Poniżej prezentujemy nasze propozycje. Jeśli nie ma w nich tego, czego Państwo szukają – prosimy o kontakt. Chętnie przygotujemy szkolenie specjalnie dla Państwa. 

Wychowanie w cnotach – wykłady dla rodziców i nauczycieli  – 1400 zł/ 2 h szkoleniowe

• wykład podstawowy: Czym jest wychowanie? Czym są cnoty i dlaczego warto właśnie na nich oprzeć edukację (wychowanie i nauczanie)? Jak wprowadzać wychowanie w cnotach w codziennym życiu, jak przekładać ideały na fakty? 

Kwiecień 2022 – Wychowanie w cnotach – Miesięcznik Wychowawca

Wykłady dotyczące poszczególnych cnót, np.

• porządek
• cierpliwość
• czystość 
• pracowitość
• hojność
• więcej – patrz: https://wychowawca.pl/archiwum/rok-2024/, https://wychowawca.pl/archiwum/rok-2023/,  https://wychowawca.pl/archiwum/rok-2022/, 

np. Cnota porządku

• dobre nawyki w rodzinie

• przykład idzie z góry – od czego warto zacząć “u siebie”

• praktyczne rozwiązania

• wyzwania – ubrania

• porządek w rodzinie z małymi dziećmi

  

• Wrzesień 2022 – Porządek – Miesięcznik Wychowawca

Mamo, Tato, skąd się wziąłem? Edukacja seksualna w rodzinie. Cz.1 (dzieci w wieku 0-10 lat) wykład dla rodziców/wychowawców – 1400 zł  – 2 h szkoleniowe

Trudność, którą możemy jako rodzice mieć z przybliżaniem zagadnień płciowości i seksualności własnym dzieciom, jest taka, że zazwyczaj sami nie dostaliśmy wiedzy w sposób najbardziej naturalny – od naszych rodziców. Jak zatem zmierzyć się z tematem? Bardzo zwyczajnie, od początku. My, w tym nasze ciała, zostaliśmy pięknie stworzeni – niech opowieść właśnie o tym pięknie dzieci usłyszą z naszych ust.

Zagadnienia poruszane podczas wykładu:

• rozwój seksualny człowieka

• kiedy rozpoczyna się edukacja seksualna?

• jak rozmawiać z dziećmi o sprawach płciowości?

• powtórka z biologii: budowa układu rozrodczego u kobiet i mężczyzn

• powtórka z biologii: rozwój dziecka (od zapłodnienia do porodu)

• materiały, po które warto sięgnąć, książki, które warto mieć w domu.

• ochrona prywatności dziecka

Możliwość zamówienie numeru “Wychowawcy” o cnocie czystości (Lipiec/Sierpień 2025 – Czystość – Miesięcznik Wychowawca)

Młody Kościół: Rodziny z małymi dziećmi – potrzeby, wyzwania, rozwiązania  – wykład – 1400 zł/2 h szkoleniowe

wykład dla osób działających (lub planujących działać) w parafiach, dla księży i kleryków, sióstr zakonnych

• kogo katechizujemy, kogo błogosławimy?

• „znikające” Mamy

• Msza święta dla rodzin z małymi dziećmi

• ułatwienia, utrudnienia

• grupy Mam przy parafii

• wyprawy ojców z synami

Edukacja zdrowotna – fakty, prognozy, działania

Najbliższy rok jest dla tysięcy uczniów pierwszym, w którym wezmą udział w zajęciach nowego przedmiotu – „Edukacji zdrowotnej”. To przedmiot, który choć w wielu aspektach porusza ważne zagadnienia z zakresu biologii, zdrowia psychicznego czy wychowania fizycznego, to niestety, w jego podstawie programowej znajdują się również elementy, które wprost szkodzą dzieciom i młodzieży. Skala problemu jest na tyle poważna, że cały projekt, choć w wielu miejscach rzeczywiście wartościowy, nie może zyskać poparcia środowisk zaangażowanych w ochronę zdrowia i edukację dzieci.

Ponieważ MEN bardzo mocno prze do tego, żeby edukacja zdrowotna stała się od nowego roku przedmiotem obowiązkowym, warto wiedzieć, jakie treści są przekazywane na tych zajęciach i dlaczego specjaliści zajmujący się szeroko rozumianą profilaktyką zdrowia dzieci i młodzieży są przeciwni wprowadzeniu tego przedmiotu w obecnym kształcie do szkół.  

Edukacja zdrowotna – fakty, prognozy, działania

wykład dla rodziców/wychowawców – 1200 zł/ 2 h szkoleniowe

•  analiza podstawy programowej przedmiotu “edukacja zdrowotna”

•  analiza działów: zdrowie seksualne i zdrowie społeczne

• rodzina w ujęciu edukacji zdrowotnej

• programy profilaktyczne a edukacja zdrowotna

• konstytucyjne prawa rodziców

Prowadząca: Maria Kowal, biolog, nauczyciel, mama siedmiorga dzieci w wieku 7-19 lat, pomysłodawca i lider “Klubu Latających Mam”, współzałożycielka placówek edukacji spersonalizowanej, redaktor miesięcznika “Wychowawca”. (Na łamach miesięcznika “Wychowawca” wielokrotnie pojawiały się artykuły związane z wychowaniem do życia w rodzinie, w tym – wychowaniu w zakresie sfery seksualności. Od kilku lat prowadzony jest także cykl “Wychowanie w cnotach”, z finałowym numerem 7-8/2025 o cnocie czystości).

Ponieważ ważne jest dla nas przekazywanie dobrych treści na wysokim poziomie merytorycznym i to misja jest dla nas na pierwszym miejscu – jeśli podane kwoty są dla Państwa zbyt wysokie, jesteśmy otwarci na rozmowy. 

kontakt: redakcja@wychowawca.pl 

Artykuł Szkolenia – zapraszamy do skorzystania z naszej oferty w roku 2026! pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Koszt pojedynczego egzemplarza (wraz z przesyłką) – 25 zł

Koszt prenumeraty rocznej (wraz z przesyłką) – 50 zł

Koszt prenumeraty rocznej (wraz z przesyłką) z e-dostępem – 60 zł

Artykuł „Wychowawca” jako półrocznik – 2026 r. pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

W naszej rodzinie przy niedzielnych obiadach dyskusje dotyczyły wielu tematów, ale jeden pojawiał się zdecydowanie częściej niż inne. Pewnie dlatego, że przy stole zasiadali „starzy harcerze” i nauczyciele, wciąż rozmawialiśmy o problemach i słabościach naszych szkół oraz całego systemu oświaty. Łatwo mogliśmy poprzestać na etapie niekonstruktywnej krytyki, ale jednak, trochę ku naszemu zdziwieniu, udało nam się zrobić kolejny krok. Od krytycznych dyskusji, przeszliśmy do planu stworzenia czegoś nowego na edukacyjnej mapie Krakowa. Dyskusje przybrały na sile, gdy w rodzinie pojawiły się dzieci i ruszyły kolejno do placówek. Z siostrzenicą, ona była pierwsza, jeszcze nie było większego problemu. Ale gdy siostrzeniec, ruchliwy jak każdy przeciętny chłopiec, nie wychodził z przedszkola na podwórko od listopada do marca, „bo była zła pogoda” i oczywiście w związku z brakiem ruchu i on, i jego koledzy „źle się zachowywali”, pomyśleliśmy, że to może czas, aby zacząć coś zmieniać.

Przytomnie nie wyważaliśmy otwartych drzwi, tylko zaczęliśmy rozglądać się i szukać inspiracji w postaci szkół i przedszkoli budowanych na fundamencie mocnych i sprawdzonych wartości, uwzględniających różnice rozwojowe między dziewczynkami i chłopcami, oraz stawiających na wychowawczą współpracę z rodzicami. 17 lat temu nie było jeszcze wielu przedszkoli niepublicznych, które spełniałyby choć część naszych oczekiwań. Interesujące, alternatywne placówki były nieliczne i przez to mało dostępne, panowała opinia, że do dobrych przedszkoli, prowadzonych przez siostry zakonne, trzeba zapisywać dziecko na etapie ciąży mamy. I wtedy pojawiły się mocne impulsy: w czerwcu 2006 roku jeden z ojców miał okazję uczestniczyć w I Kongresie Edukacji Spersonalizowanej i Zróżnicowanej w Barcelonie. W tym samym roku dotarła do nas informacja, że w Warszawie grupa rodziców, wzorując się na pomyśle z Barcelony, zorganizowała szkołę podstawową (dla klas I–III) oraz przedszkole. I tak to się zaczęło… Wizyty indywidualne i grupowe – w Warszawie, potem spotkania w Krakowie, dyskusje i działania. Od marca 2007 roku próbowaliśmy skontaktować się z osobą z Warszawy, która miała nam pomóc założyć przedszkole, ale się nie udało, mimo usilnych starań… Dopiero we wrześniu odbyło się to tak oczekiwane spotkanie. My, „w blokach startowych”, chcieliśmy jak najszybciej dowiedzieć się JAK to zrobić, a Piotr, odpowiedzialny za tworzenie nowych placówek edukacji spersonalizowanej, z wielkim spokojem i cierpliwością rysował nam na flipcharcie – mamę i tatę trzymających dziecko za ręce. Rysował i rysował, a my niewiele rozumieliśmy i z coraz większą niecierpliwością oczekiwaliśmy na konkretny przepis: JAK mamy założyć przedszkole. Zrozumienie spraw fundamentalnych, że współpraca rodziców – a później rodziców z nauczycielami – jest podstawą tego pomysłu, że bez wspólnoty zaangażowanych osób nic z tego nie będzie oraz wielu jeszcze zasadniczych dla tego projektu kwestii, przyszło z pewnym opóźnieniem.

W listopadzie 2007 roku zaprosiliśmy wszystkich naszych znajomych i przyjaciół na pierwsze spotkanie o nowym przedszkolu. Nie było lokalizacji, dyrekcji, ani nauczycieli. Był tylko świetny pomysł, sprawdzony gdzie indziej i my – rozentuzjazmowani rodzice ośmiorga dzieci (w wieku od niemowlęcia do sześciu lat), z których tylko dwoje było w wieku przedszkolnym. W styczniu 2008 roku odbyło się kolejne spotkanie – nasi przyjaciele zaprosili swoich przyjaciół i na liście rodzin zainteresowanych nowym projektem mieliśmy już 20 dzieci, które miały stanąć w progach nowej placówki już we wrześniu.

Dość długo myśleliśmy, że skoro w Warszawie wszystko świetnie i prężnie działa, to ktoś ze stolicy przyjedzie i założy nam przedszkole (a później szkołę). Mieliśmy także nadzieję, że może chociaż przygotowany dyrektor zostanie do nas oddelegowany, a my zrobimy resztę. Na koniec okazało się, że wszystkie nasze nadzieje były płonne. Stało się oczywiste, że musimy poradzić sobie sami, czyli cztery zaangażowane małżeństwa to cała kadra zarządzająca naszym edukacyjnym projektem. Od tego momentu spotykaliśmy się co tydzień, w osiem osób (niedługo doszła dziewiąta), rozpisując zadania i rozliczając się z ich realizacji.

Z tygodnia na tydzień okazywało się, że jest coraz trudniej: rozpoczął się boom na lokale, w których mogły być organizowane przedszkola, więc zostały na rynku albo bardzo drogie, albo bardzo daleko od centrum, albo takie, których przystosowanie do wymagań przeciwpożarowych było niemożliwe. Oglądaliśmy prywatne domy w stanie surowym, zrujnowane dawne świetlice, place budowy, na których mogło pojawić się przedszkole i inne, niezbyt atrakcyjne miejsca. Czas naglił, zbliżały się wakacje.

Z potencjalnymi przedszkolakami było jeszcze gorzej. W kwietniu, kiedy potwierdzaliśmy, które dzieci ze styczniowej listy rozpoczną rok w naszym wspólnym przedszkolu z 20 osób zostały dwie. Nasze, rodziców-założycieli. Nikt inny nie zdecydował się na eksperyment pt. „nowa placówka”. Tak, idea jest świetna, ale nie będziemy czekać. To był prawdziwy cios – bez dzieci nie ruszymy… Co zatem? Gdzie szukać nowych rodzin, które możemy zapalić do idei tak bardzo, że będą chciały się zaangażować? To był czas sprzed Facebooka i Messengera. Były mejle, esemesy i spotkania w parkach. Zaczęliśmy szukać poza bliskim kręgiem znajomych, pytaliśmy bardzo, bardzo szeroko. Jedna z mam tak wspomina ten czas: Pan Bóg ma naprawdę poczucie humoru. Ja, która nie znosiłam small-talków w parkach, ani przygodnych znajomości, miałam poznawać nowe mamy i próbować im opowiedzieć o superidei (jeszcze bez lokalizacji i zasadniczo bez niczego materialnego), w czasach, gdy akwizycja był powszechna i każdy miał jej dość. Przed każdym wyjściem do parku (miałam synów, dwa i cztery lata oraz półroczniaka) modliłam się tak – Panie Boże, jeśli chcesz mieć to przedszkole w Krakowie, to zrób tak, aby była naturalna okazja, żeby o nim opowiedzieć. Święty Josemario – o to samo Cię proszę! W wózku miałam warszawskie ulotki, bo naszych jeszcze nie było. I tak codziennie…

Z tych spotkanych osób nikt nie zdecydował się na dołączenie we wrześniu, ale po latach – jedna z tych rodzin „dała” nam nauczyciela, a druga powierzyła dwóch synów. W czerwcu zdecydowały się dwie nowe rodziny. Zatem mieliśmy czworo dzieci, dwie dyrektorki, brak lokalu i brak nauczycielek…

Z lokalem było już naprawdę groźnie, „centrala” z Warszawy, której wtedy podlegały wszystkie nowe placówki, powiedziała wyraźnie: jeśli nie znajdziecie budynku w ciągu najbliższych dni (końcówka czerwca!), to nie otworzycie przedszkola we wrześniu. Jedna z mam była już na wakacjach z dziećmi. Sprzątała kuchnię i omiatając kurze strąciła obrazek z modlitwą do św. Josemarii – podniosła go i pomyślała, że skoro już ma go w ręce, to się pomodli. Zaraz potem zadzwoniło do niej biuro nieruchomości, że jest ciekawy lokal. Kawał drogi od wszystkich rodzin, ale za to zaraz obok sanktuarium w Łagiewnikach. Remonty, gromadzenie mebli (kto pamięta jeszcze portal Gumtree, źródło m.in. regałów „do oddania”), zabawek („dzieci, wy się już tym nie bawicie, prawda?”), sprzątanie – to wszystko trwało do nocy 31 sierpnia, kiedy to cała nasza ekipa – rodziców i przyjaciół – uzbrojona w mopy, przygotowywała salę na rozpoczęcie roku.

A nauczycielki? Rozmowy rekrutacyjne przeprowadzane były w salonie mieszkania jednej z rodzin, bo do przedszkola nie można było jeszcze nikogo zaprosić. Właściciele opuszczali mieszkanie na czas rozmów, przygotowując tylko kawę i fotel w przedpokoju dla oczekujących. Z pięćdziesięciu nauczycielek, które się wtedy zgłosiły, zostały wybrane dwie.

I tak, 1 września 2008 r. w przedszkolu przywitaliśmy czworo dzieci. Dziś, 16 lat później, dzięki cierpliwości przy przezwyciężaniu wielu trudności, stałej modlitwie rodzin, patrzeniu z nadprzyrodzonym optymizmem i dzięki zaangażowaniu wielu osób, w przedszkolu i dwóch szkołach podstawowych (dla dziewcząt i dla chłopców) uczy się prawie 500 dzieci z ponad 200 rodzin. „Marzcie, a rzeczywistość przerośnie wasze marzenia” (św. Josemaría Escriva de Balaguer)

Maria Kowal

– mama siedmiorga dzieci w wieku 6–18 lat, inicjatorka Klubu Latających Mam, redaktorka, biolog i folklorystka. Współzałożycielka przedszkola realizującego założenia edukacji spersonalizowanej

Artykuł Praktyczne ćwiczenia z cierpliwości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

            Zatem jak ma postępować nauczyciel, aby ukształtować wartościowego człowieka? Piramowicz daje praktyczne rady: ,,Przed każdą szkółką gotuj się na wszystko, co do uczenia w szkole przypada, nad wszystkim się [z] uwagą zastanawiaj […]. W szkole czyń wszystko z przytomnością umysłu, z powolnością [łagodnością], która cię od błędów uchroni. Słuchaj zapytywania i wątpliwości dzieci, bo one cię w wielu przypadkach objaśnią i czegoś się nie spodziewał, do myśli podadzą” [s. 13]. Zatem nauczyciel powinien kierować się rozwagą i uwagą skierowaną na dzieci. Jest to cenna zasada, którą podkreśla i dzisiejsza pedagogika. Nauczyciel, który naucza zasad, sam powinien je praktykować: ,,Bo jeśli dzieci, które łatwo wszystko postrzegają i przenikają, nie znajdą w nauczycielu swoim przymiotów i obyczajów chwalebnych, ani go poważać, ani kochać, ani z ochotą słuchać będą” [s. 14]. Nauczyciel ma się zachowywać godnie: ,,W mowie, w ruszaniu i wszelkim postępowaniu zachować przystojność i powagę, […] wszystko czynić ma z prostotą szlachetną, gładko i naturalnie, żadnej się płochości nie dopuszczając” [s. 16]. Piramowicz zwraca uwagę na naturalność postawy – nie może ona być sztuczna ani karykaturalna, by efekt edukacji nie był odwrotny.

            Żeby dzieci były dobrymi i posłusznymi uczniami, zaleca zjednać sobie ich miłość i szacunek: ,,Bo tak dorośli ludzie, jako i dzieci tego chętniej i lepiej słuchają, kogo kochają i poważają” [s. 17]. Dlatego nie należy na dzieci ustawicznie ,,fukać” i im rozkazywać: ,,Pogłaskane, pochwalone dziecko uprzedzać jeszcze będzie rozkazy twoje” [s. 18]. Piramowicz przestrzega nauczycieli łasych na pochlebstwo: ,,Dzieci, jak poznają, że ich nauczyciel lubi pochlebstwo, uczą się zmyślać, kłamać, zwodzić, w oczy się liżą, a po kryjomu śmieją się i szydzą z takiego nauczyciela” [s. 19]. Kiedy należy ucznia skarcić, należy to zrobić rozsądnie, ,,aby ich do tego występku nie przywodzić przez nieroztropne i zbyt surowe obchodzenie się z nimi” [s. 20]. Widać w tych słowach psychologiczną przenikliwość i nauczycielskie doświadczenie Piramowicza. Z uczniem, który czymś zawinił, radzi rozmawiać ewangelicznie w cztery oczy i upomnieć tak, aby z własnego impulsu zrozumiał swój błąd. Nauczyciel powinien być wtedy spokojny i bez zapalczywości tłumaczyć winę. Ukarany musi wiedzieć, ,,że ukaranie jego ani z nienawiści jakiej, ani z zemsty osobistej dyrektora, ani z porywczości i przywidzenia nie pochodzi, ale tego sama sprawiedliwość wymaga” [s. 22]. Dlatego nauczyciel nie powinien karać, kiedy jest w gniewie, ponieważ to spowodowałoby wątpliwość co do obiektywności kary. Piramowicz przestrzega też przed osobami, które nie powinny nigdy znaleźć się w tym zawodzie: ,,Niech Pan Bóg broni, żeby dyrektor był natury dzikiej i okrutnej, grubego i nieludzkiego wychowania, aby miał dzieci katować, nad nimi się pastwić, policzki wycinać, tłuc, targać! Niegodzien taki żyć między ludźmi i choćby był najbieglejszy, najuczeńszy, oddalić go jak tyrana i prawie [istotnie] odpędzić należy” [s. 23]. Ta emocjonalnie podkreślona przestroga świadczy o dużej wrażliwości Piramowicza, który na tle realiów tamtych czasów mógł być prekursorem humanitarnego traktowania dzieci.

W sytuacjach trudnych wychowawczo autor Powinności nauczyciela zaleca stosowanie środków łagodnych i ojcowskich, które są najskuteczniejsze: ,,Mów często w swoim miejscu, bez nudnej rozwlekłości, nie ozięble, ale z gorącością ducha, z wewnętrznym uczuciem, o cnocie, o powinnościach, o poczciwości, o miłości bliźnich, rzetelności, prawdzie, o potrzebie i pożytkach oświecenia rozumu” [s. 26]. Radzi nauczycielom, aby podczas kontaktów z rodzicami uczniów mieli przed oczami cel swojego powołania, którym jest dobre wychowanie powierzonych im dzieci. Z rodzicami nauczyciel nie powinien się spoufalać ani kłócić, ale ,,zachować śrzodek [umiar], przystojność sobie przyzwoitą z wielką ludzkością łącząc” [s. 30]. Dalej następuje cały szereg mądrych i praktycznych rad: ,,Nauczyciel, wziąwszy na siebie pieczę o wychowanie dzieci, a zatem stawszy się drugim dla nich ojcem, powinien przez uczynki i mowy swoje pokazać jawnie ich rodzicom, że kocha szczerze dzieci, że cały jest zajęty, żeby z nich uczynił dobrych, pobożnych i cnotliwych ludzi, dobrych gospodarzy” [s. 30–31]. Nauczyciel nie powinien wtrącać się w wewnętrzne sprawy domowe, a jeśli już, to powinien być ,,sprawcą pokoju” i pojednania. Piramowicz podkreśla, że skoro rodzice przelali na nauczycieli część swojej rodzicielskiej władzy, powinni ich (tj. nauczycieli) traktować jako swoich przyjaciół. Rodzicom zaś nakazuje ,,szanować nauczyciela dzieci swoich, cześć mu wszędzie wyrządzać, a osobliwie w przytomności dzieci” [s. 32]. Praca nauczycielska jest według Piramowicza nieoceniona: ,,Lubo nauczyciel odbiera płacę za swoje usługi w ćwiczeniu młodzi, ale kiedy szczerze i z usilnością wykonywa swój obowiązek, co to trudów, przykrości, znudzenia ponosić musi! Wiele wylać potu, wiele doznać smutku i zgryzot! Chęć zaś jego, pożytki z pracy jego, a przez to z dobrego wychowania wynikające, nie mogą być niczym zapłacone. Zatem winni są rodzice nauczycielom dobrym, póki ich życia, wielką wdzięczność i w dzieci swoje tęż wdzięczność wlewać, okazywać ją w oczy i poza oczy w słowach i skutkach” [s. 32].

Najlepiej o misji nauczyciela świadczą wskazania dotyczące opieki nad dziećmi w ich chorobie i zdrowiu: ,,Nauczyciel, któremu Opatrzność dała dzieciom ludu za ojca i opiekuna, ma poczytywać, jako się wyżej w jego obowiązkach rzekło, i uznawać za istotę urzędu swego powinność staranie około wzmocnienia zdrowia i sił powierzonej sobie młodzi, około zachowania ich, ratowania w przypadkach choroby i niemocy” [s. 39]. Piramowicz podkreśla rolę nauczyciela jako ojca i opiekuna, zaś funkcję, którą sprawuje, jako urząd. Nauczyciel nie może ograniczać się tylko do własnej wiedzy i doświadczenia, ponieważ w sytuacjach związanych z dziećmi powinien konsultować się z innymi: ,,Niech się świadomszych kapłanów, lekarzów, gdy się poda sposobność, panów i pań miłosiernych na pospólstwo, radzi” [s. 41]. Piramowicz patrzy na dzieci holistycznie i to samo nakazuje nauczycielom, którzy nie tylko mają obowiązek kształcić umysł, wpajać wartości, ale też stać na straży zdrowia ciała. Przestrzega przed złym trybem życia uczniów: ,,nic bardziej nie osłabia ciała ludzkiego, jak gnuśność, leżenie, nieruszanie się, wszystkie wilgoci w człowieku tamują się wtenczas, w swoim płynieniu zastanawiają się i jak woda stojąca gniją” [s. 49]. Dlatego też uczniowie powinni uprawiać ruch, chodzić na przechadzki, ćwiczyć i bawić się na świeżym powietrzu. Główne zagrożenie widzi w rozpieszczaniu dzieci: ,,Obrzydzać im często należy niewieściuchostwo, miękkość i lękliwość, pieszczenie i bojaźń strachów, okazywać, jako tacy są w pogardzie u drugich” [s. 51]. Dziecko powinno być odważne, pomocne i ćwiczone w cnocie miłości bliźniego.

Nauczyciel pierwszy powinien być wzorem cnót, które wpaja młodym. Kiedy uczeń jest chory, powinien go odwiedzać, okazać ojcowskie serce i troskliwość. Dzięki temu dzieci będą mieć przed oczami dobry przykład i sami będą wzrastać w miłości bliźniego. Nauczyciel ,,ma w uczniów swoich wpajać tę wielką litość i miłość ku chorym, aby się wzajemnie z ochotą ratowali, aby chorym posługiwali, żadnej usługi około nieszczęśliwego bliźniego nie mając za podłą i nieprzystojną, majętniejsi aby podług możności wspomagali uboższych” [s. 53]. Wśród wszystkich wskazań Piramowicz kładzie szczególny nacisk na ćwiczenie dzieci w cnotach, aby wiedzieli, jakie są ich obowiązki: ,,o nauczaniu ich, co Bogu, co bliźnim, co sobie winni, o wprawianiu ich w dobre obyczaje” [s. 55]. Dlatego też przestrzega nauczycieli w wielu miejscach swojej instrukcji, aby wciąż przypominali sobie główny cel ich powołania i misji: ,,Najpierwszym celem, najpierwszym jego obowiązkiem jest, aby z uczniów swoich wystawił przez swoje prace, naukę, ludzi poczciwych, kochających i wykonywających cnotę, zadość czyniących swoim powinnościom” [s. 56]. Piramowicz zaznacza, że należy postępować z dziećmi w sposób odpowiedni do ich godności, tj. rozsądnie, z wiedzą i przekonaniem. Nagana, kara, stosowna do przewinienia, służąca wzrostowi, jest zalecana, podobnie jak stosowanie pochwał i nagród. Piramowicz radzi kierować się tutaj rozwagą, miłością i miłosierdziem.

Cnoty, które poznają i praktykują uczniowie, mają być ich ,,nałogiem”. Piramowicz podkreśla wagę młodego wieku, ponieważ ,,czego się młoda skorupka napije, tym na zawsze trąci” [s. 58]. W szkolnych sytuacjach kryzysowych, kiedy uczniowie są ze sobą poróżnieni, nauczyciel powinien wyznaczyć jednego lub trzech spośród uczniów, którzy, wysłuchawszy zwaśnionych stron, mają sami ich prowadzić do pojednania. Dopiero kiedy nie przynosi to skutku, powinni poprosić nauczyciela o pomoc, który ,,jak największą i jak najczyściejszą sprawiedliwością rządzić się będzie. Zawsze bez sprzyjania jednej stronie, zawsze rzetelny, łatwo w też cnoty wprawi uczniów” [s. 59–60]. Uczniowie mają być dobrymi, szanującymi innych ludźmi. Piramowicz akcentuje potrzebę wyrabiania w dzieciach obowiązkowości i solidności w wykonywaniu prac, bowiem ,,porządek i stawienie się do każdej roboty w czasie naznaczonej jest bardzo potrzebne w całym życiu w każdym stanie” [s. 60]. Ci z uczniów, którzy tak postępują, powinni być oficjalnie w szkole stawiani innym za wzór. Szczególnie cenną cnotą jest prawdomówność i uczciwość: ,,zatem nauczyciel czuwać będzie, aby wprawił uczniów swoich w wielkie obrzydzenie kłamstwa, fałszu i w największy wstręt czynienia drugim krzywdy, szkody i przykrości” [s. 61]. Prawdomówność i umiejętność przyznania się do błędu to cnoty, które nauczyciel powinien docenić i nagrodzić: ,,iż kiedy się sami przyznają, wina im przebaczona i zapomniana będzie, i tego ma dotrzymywać” [s. 61].

Piramowicz ma świadomość, że dzieci są skłonne do ,,wybiegów i frantostwa”. Nauczycielom radzi, aby w takich sytuacjach tak się zachowywali, żeby uczniowie wiedzieli, że widzi ich postępowanie i że nie jest ono skuteczne. Uczniowie, którzy notorycznie kłamią, mają być pozbawieni wiary (tj. zaufania innych), żeby mocno odczuli niewłaściwość swojej postawy. Po raz kolejny autor stawia praktykę ponad teorię, bowiem ma świadomość, że nauczyciele często mają tendencję do teoretyzowania, a nauka przecież polega na praktycznym wykorzystaniu wiedzy: ,,Samo nauczanie w słowach, namowy, zachęcania nie sprawują zwyczajnie wielkiego skutku w edukacyi co do cnoty i obyczajów dobrych. Owszem, ustawiczne gadania, rozkazywania powtarzane nie w swoim miejscu, nie w swoim czasie, bez wzruszenia serca, prędzej znudzą dzieci, spowszednieją” [s. 64]. Najważniejsza jest zatem praktyka, czyli uczenie cnót poprzez konkretne angażujące uczniów działania.

Piramowicz daje rady również w zakresie nauczania religii. Jest ona dla niego ,,najpotężniejszą do poczciwego życia pomocą”, ponieważ daje pobudki, które są najważniejsze, tj. miłość i bojaźń Boga. Przed nauczycielem stoi zatem doniosłe zadanie, aby w serca dzieci wszczepić wiarę. Aby to nastąpiło, ,,niechże nauczyciel naprzód sam przejęty będzie uszanowaniem ku wierze świętej” [s. 68] i niech będzie gorliwy w tym, co robi. Nauczając katechizmu, niech robi to z prostotą: ,,nie będzie się wdawał w wykłady i tłumaczenia niepotrzebne, którymi częstokroć więcej zamieszać i przyćmić, niż ułatwić ją można” [s. 69]. Kiedy mówi o sprawach bożych, powinien czynić to z największym szacunkiem i gorliwością, sam powinien swoim przykładem zaszczepiać te wartości w sercach młodzieży.

W swojej instrukcji dla nauczycieli Piramowicz dostrzega również ważną rolę kobiet nauczycielek (mistrzyń), które mają kierować się tymi samymi celami, co nauczyciele. Piramowicz wskazuje na cechy i zalety kobiety uczącej dziewczęta: ,,Jeżeli nauczyciel powinien mieć serce i postępowanie łagodne, jeszcze bardziej mistrzyni. Płci tej najwięcej przystoi skromność, litość i łagodność” [s. 106]. Powierzone jej opiece dzieci (dziewczęta) powinna traktować jak własne córki. Powinna uważać na swoją złość, zrzędliwość, gniewliwość, które łatwo mogą być zaszczepione w młodych dziewczynach. Piramowicz stawia wysokie wymagania nauczycielkom: ,,Uczciwość, obyczaje najprzystojniejsze, wstydliwość istotną są własnością płci żeńskiej […]. Czystość, wstyd, skromność są obowiązkiem i okrasą dziewiczego stanu” [s. 106]. Również w przypadku nauki dziewcząt Piramowicz podkreśla praktyczny wymiar nauki i cnót: ,,Jak wielką przed Bogiem zasługę mieć będzie, kiedy da sposób uczennicom swoim, aby potem rodzicom, krewnym, mężom, ubogim w chorobach służyć umiały” [s. 108].

W zaprezentowanej myśli księdza Grzegorza Piramowicza warto zwrócić uwagę na kilka aspektów. W wychowaniu dzieci położył szczególny nacisk na formację ku prawdzie, która jest w jego ujęciu fundamentem życia ludzkiego. Każdy jest zobowiązany jej poszukiwać i jej służyć. Kolejnym ważnym elementem wychowania jest miłość bliźniego, która ma wyrażać się w praktykowaniu społecznej solidarności i wzajemnego szacunku. Drogą, która do tego prowadzi, jest cnota roztropności i samodyscypliny. Nauczyciel zastępuje w wychowaniu ojca (rodziców), dlatego powinien być przede wszystkim wzorem postępowania, ponieważ to on kształtuje postawy młodych ludzi. Z racji sprawowanego urzędu należy mu się szacunek dzieci, rodziców i całej społeczności. Wiedza, którą uczniowie nabywają w szkole, ma mieć przede wszystkim praktyczne zastosowanie i być użyteczna społecznie, ponieważ służy ona budowaniu wspólnego dobra. Jak sam obrazowo pisze: ,,Tym sposobem cnotliwy nauczyciel młode latorośli pielęgnować powinien, ażeby z nich miasta, wsie, kraj cały miały owoce poczciwości. Co za pociecha, co za rozkosz dla tego człowieka, któremu sumienie daje świadectwo, że się staraniem swoim i pracą do takiego dobra przyłożył!” [s. 63].

Myśl pedagogiczna ks. Grzegorza Piramowicza ukazuje spójną wizję wychowania, które ma swój fundament w chrześcijańskich wartościach. Miejsce centralne zajmuje w nim młody człowiek, którego należy wychować w prawdzie i cnotach. Piramowicz podkreśla, że szkoła ma cele związane nie tylko z przekazywaniem wiedzy, ale ma być formacją sumienia i charakteru – ma być drogą do stawania się człowiekiem dobrym i mądrym. Jego idee, mimo że zakorzenione w realiach oświecenia, również dziś są inspiracją, zwłaszcza gdy edukacja coraz częściej stawia pytania o swój aksjologiczny fundament. Perspektywa, którą zakreślił Piramowicz, wciąż pozostaje aktualna i warta przypomnienia we współczesnych debatach nad edukacją.

Rafał Niezgoda – doktor literaturoznawstwa oraz nauczyciel. Obszarem jego zainteresowań, poza literaturą, jest również historia edukacji

^[1] Piramowicz G., Powinności nauczyciela oraz wybór mów i listów, opracowała i wstępem opatrzyła K. Mrozowska, Wrocław 1959 (w nawiasach kwadratowych podaję numery stron z tejże publikacji).

fot. unsplash.com

Artykuł Nauczyciel jako przewodnik ku dobru. Wartości chrześcijańskie w koncepcji edukacji ks. Grzegorza Piramowicza pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Wykłady:

• Jak nie przescrollować życia? – prof. Monika Przybysz – UKSW, medioznawczyni, teolog, specjalistka PR i zarządzania kryzysowego
• Wypalenie czy zmęczenie – rodzicielska odporność psychiczna – Magdalena Sabik – pedagog specjalna, terapeutka TSR, edukatorka Pozytywnej Dyscypliny
• Poczucie sensu w rodzinie i szkole – jak wzmacniać odporność psychiczną dzieci i uczniów – dr Roman Solecki – UKEN; Krakowski Instytut Logoterapii; psychoterapeuta uzale
• żnień

Udział w konferencji jest bezpłatny, ale wymaga wcześniejszej rejestracji przez formularz:
https://forms.office.com/e/LXW9Jui1iv

Szczegółowe informacje: www.krakow.sternik.edu.pl

“Wychowawca” jest patronem medialnym wydarzenia.

Artykuł Konferencja: „Miejcie odwagę wychowywać: jak dbać o kondycję psychiczną w rodzinie i w szkole?”- 6 grudnia 2025 (sobota), Kraków pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Ujęcie wody służącej do picia, północny Madagaskar

Dlaczego potrzeba studni? Co oznacza brak czystej wody na Madagaskarze?

1. Śmiertelność i choroby. Brak dostępu do czystej wody ma przede wszystkim katastrofalne skutki dla najmłodszych. Pijące brudną wodę dzieci cierpią na biegunki i będące jej skutkiem niedożywienie i choroby, z powodu których umierają kilkadziesiąt razy częściej niż dzieci w Polsce. Dorośli także chorują wskutek picia brudnej wody. Na prowincji na północy wyspy misje medyczne organizowane przez naszą fundację docierały do wsi, w których 100% populacji miało pasożyty pochodzące z picia brudnej wody.

2. Brak dostępu do edukacji. Dzieci nie chodzą do szkoły, bo muszą przynosić wodę do domu. Nie jest tu niczym dziwnym przejście 3 km w jedną stronę, by przynieść kilka litrów wody.

3. Ubóstwo. Panoszące się wskutek picia brudnej wody choroby powodują ubóstwo. Ludzie całymi tygodniami są wyłączeni z pracy, ponosząc dodatkowo koszty leczenia. Kobiety tracą godziny dziennie na zdobywanie wody do picia, gotowania, prania, mycia dla całej rodziny oraz dla zwierząt gospodarczych. To w znacznym stopniu wyłącza je z możliwości podjęcia pracy zarobkowej.

4. Straty gospodarcze i migracje. Sezonowe cyklony i powodzie niszczą pola, zabierają majątek i ziarna na nowy zasiew oraz zanieczyszczają ogromne ilości dostępnej wody. To niszczy gospodarkę kraju i – tak jak susze na południu wyspy – powoduje migracje całych rodzin i wsi.

Victorien po wodę idzie 3 km w jedną stronę. Niestety jest ona bardzo brudna. Nawet po przegotowaniu powoduje biegunki.

Jak można pomóc?

Budujemy studnie kopane (koszt 13 000 zł) lub wiercone (35 000 zł, w zależności od głębokości wiercenia). Już ponad 150 studni służy ludności w miejscowościach pozbawionych czystej wody, także szkołom i przychodniom. Miejsce budowy studni wskazuje osoba pracująca na Madagaskarze. Budową i konserwacją zajmują się lokalni pracownicy. By ufundować studnię, zadzwoń: 12 357 65 26, 12 357 62 00 lub napisz maila: fundacja@pomocafryce.pl.

Co daje program VIP?

1. RATUJESZ LUDZKIE ŻYCIE I ZDROWIE

2. WYBIERASZ NAZWĘ STUDNI

3. OTRZYMUJESZ ZDJĘCIE GOTOWEJ INWESTYCJI

To przede wszystkim satysfakcja z ufundowania całego projektu zmieniającego życie setek ludzi. Przyjął się zwyczaj, że darczyńca wybiera nazwę lub patrona studni. Po wybudowaniu studni sponsor dostaje zdjęcia dokumentujące jej otwarcie lub użytkowanie.

David z Ankeniheny ma 15 lat i od dzieciństwa żyje w slumsach. Mówił: „Po wodę chodzimy naprawdę bardzo daleko”. Chłopak pracuje jako tragarz. Wstaje około drugiej rano, a od trzeciej rozładowuje wozy, nosząc worki z ryżem i warzywami. Ukończył kilka klas podstawówki, ale rodziców nie było stać na naukę, więc pracuje, by wspomóc rodzinę. Zarabia około 3 zł na dzień. Dziś David na zdjęciu stoi przed nową studnią. Śle wyrazy wdzięczności.

Jedna z pierwszych studni w regionie Mampikony (północ Madagaskaru) zbudowanych przez Polską Fundację dla Afryki.

Na zdjęciu mieszkanka Ambohitranivo przy nowo zbudowanej studni w ramach programu VIP. Pobierając po raz pierwszy wodę ze studni, kobieta powiedziała: „Dziękujemy za nowe życie”.

zdjęcia: Dariusz Marut

Artykuł PROGRAM VIP – Ufunduj swoją studnię na Madagaskarze! pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Artykuł 21.11 – Tyniec – Konferencja pt. „Chrześcijańska antropologia a współczesne koncepcje wychowawcze” pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Elizina ma pięć miesięcy. Jej rodzice nieśli ją ponad 20 km w jedną stronę do pielęgniarki, by uzyskać pomoc w chorobie skóry (widocznej na zdjęciu na głowie dziewczynki). Przed otwarciem szpitala to dla nich jedyna dostępna opcja.

„Żyjąc w Mampikony, trzeba być gotowym na śmierć” – usłyszałam przed wyjazdem. Ale tam jest znacznie gorzej – mówi dr med. Lidia Stopyra, szefowa misji medycznej na Madagaskarze. – Nikt z nas, chorując tam, nie przetrwałby nawet kilku dni. Brakuje wszystkiego – jedzenia, wody, prądu, leków.

Brak szpitala w promieniu 200 km

Do lekarza trzeba przejść czasem kilkadziesiąt kilometrów. Do EKG czy rentgena – nawet 300 km, czyli 7 godzin jazdy. Do porodu, gdy są komplikacje – nawet kilkanaście godzin drogi: na motorze, zaprzęgiem, a nawet na prowizorycznych noszach niesionych przez krewnych. Umierają kobiety, które potrzebują cesarskiego cięcia. Umierają dzieci. Większość ciężko chorych wymagających operacji umiera w drodze do szpitala. Służba zdrowia jest odpłatna i przez to niedostępna dla większości Malgaszów, utrzymujących się z uprawy cebuli, ryżu i manioku. Szpitale na Madagaskarze są przepełnione. Pacjenci w państwowych ośrodkach są odsyłani nawet z zagrażającym życiu krwotokiem. W szpitalu płaci się za wszystko: przyjęcie, receptę, bandaże, strzykawki, rękawiczki. Trzeba mieć własną pościel i jedzenie. A przecież są rejony, gdzie nie ma szpitala w promieniu 200 km! (Przy tamtejszym staniu dróg tę odległość pokonuje się nawet w kilkanaście godzin).

Gotowe budynki pierwszej fazy budowy szpitala

Gruźlica, dżuma i trąd

Dzieci z malarią, które trafiłyby w Polsce do szpitala, tam są „hospitalizowane” pod drzewem. Duża część problemów zdrowotnych jest związana z niedożywieniem. Wśród wyniszczonych Malgaszów gruźlica i anemia szerzą się błyskawicznie. Niedożywienie matki powoduje śmierć lub niską masę urodzeniową dziecka, a także częstsze choroby. Wciąż spotyka się przypadki dżumy i trądu. Średnia długość życia to zaledwie 45 lat.

Pierwszy raz u lekarza

Na bilharcjozę chorują tu prawie wszyscy. To choroba pasożytnicza, którą można się zarazić przez brodzenie w stojącej wodzie. W porze deszczowej na Madagaskarze jest to nieuniknione; nie można dojść do domu, nie brodząc czasem po pachy w wodzie. Nad wodą, której używa się do picia, toczy się całe życie – dzieci się kąpią, kobiety robią pranie, pasie się bydło. Choroba objawia się krwiomoczem. – „Jest tak powszechna, że kiedyś w czasie misji medycznej zgłosił się do nas 14-letni chłopiec, którego już wcześniej wyleczyliśmy, przerażony, że ma żółty mocz. Myślał, że coś złego się stało, bo przez całe życie miał mocz czerwony – mówi dr Lidia Stopyra. – Stan chorobowy był dla niego normalny. To pokazuje skalę problemu. Niektóre dzieci były po raz pierwszy badane przez lekarza. Nie wiedziały, na czym polega badanie”…

Sedi (w żółtej koszulce) miał gorączkę tyfoidalną i biegunkę. W takim stanie, boso i w upale, szedł z mamą (kobieta z workiem na głowie) do pielęgniarki 20 km. Do szpitala mają 50 km, więc dostanie się tam było niemożliwe.

Dzieci są najważniejsze

Obecnie trwają prace nad budową szpitala. Przygotowano teren pod budowę, zbudowano kanały odprowadzające wodę w czasie pory deszczowej, platformy, na których stanie szpital, a mury oddziału SOR stanęły w te wakacje. Najpilniejszym etapem budowy po budynkach oddziału ratunkowego jest pediatria ze względu na ogromną śmiertelność dzieci w regionie. Po nim dopiero powstaną pomieszczenia ginekologii z położnictwem, przychodnie i laboratoria.

Nikt nie będzie odsyłany

W szpitalu będą pracować także Malgasze, którzy są przygotowywani do pracy w zawodzie. Od najuboższych szpital nie będzie pobierał żadnych opłat, a reszta ludzi będzie płaciła niewielkie kwoty. „Nikt nie będzie odsyłany bez pomocy, jak to się zdarza w państwowych szpitalach – podkreśla o. Dariusz Marut. – Pomożemy każdemu! Powstanie pierwszy oddział pediatrii w regionie”.

Aktualny stan prac nad trzecią fazą budowy szpitala. Ta część inwestycji będzie zawierać: stołówkę, kuchnię, magazyny, pralnię, prasowalnię, suszarnię, warsztaty, salę konferencyjną oraz pokoje dla wolontariuszy.

Zdjęcia: Dariusz Marut

Artykuł Szpital w Mampikony pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Natalia Tułasiewicz, córka Adama i Natalii Amalii z domu Bromnik, urodziła się 9 kwietnia 1906 r. w Rzeszowie i została ochrzczona w tamtejszej farze, mimo iż rodzina zamieszkiwała wtedy w Kaniowie Dankowskim, gdzie ojciec urzędnik podczas zaborów objął posadę w straży skarbowej carskiej.

W 1909 roku państwo Tułasiewiczowie przenieśli się do Kęt Śląskich, gdzie oddelegowano Adama, który otrzymał tam stanowisko kierownika placówki skarbowej. Tam Natalia wraz z siostrami rozpoczęła szkołę podstawową, a także przyjęła I Komunię św. Rodzice jako szanowani obywatele, aktywni działacze społeczni, z zamiłowania aktorzy amatorzy, wychowywali szóstkę swoich dzieci w duchu patriotyzmu, autentycznej wiary katolickiej oraz zamiłowania do kultury.

Wraz z awansem ojca od 1916 roku rodzina zamieszkała w Krakowie, gdzie Natalia kontynuowała naukę w szkole u Sióstr Klarysek przy kościele św. Andrzeja w Krakowie, a później w I Prywatnym Gimnazjum Żeńskim na ul. Wolskiej oraz Państwowym Gimnazjum Żeńskim. Rozpoczęła także naukę gry na skrzypcach u prof. Bolesława Kopystyńskiego.

W 1921 roku rodzina przeprowadziła się kolejny raz – do Poznania na ul. Ogrodową, gdzie ojciec przyjął posadę w tamtejszej Izbie Skarbowej tworzonej na odzyskanych ziemiach zachodnich. Natalia uczęszczała do Gimnazjum Sióstr Urszulanek. Uważana była tam za „perłę szkoły”. Przeszła operację gruczołów limfatycznych szczękowych, co uniemożliwiło jej kontynuację doskonalenia gry na skrzypcach. Za wzorem ojca wstąpiła do Sodalicji Mariańskiej, a także ze świetnymi wynikami zdała maturę.

Mając szesnaście lat, będąc świadkiem śmierci kuzynki, zrozumiała, że „żadne ziemskie dobro nie wypełni tak duszy, aby nie tęskniła za czymś piękniejszym”. Uświadomiła sobie, że „tylko Bóg może być tym dobrem ostatecznym, poza które nie sięgamy naszą tęsknotą (…), że wszystko na świecie poza Bogiem ma wartość względną”. Stawiając sobie wtedy pytanie o sens życia, postanowiła, że będzie nim czynienie dobra bliźniemu. Był to moment, jak sama podkreślała, kiedy z dziecka przeobraziła się w dojrzałą dziewczynę.

Więcej – w październikowym numerze “Wychowawcy”: 

Artykuł Bł. Natalia Tułasiewicz – patronka nauczycieli w Polsce pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Powoli dobiega końca Rok Jubileuszowy 2025 poświęcony nadziei. Usłyszeliśmy pewnie wiele rozważań, konferencji i ważnych myśli o tym, jak żyć nadzieją. Może warto odnieść je wszystkie do życia i powołania nauczycielskiego. Komu jak komu, ale właśnie wychowawcom i nauczycielom nadziei życzyć trzeba nieustannie. Po pierwsze dlatego, że w ich rękach jest nadzieja na przyszłość całych wspólnot i społeczności. Przyszłość bowiem nie zależy tylko od tego, jaką techniką będziemy się posługiwać za ileś lat, jak będziemy funkcjonować i organizować swoje życie, ale przede wszystkim od tego, jak wychowamy młode pokolenia. To właśnie ci, którzy dziś są wychowankami naszych przedszkoli i placówek opiekuńczo-wychowawczych, którzy są uczniami naszych szkół, będą tworzyć kształt przyszłego świata. Skoro młodzi są naszą nadzieją, to nauczyciele i wychowawcy są współtwórcami tej nadziei poprzez swoją misję wychowania i kształcenia. Po drugie: nadzieja w życiu pedagogów jest czymś fundamentalnym. Posługa wychowywania zakłada bowiem wiarę i ufność w to, że podejmowane wysiłki edukacyjne przyniosą spodziewane owoce. Jeszcze bardziej potrzebna jest nauczycielowi nadzieja wobec samych uczniów. Bez zaufania i pokładania nadziei w wychowanku lepiej nie zabierać się za wychowywanie. Nawet ci, którzy uczą ścisłych przedmiotów czy konkretnych umiejętności praktycznych, doskonale czują, że pracują z konkretnym człowiekiem, którego wrażliwość, historia życia i możliwości są bardzo indywidualne i tajemnicze. Żaden uczeń nie jest taki sam, a często te same metody i podejścia przynoszą zupełnie odmienne owoce. Stąd często wychowawca ma mieć w sobie coś z towarzysza drogi rozwoju, a nie czuć się tylko zwykłym rzemieślnikiem obrabiającym kolejny materiał czy kruszec.

Nadzieje mogą być jednak różne. Mottem Roku Jubileuszowego są słowa św. Pawła: „Nadzieja zawieść nie może” (Rz 5, 5) Jest w nich mowa o niezawodnej nadziei. A przecież są takie nadzieje, które zawodzą. Również w naszym wychowawczym doświadczeniu poczuliśmy się może nieraz rozczarowani sobą, uczniami, naszą pracą, środowiskiem szkolnym czy edukacyjnym, nieustającymi zmianami i reformami w całym systemie oświaty. Gdyby były jakieś niezawodne kryteria nadziei, to przestałaby być ona już nadzieją. Nadzieja bowiem zakłada pewną tajemnicę, jest poszukiwaniem rozwiązań na jutro, którego przecież dziś nie znamy i nie umiemy zaplanować z całą pewnością. Nasza praca wychowawcza jest służbą człowiekowi, który jest zmienny i bardzo dynamiczny i nigdy nie wiemy na sto procent, kto „wyrośnie” z tego młodego człowieka. Jednak, jak we wszystkim, również w nadziei są pewne wspólne elementy, od których może zależeć niezawodność naszych nadziei.

Pierwszy z nich to przedmiot nadziei: to, w kim i w czym pokładamy nadzieję. My, wierzący nauczyciele i wychowawcy, mamy pewność, że pokładając nadzieję w Bogu, wkładamy ją w ręce Kogoś niezawodnego, Wszechmogącego, Wiecznego. Stąd tak ważna dla nauczycielskiej nadziei jest wiara w Boga. Wierzymy też głęboko w to, że Bóg jest Stwórcą świata i przede wszystkim człowieka. Ma to ogromne znaczenie w podejściu do wychowanka i w samym procesie wychowania. Każdy człowiek, od tego dopiero co poczętego w łonie matki aż po umierającego i niepełnosprawnego staruszka, jest chcianym i ukochanym dzieckiem Bożym. Szacunek do życia i godności drugiego człowieka to punkt wyjścia dla wychowawcy. Ale wiara w Boga Stwórcę zakłada też swego rodzaju wychowawczą nadzieję, że w moim uczniu i wychowanku Bóg umieścił mnóstwo możliwości, zdolności i pragnień, które jako nauczyciel mam tylko pomóc wychowankowi odkrywać i rozwijać. Kapitalnie wyraża to nasze polskie słowo „wychowanie”, które w prosty sposób definiuje to, czemu mamy służyć. Wychowanie to wydobywanie z wychowanka tego, co w nim ukryte, co w nim jest jeszcze „jakoś schowane”. Nadzieja nauczyciela i wychowawcy zakłada więc jakąś wielką delikatność i pokorę, a jednocześnie przekonanie, że w każdym z moich wychowanków Bóg ukrył wspaniały i oryginalny świat wartości pewnych i niezmiennych, choćby takich jak pragnienie dobra, miłości, prawdy, sprawiedliwości, czystości czy wiary. Jeśli uznamy, że wszystko w wychowaniu jest subiektywne, relatywne i względne, to takie wychowanie zawsze będzie beznadziejne, bo jego przedmiot jest chwiejny, zawodny i względny.

Drugim elementem nadziei jest jakiś rodzaj postawy w nas. Nadzieja nie jest gotowym produktem. Święci często porównywali nadzieję do lotu ptaka. Bóg dał ptakom skrzydła, ale żeby ptak mógł wzlecieć w górę, musi chcieć i nauczyć się ruszać skrzydłami. Podobnie jest z nadzieją.

Żeby ona pomogła nam wzbić się ku niebu, osiągnąć jakieś szczyty, wzlecieć ponad nasze słabości i ograniczenia, musimy ćwiczyć się w nadziei. Najpierw dotyczy to samych nauczycieli. Najpierw wychowawca musi uformować samego siebie do nadziei, odbić się od własnych kompleksów, pesymizmu, niewiary w siebie i w to, co robi. Myślę, że wszyscy wspominamy swoich nauczycieli pełnych pasji, mających olbrzymią siłę pokonywania trudności, przeszkód, nauczycieli nie tylko zrównoważonych emocjonalnie, potrafiących poradzić sobie z kilkoma klasami uczniów, z każdą skomplikowaną sytuacją, ale również mających dystans do siebie, umiejących śmiać się ze swoich potknięć i słabości. To byli wychowawcy, którzy nie musieli dużo mówić o nadziei, ale promieniowali nadzieją. Nadziei bowiem nie da się nikogo nauczyć, można ją tylko komuś przekazać jak świadectwo, jak własne doświadczenie życia. Mamy wielkie zadanie wychowawcze – wychowywać młodych do nadziei. Usłyszmy, jak często młodzi mówią, że coś jest beznadziejne. Oni szukają i pragną żyć nadzieją. Mają więc prawo otrzymać od nas, wychowawców, wychowanie do nadziei. Jak małe pisklęta muszą najpierw zobaczyć dorosłych, którzy potrafią szybować ku niebu, odbijać się od ziemi, nie dać się zdołować, żeby potem samemu próbować rozwijać skrzydła ku nadziei, nawet ryzykując, że pierwsze loty okażą się niedoskonałe.

Nie brakuje dziś podręczników do asertywności, do pozytywnej dyscypliny, do kształtowania w uczniach mechanizmów mobilizacji i wiary w siebie, do rozwijania optymizmu i radości. Nie możemy jednak zapomnieć, że mamy też nadprzyrodzone środki, które dają nam nadzieję i pomagają odbić się od ziemi, wyjść z najgłębszego dołka i wzlecieć ku samemu niebu. Te nadprzyrodzone środki nadziei to modlitwa, życie sakramentalne, słowo Boże, żywa wiara i relacja z Panem Bogiem. Obyśmy, jako chrześcijańscy nauczyciele i wychowawcy, nie zgubili ufności w moc modlitwy za siebie i swoją misję wychowawczą, za swoich wychowanków i uczniów, za ich rodziców i za współpracowników ze szkoły czy placówki wychowawczej. W tej szkole nadziei ważne są również wspólnoty wiary, które w wielu diecezjach i parafiach tworzą wychowawcy i nauczyciele. Warto poszukać, zaangażować się, a może nawet zainicjować jakąś formę duszpasterstwa nauczycieli w swoim najbliższym środowisku. Trudno jest bowiem wierzyć i przeżywać wiarę w pojedynkę. Wspólnota wiary nauczycieli i wychowawców jest zawsze najlepszą szkołą nadziei.

Przed nami kolejny Dzień Edukacji Narodowej. Obok wielkiej, niewyobrażalnej wdzięczności, jaką winniśmy wszystkim nauczycielom i wychowawcom, chciałoby się im wszystkim życzyć wielu ważnych darów. Proszę o nie w modlitwie do Boga. Najbardziej jednak życzę nadziei i modlę się o o nią, bo Polska potrzebuje nauczycieli pełnych nadziei, a nie beznadziejnych, bo Bóg najbardziej w człowieku zdumiewa się nadzieją. Proszę więc Boga za Was, kochani nauczyciele i wychowawcy, aby sam Pan Bóg w każdym z Was najbardziej zdumiewał się Waszą nadzieją.

Abp Andrzej Przybylski – metropolita katowicki, delegat KEP ds. duszpasterstwa nauczycieli i wychowawców

Artykuł Nauczycielska nadzieja pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Technologie cyfrowe (TC), zwłaszcza mobilne (TCM) oraz cyfrowe sieci społeczne (CSS) są trwałym elementem życia współczesnego człowieka. Ich obecność dostrzegamy na każdym kroku, a smartfon stał się najpopularniejszym urządzeniem cyfrowym. Należy założyć, że masowe używanie TC, przechodzące w nadużywanie, przyniesie wiele następstw psychozdrowotnych. Pierwsze wzmianki naukowe dotyczące zaburzającego wpływu nowych technologii pojawiły się 30 lat temu (Ivan Goldberg, Kimberly Young), a od ok. 20 lat mamy wysyp publikacji opisujących i diagnozujących to zjawisko. Określa się je jako cyberuzależnienia (Jarczyńska, Orzechowska, 2014; Andrzejewska; Augustynek; Bednarek) lub cyberzaburzenia (Jędrzejko, Kiełtyk-Zaborowska, Taper 2024; Jędrzejko, Kozłowski 2024). Ponieważ nadużywanie technologii ma wpływ na psychospołeczne funkcjonowanie człowieka, wywołuje wielopoziomowe zaburzenia (Mosiołek 2025; Spitzer 2021). Trwają poszukiwania optymalnych modeli ich diagnozowania oraz terapii. Od 2022 roku w Centrum Profilaktyki Społecznej wykorzystujemy do tych działań metodę logoterapii, łącząc ją z innymi formami wsparcia psychospołecznego. Wszystkie te działania prowadzone są z uwzględnieniem kluczowego dla logoterapii wyznacznika – sensu.

Cybertechnologie a uzależnienia i zaburzenia

Podstawowe wyjaśnienia silnego wpływu TC, TCM i CSS kierują uwagę na rolę odgrywaną przez neuroprzekaźniki przyjemności i nagrody (dopamina i serotonina). Dotychczasowe badania sugerują, że właśnie te neurotransmitery odgrywają kluczową rolę w rozwoju wszystkich uzależnień. Podkreślenia wymaga, że w przypadku młodszych użytkowników TC procesy uczenia się mózgu „lawin dopaminogennych” przebiegają szybko i prowadzą do zaburzeń społecznego funkcjonowania. Dorobek naukowy w tej dziedzinie wskazuje na kluczowe czynniki ryzyka prowadzące do pojawienia się zaburzeń:

• bodźcowanie małych dzieci obrazami ekranowymi, np. oglądanie bajek przez dzieci poniżej 3 r.ż., wykorzystywanie smartfonów jako zabawek i „nianiek”;

• używanie smartfonów i CSS przez dzieci poniżej 12 r.ż.;

• długotrwałe używanie TCM i CSS przez dzieci i młodzież (przekraczające 3 godziny na dobę – poza wykorzystaniem edukacyjnym);

• nieedukacyjne korzystanie z TC np. w trakcie nauki i posiłków;

• podwójne bodźcowanie cyfrowe (np. TV i smartfon);

• korzystanie z TCM w godzinach późnowieczornych i nocnych (powinno zakończyć się w godz. 20.00–21.00);

• wykorzystywanie CSS i TC jako substytutu osłabionych więzi społecznych w rodzinie i środowisku rówieśniczym oraz środka regulacji emocji i uczuć;

• częste oglądanie treści silnie pobudzających emocjonalnie oraz korzystanie z aplikacji i gier wymuszających długotrwałą aktywność (np. gry sieciowe).

Mechanizm powstawania cyberzaburzeń (podobnie jak uzależnień) jest silnie powiązany z potrzebą regulowania emocji i uczuć oraz – szczególnie u dzieci i młodzieży – potrzebą zauważenia i docenienia.

(…)

Mariusz Z. Jędrzejko – profesor w Instytucie Pomorskiej Szkoły Wyższej oraz przewodniczący Rady Programowej Fundacji Bonum Humanum. Pedagog specjalny i społeczny, logoterapeuta, antropolog współczesności

Więcej – w październikowym “Wychowawcy”: 

Artykuł Logoterapia w terapii cyberzaburzeń pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Pytanie o system wychowania jest zawsze pytaniem o człowieka. Gerald L. Gutek, zajmujący się antropologicznymi podstawami pedagogiki i edukacji, jednoznacznie podkreśla, że od tego, jaką wizję antropologiczną przyjmiemy, zależy jaka będzie pedagogika. Tym samym można stwierdzić, że nie istnieje pedagogika bez światopoglądu, gdyż to pogląd na świat i człowieka kształtuje, ukierunkowuje działanie ludzkie w odniesieniu do drugiego człowieka (Gutek 2003).

Profesor Jodłowska, która w swojej pracy naukowej i pedagogicznej nieustannie odnosi się do filozofii sokratejskiej, bardzo wyraźnie wskazuje, że to „pedagogiczne prowadzenie”, ma wydobywać najbardziej pierwotne doświadczenie dziecka, niejako od wewnątrz „oświetlać” je światłem myślenia i mowy właśnie po to, aby ujawniła się prawda – i to prawda o nim samym, o rzeczywistości, o świecie, o wartości i sensie życia (Jodłowska 2016).

W przestrzeni edukacji jest wiele propozycji pedagogicznych, ale wydaje się, że ciągle za mało takich, które podpowiadają działania wychowawcze w nurcie personalizmu. Propozycją, właśnie w nurcie personalizmu, do którego również w swojej logoterapii odwołuje się Viktor Frankl² jest program PERSONA, który przygotowało i realizuje od wielu lat Stowarzyszenie Przyjaciół Szkół Katolickich. Warto podkreślić, że ten autorski program, bazujący na logoterapii, stał się praktyczną odpowiedzią na zagrożenia opisane w przeprowadzonych badaniach uczniów ze szkół SPSK w sytuacji postpandemicznej, charakteryzującej się stanami okołodepresyjnymi, licznymi uzależnieniami, w tym szczególnie od Internetu, czy nawet myślami samobójczymi (Solecki, Hreciński 2021). Ponieważ sens życia jest jednym z czynników silnie chroniących ta personalistyczno-logoterapeutyczna metoda pracy wychowawczej stała się ważną pomocą i narzędziem w realizacji misji Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich, jaką jest „integralny rozwój nauczyciela i ucznia”.

(…)

Więcej – w październikowym numerze “Wychowawcy” 

Artykuł Logoterapia w praktyce pedagogicznej w Stowarzyszeniu Przyjaciół Szkół Katolickich pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Logoterapia jako psychoterapia

Podejście Viktora Frankla (1905–1997) do problemów życia psychicznego jest szczególnie użyteczne dla osób, które tymi problemami zajmują się zawodowo – jako psycholodzy, psychoterapeuci, lekarze, ale też jako pielęgniarki, pracownicy socjalni czy doradcy. Jednak myślenie logoterapeutyczne może być też bardzo przydatne dla tych, którzy z rozmaitymi trudnościami życiowymi ludzi spotykają się jako wychowawcy, pedagodzy, katecheci czy duszpasterze (Szykuła 2022).

Spójrzmy jednak najpierw na logoterapię jako specjalistyczną metodę pomagania zaadresowaną do osób, które doświadczają dysfunkcji, zaburzeń i chorób w życiu psychicznym. Twórca logoterapii opisywał swoje podejście w odniesieniu do teorii dominujących w jego środowisku. Pracował i mieszkał w Wiedniu, dlatego polemizował z obecnymi tam kierunkami: psychoanalizą i psychologią indywidualną. Stąd logoterapia została nazwana III wiedeńską szkołą psychoterapii (po psychoanalizie Freuda i psychologii indywidualnej Adlera). Frankl nie zgadzał się, że dominującym dążeniem człowieka jest dążenie do przyjemności, jak chciał Freud, ani też dążenie do mocy, jak twierdził Adler. Według Frankla taką dominującą tendencją i potrzebą życia psychicznego człowieka jest dążenie do sensu (Frankl 1998, 2012). Połączenie greckich słów logos (słowo, sens, wyjaśnienie) i therapeo (troszczę się, leczę, dbam) streszcza istotę tej terapii jako: dbanie o sens i wyjaśnianie życia oraz leczenie poprzez pomoc w odnalezieniu sensu (Szczukiewicz P., Szczukiewicz A. 2018).

Wśród różnych szkół psychoterapii logoterapia może być rozumiana jako oryginalna metoda działań psychoterapeutycznych zarówno jeśli chodzi o założenia teoretyczne, jak też sposób, obszar problemów, cele terapii czy swoiste techniki terapeutyczne. W odróżnieniu od tych modeli terapeutycznych, które koncentrują się głównie na redukcji objawów, logoterapia kładzie nacisk na pomoc jednostce w odkrywaniu osobistego sensu – nawet w obliczu cierpienia, winy czy śmierci. Frankl (2010) utrzymywał, że człowiek jest istotą wolną i odpowiedzialną, zdolną do autotranscendencji – przekraczania samego siebie w kierunku wyższych wartości, ludzi czy celów – jak również do autodystansu, który pozwala mu przyjąć refleksyjną postawę wobec własnego istnienia. Egzystencjalna triada Frankla – wolność woli, wola sensu i sens życia – stanowi fundament jego filozofii terapeutycznej. W tym ujęciu wola sensu jest podstawową siłą motywacyjną, która prowadzi człowieka do znalezienia sensu życia nawet w najbardziej ekstremalnych warunkach, bowiem życie ma sens niezależnie od okoliczności.

(…)

Piotr Szczukiewicz – dr n. hum. w zakresie psychologii, nauczyciel akademicki, psychoterapeuta, logoterapeuta, superwizor

więcej: w październikowym numerze “Wychowawcy” –

Artykuł O sensie, który leczy – wprowadzenie do logoterapii i psychoterapii egzystencjalnej pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Około 40 tysięcy Polek było w latach 1939–1945 więźniarkami niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück. Wśród nich były dziewczęta, młode i dojrzałe kobiety, były też dzieci i dzieci rodziły się w tym obozie. Polki stanowiły największą grupę narodowościową spośród ok. 130 tysięcy więźniarek 30 narodowości i grup etnicznych [1–3]. Więźniarki polityczne, członkinie Polskiego Państwa Podziemnego (Związku Walki Zbrojnej – ZWZ, Armii Krajowej – AK) aresztowane przez gestapo za działalność konspiracyjną przeciw okupantowi niemieckiemu należały do elity narodu polskiego. Były patriotkami, nauczycielkami, lekarkami, artystkami, harcerkami, studentkami. W obozie, w warunkach terroru, nie poddały się, nie straciły sensu życia, walczyły o swoją godność. Jako formę ruchu oporu podjęły działalność edukacyjną na różnych poziomach nauczania dla młodych dziewcząt, uczennic, założyły dwie tajne drużyny harcerskie – „Szare Szeregi” i „Mury” – bo więźniarkami były hufcowe i drużynowe; zorganizowały życie artystyczne i religijne [4]. Pomoc dla współwięźniarek mimo zagrożenia karą bunkra (więzienie w obozie) czy nawet śmiercią jest godna podkreślenia i przekazywania kolejnym pokoleniom. Szczególnym przykładem wielkiego poświęcenia było pozostanie z chorymi (ok. 300 Polek), kiedy ostatnie transporty więźniarek opuściły obóz pod koniec kwietnia 1945 roku. Lekarka, Janina Węgierska, i pielęgniarki, Maria Kuszell i Izabela Sicińska, stanowiły polski personel medyczny. Do pomocy jako ochotniczki zostały z chorymi więźniarki: Anna Burdówna, Krystyna Iwańska, Kamilla Janowicz, Jolanta Krzyżanowska, Natalia Kuszell [5]. Zostały, chociaż na niektóre czekało miejsce w tzw. białych autobusach, czyli zorganizowanej przez hr. Folke Bernadotte’a charytatywnej akcji wywiezienia więźniów z niemieckich obozów koncentracyjnych w kwietniu 1945 roku m.in. z KL Ravensbrück. Po kilku latach więzienia pragnęły opuścić obóz, ale zostały jeszcze kilka tygodni – do lipca 1945 roku. Podjęły heroiczną decyzję, bo zostawały nielegalnie, za co groziła kara śmierci. O Nich nie można zapomnieć!

Jeżeli echo ich głosów zamilknie – zginiemy

Takie zawołanie do nas, następnych pokoleń, jako przestrogę, zamieściły więźniarki na tablicy upamiętniającej męczeństwo polskich kobiet. Tablica znajduje się obecnie na obozowym murze w Ravensbrück – niechaj odwiedzający to miejsce zatrzymają się, przeczytają, zapamiętają.

Mijały lata, odchodzili na Wieczną Wartę świadkowie. Przestawały działać w polskich miastach tzw. Kluby Ravensbrück, które tworzyły się po wojnie, skupiając byłe więźniarki. Do dzisiaj działa jeszcze Warszawski Klub Ravensbrück, którego przewodniczącą jest Hanna Nowakowska, wnuczka i córka byłych więźniarek tego obozu. Rodził się lęk u więźniarek, aby pamięci o Nich, dzielnych kobietach z KL Ravensbrück, i o okrucieństwach wojny nie zmiotły wichry współczesnego świata. Aby tak się nie stało, z inicjatywy żyjących więźniarek 23 sierpnia 2016 odbyło się w Jarosławiu zebranie założycielskie ogólnopolskiego stowarzyszenia „Rodzina Więźniarek Niemieckiego Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück”. Wśród 16 członków założycieli były więźniarki KL Ravensbrück, dzisiaj już nieżyjące – Stanisława Osiczko, Wanda Półtawska, Wanda Rosiewicz, Krystyna Zając. Pozostałymi członkami byli potomkowie (dzieci i wnuki) więźniarek oraz osoby zainteresowane historią tego obozu. W 2017 roku w Krajowym Rejestrze Sądowym stowarzyszenie zostało zarejestrowane i rozpoczęło działalność [6]. Statut stowarzyszenia, cele, aktualny skład zarządu, informacje o działalności znajdują się na stronie internetowej pod adresem: http://www.rodzinaravensbruck.pl/.

Doktor Wanda Półtawska (nr obozowy 7709) w Preambule do statutu stowarzyszenia zawarła ideę powołania stowarzyszenia: „…potrzeba stworzenia i wychowania pewnej elity społecznej. […] chodzi nie o to, żeby się mścić za to, co było, ale żeby przestrzec, by dramatyczna historia drugiej wojny światowej nie powtórzyła się. […]. Chodzi o to, żeby naród, który od wieków walczy o swego ducha, odzyskał świadomość swej własnej wartości, a obóz w Ravensbrück jest jak współczesne ogniwo w historii narodu”.

Stowarzyszenie z siedzibą w Krakowie stara się realizować dwa testamenty więźniarek: tzw. Testament Królików Ravensbruckich oraz tzw. Manifest z Neubrandenburga więźniarek politycznych różnych narodowości z podobozu Ravensbrück. Głównym przesłaniem tych testamentów jest dbałość o wychowanie młodzieży, aby postawą i działalnością nie dopuściła do wojny, do zbrodniczych eksperymentów, jakich dokonywano na ludziach, i aby prawo do godności osobistej, do życia, do wolności było najwyższą, nienaruszalną wartością [6].

Działania Stowarzyszenia skupiają się na:

1. Upamiętnianiu – uczestniczenie w wydarzeniach związanych z KL Ravensbrück w Polsce i w Niemczech, organizowanie/współorganizowanie wyjazdów na uroczystości rocznicowe oswobodzenia obozu, konkursów, koncertów, warsztatów, sympozjów, wystaw, audycji radiowych, filmów, tworzenie publikacji, archiwizowanie życiorysów więźniarek przekazywanych przez rodziny, kontynuowanie tradycji kwietniowych Mszy św. na Jasnej Górze w Częstochowie w intencji więźniarek, zapoczątkowanej w 1946 roku przez Józefę Kantor w podziękowaniu za przeżycie i powrót do Polski z obozu. Na 80. rocznicę oswobodzenia obozu w maju 2025 r. z inicjatywy Stowarzyszenia została poświęcona i odsłonięta na obozowym murze figurka Matki Boskiej z dzieciątkiem jako upamiętnienie kultu więźniarek dla Matki Boskiej i wiary w Jej pomoc w przeżyciu [7].

2. Wspomaganiu żyjących więźniarek – we współpracy z Fundacją „Wiarus” reprezentowaną przez mec. Andrzeja Sikorę udzielającą finansowej pomocy byłym kombatantom wspiera więźniarki w potrzebie.

3. Współpracy z krajowymi i zagranicznymi instytucjami – Instytutem Pamięci Narodowej, Urzędem do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, z urzędami marszałkowskimi, wojewódzkimi, z polskimi i zagranicznymi stowarzyszeniami i fundacjami, z Warszawskim Klubem Ravensbrück, Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem”, z Miejscem Pamięci i Przestrogi Ravensbrück, Arolsen Archives, Polskim Instytutem Źródłowym w Lund, z Międzynarodowym Komitetem Ravensbrück.

4. Edukacji historycznej – współpracuje ze szkołami podstawowymi, ponadpodstawowymi i drużynami harcerskimi, organizując tzw. żywe lekcje historii w szkołach i na terenie dawnego obozu w Ravensbrück, ogólnopolskie konkursy recytatorskie: „W kręgu poezji i prozy lagrowej więźniarek KL Ravensbrück” (objęte patronatem honorowym Pierwszej Damy RP, Agaty Kornhauser-Dudy; organizator: Maria Lorens, wiceprezes Stowarzyszenia, Katowicki oddział IPN), recytatorsko-krasomówczy „W kręgu poezji Grażyny Chrostowskiej, lubelskiej przedstawicielki pokolenia Kolumbów” (organizator: Barbara Oratowska, wiceprezes Stowarzyszenia), obejmuje patronatem konkursy: Historyczno-Literacki „Polskie Więźniarki w KL Ravensbrück”, „Tak jak ptaki na wolności – harcerze w obliczu II wojny światowej”, „W podziękowaniu za świadectwo życia bł. Natalii Tułasiewicz”, włącza uczniów i harcerzy w cykliczne, coroczne koncerty „Siła Miłości” w reżyserii Andrzeja Roga, krakowskiego artysty, oparte na poezji więźniarek KL Ravensbrück.

Wydarzenia, w których Stowarzyszenie uczestniczy jako partner, organizator, współorganizator są zarejestrowane na stronie Stowarzyszenia: http://www.rodzinaravensbruck.pl/.

Przekazywać prawdę historyczną młodzieży

Nasze doświadczenia ze spotkań z młodzieżą w czasie „żywych lekcji historii” w szkołach, podczas półfinałów i finałów konkursów recytatorskich, w czasie rocznicowych wyjazdów do Ravensbrück finalistów konkursu „W kręgu poezji i prozy lagrowej więźniarek KL Ravensbrück” wskazują, jak ważne jest „dotknięcie” miejsc, wysłuchanie czy raczej opowiedzenie historii przez pośrednich świadków, czyli nas, dzieci więźniarek.

Jak przekazywać młodemu pokoleniu historyczną wiedzę o niemieckim obozie koncentracyjnym dla kobiet Ravensbrück, aby nie zniechęcić, nie znudzić, nie wywołać traumy? Moje przemyślenia jako pedagoga, oparte na obserwacji zachowania uczniów-słuchaczy i na osobistych przeżyciach, kierują na opowieść, która powinna płynąć z różnym nasileniem. Jeden nurt – burzliwy jak spienione fale, w którym z nasilającymi się emocjami („ciemne tło”) – przedstawi się okrucieństwo oprawców w stosunku do ofiar: terror, niewolnicza praca, eksperymenty pseudomedyczne wykonywane przez niemieckich lekarzy na kobietach, egzekucje, głodzenie, psychiczne i fizyczne znęcanie się nad bezbronnymi więźniarkami. To pozwoli uświadomić młodzieży, że są ludzie-bestie – z równoczesnym podkreśleniem, że przecież nikt nie rodzi się bestią, oprawcą. Takim się staje, ale nie musi, bo ma wolną wolę. „Mądrości nie można kupić. Mądrość to jest zdolność wyboru. […] Ty sam piszesz swój życiorys […] nie ma takiego drugiego człowieka jak ty […] Naprawdę musisz wiedzieć, że nie jesteś byle kim…” – to słowa śp. dr Wandy Półtawskiej, więźniarki, która była tzw. królikiem doświadczalnym; na niej wykonano w obozie operację kostną dolnych kończyn. Wypowiedziała je w lutym 2023 roku po otrzymaniu nagrody 30-lecia „Gazety Polskiej”, na kilka miesięcy przed śmiercią.

Drugi nurt – spokojny jak łagodne fale obmywające piaszczysty brzeg morski („jasne tło”) – to opowieść o sile ducha tych więzionych kobiet, o ich walce o godność, niepoddawaniu się, odnajdywaniu sensu życia we wzajemnym wspieraniu się, organizowaniu nauczania dla najmłodszych, aby kiedy wyjdą na wolność, mogły dalej się uczyć. A te młode dziewczyny – przecież w wieku uczniów, do których kierowany jest ten przekaz – podejmowały ten niewyobrażalny trud nauki po męczącej, całodniowej ciężkiej pracy, mówiąc: „A ja przed śmiercią chcę wiedzieć jak najwięcej”. Te wykłady były dla nich takim „światłem” w „ciemności” obozowych dni i nocy. O wykładach Karoliny Lanckorońskiej z historii sztuki Wanda Wojtasik (po mężu Półtawska) pisała” „…porywała nas wszystkie wspaniałymi wykładami z historii sztuki. Jej wykłady były tak plastyczne, że pobudzały naszą wyobraźnię i zamiast szarych pasiaków miałyśmy przed oczami dzieła sztuki przez nią wyczarowane…” [8, 9]. Nauczycielki z pamięci „tworzyły” pomoce naukowe, poetki pisały wiersze, aktorki brały udział w organizowanych jasełkach, wieczorach recytatorskich, Zofia Pociłowska-Kann napisała sztukę Noc wigilijna. Harcerki miały swoje drużyny, zbiórki, składały przysięgi. Wiara, wieczorne modlitwy, niedzielne Msze św. „odprawiane” przez więźniarki, bo pamiętały wszystkie jej części (nie było księży w tym kobiecym obozie), dawały siłę przetrwania.

Dajemy do zrozumienia młodzieży w tym przekazie, że nic nie jest dane na zawsze: ani wolność, ani bezpieczeństwo, ani spokojne, beztroskie życie. Powinni mieć świadomość, że w nieokreślonej czasem przyszłości mogą być takimi nauczycielami w sytuacjach, kiedy nie będzie dostępu do „elektronicznych podpowiadaczy” tylko zdobyta i zapamiętana wiedza. Mamy nadzieję, że zrozumieją, jak ważna jest wola przetrwania, zachowanie godności, wzajemna pomoc we wspólnocie, która tworzy się w takich specyficznych warunkach. Może obudzi to w nich refleksję, że mądrości nie można kupić, że trzeba wybierać w natłoku medialnego szumu to, co ważne, nie „łapać” wiedzy od AI (sztucznej inteligencji), ale dokonywać własnych poszukiwań i pracować, opierając się na zasadach etyki.

Epilog

Antoine de Saint-Exupéry (zm. 11 lipca 1944 r.), autor książki Mały Książę, dobrze znanej młodzieży, którego humanizm przejawia się we wszystkich dziełach, widzi „…dwa zasadnicze niebezpieczeństwa we współczesnej cywilizacji technicznej (XX w., przyp. autora), oba rzutujące na sytuację psychiczną i życie duchowe jednostki. Przede wszystkim tempo zachodzących przemian, które utrudnia proces przystosowania do nowej sytuacji. […] Drugim niebezpieczeństwem jest nasze barbarzyńskie zafascynowanie maszyną, które sprawia, że zamiast środkiem do osiągnięcia określonego celu, maszyna staje się celem samym w sobie” [10].

Doktor Wanda Półtawska w 2017 roku w preambule dla stowarzyszenia napisała: „…Ostatnie dziesiątki lat pokazują degradację ludzkości, także Polski, oszałamiający rozwój techniki fascynuje młodzież i materia swoim rozwojem technicznym zasłania wartości ogólnoludzkie, duchowe. Człowiek współczesny, zafascynowany osiągnięciami techniki, nie zauważa etyki.”

Mo Gawdat (były dyrektor ds. biznesowych w Alphabet, Google) w 2025 roku przestrzega przed dramatycznymi konsekwencjami wykorzystania AI. „Sztuczna inteligencja pchnie świat w kierunku długotrwałej, dystopijnej, mrocznej przyszłości”.

Stworzenie i wychowanie elity społecznej przez działania edukacyjne we współpracy z nauczycielami i instytucjami państwowymi – tak rozumiem rolę stowarzyszenia.

Elżbieta Kuta – prezes stowarzyszenia, córka byłej więźniarki Jadwigi Kuty (nr obozowy 7273)

Literatura:

[1] Kiedrzyńska W., (1965), Ravensbrück. Kobiecy obóz koncentracyjny, Książka i Wiedza.

[2] Lorens M., Małachowska E., (2020) Idąc po ich śladach. Ścieżka edukacyjna po miejscu pamięci i przestrogi Ravensbrück, Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach.

[3] Stanuch Z., (2020), Ravensbrück. Historia nie do zapomnienia. Perspektywa Polska, Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Szczecinie.

[4] Lorens M., (2023), Konspiracyjna drużyna harcerska Mury, „Alma Mater” nr 245, s. 67–69,

[5] Oratowska B., Zachej A., Kufel K., (2025), W 80. rocznicę wyzwolenia KL Ravensbrück i zakończenia drugiej wojny światowej, Muzeum Narodowe w Lublinie.

[6] Kuta E., (2023), Stowarzyszenie Rodzina Ravennrsbrück, „Alma Mater” nr 245, s. 70–74.

[7] Pod Płaszczem Maryi. Drogi Krzyżowe i świadectwa więźniarek niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück, (2025), Wydawnictwo Życia Wewnętrznego „na Jej głowie”.

[8] Tajne nauczanie Polek w KL Ravensbrück, (2015), Muzeum w Stutthof w Sztutowie.

[9] Półtawska W., (2009), I Boję się snów, Edycja św. Pawła.

[10] Bukowska A., (1963), Saint-Exupéry czyli paradoksy humanizmu, PWN, s. 97–98.

Artykuł O nich nie można zapomnieć pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Mieszkamy u sióstr franciszkanek. Dostajemy pokój z… pianinem. Wiadomo przecież, że bez pianina żyć się nie da, przynajmniej w naszej rodzinie.

Pierwsze kroki kierujemy do kościoła parafialnego, czyli do Matki Bożej Większej. Minutka drogi od naszego asyskiego domu. W czasach św. Franciszka była to katedra, a obok mieszkał biskup, przed którym Franciszek rozebrał się do naga, oddając wszystko swojemu ziemskiemu ojcu i zaczynając życie całkowicie pod opieką Ojca w Niebie. O tej nagości św. Franciszka przepięknie napisał kard. Grzegorz Ryś w swojej książce Franciszek. Życie – miejsca – słowa. Czytałam tę książkę oraz Osobisty przewodnik po miejscach niezwykłych o. Piotra Bielenina OFMConv, przygotowując nas do pielgrzymki. W Asyżu w różnych miejscach raz jeszcze wracałam z dziećmi do odpowiednich fragmentów tych książek.

Wchodzimy do kościoła, w którym modlił się Święty, bo przecież mieszkał tu zaraz niedaleko. Po prawej stronie od wejścia spoczywa ciało bł. Karola Acutisa. Przed przyjazdem do Asyżu trochę o nim wiedzieliśmy, wyjeżdżając po tygodniu mamy kolejnego świętego przyjaciela.

Siadamy przy jego przeszklonej trumnie. Taki kolega ze starszej klasy albo nieco starszy brat. Dżinsy, adidasy, bluza… i różaniec w dłoniach. Benio na każde wspomnienie o Karolu Acutisie nuci piosenkę Arki Noego Taki duży, taki mały może świętym być.

Katedra św. Rufina to kolejne miejsce, do którego będziemy zaglądać częściej. Tutaj zostali ochrzczeni Franciszek, a później także młodsza od niego o kilkanaście lat Klara. Po lewej św. Jan Paweł II, parę kroków dalej serce bł. Karola Acutisa. Karol & Karol… Klara mieszkała tuż obok katedry. W jej domu jest teraz kapliczka. Wspinamy się na dzwonnicę, żeby popatrzeć na Asyż z góry. Ale wieje tak silny i lodowaty wiatr, że z ulgą schodzimy w dół po schodach, a później wąskimi uliczkami w dół miasta, bo cały Asyż leży na stoku góry Subasio.

„Idź, odbuduj mój kościół, który popada w ruinę”.

Następnego dnia wyruszamy do San Damiano. Przyjemny spacer. Nikt i nic nas nie goni. Tutaj jeszcze wrócimy. Bo to ważne miejsce. Dużo się tu działo. Tutaj Pan Jezus przemówił do Franciszka z krzyża, tutaj Klara zamieszkała ze swoimi pierwszymi siostrami i tutaj umarła. Franciszek równo 800 lat temu napisał tu Pieśń Słoneczną. Kiedy pisał to uwielbienie Stwórcy, był już tak schorowany i obolały, że prawie nic nie widział. A jednak pisał pięknie o słońcu, o wodzie… Ale ja już pierwszego dnia rozumiałam Franciszka. Też chodzę i uwielbiałam głośno Boga za to całe piękno, które tu jest na każdym kroku. Nawet jeżeli Franciszek w momencie tworzenia Pieśni Słonecznej nie widział już zbyt wiele, a może był już ślepy, to pozostała w nim pamięć o pięknie otaczającego go świata. Może nawet tym bardziej doceniał piękno tego, czego już sam oglądać nie mógł, a co zostało w jego pamięci. Jak ja go rozumiem…

W drodze powrotnej z San Damiano idziemy pomodlić się przy grobie św. Klary. Choć zmarła w San Damiano, to jej doczesne szczątki spoczywają w kościele św. Klary. Tutaj też przeniesiony został krzyż z San Damiano. Siadamy w ciszy, Benio wyjmuje z plecaczka swój szkicownik i rysuje…

Pewnie inni w tym czasie zwiedziliby dużo więcej od nas. A my? Ja czytam, Benio rysuje, Kosma dopatruje się ciekawych szczegółów, rozmyślamy, albo najzwyczajniej wpadamy w zapatrzenie, jakiś rodzaj kontemplacji… Nikt i nic nas nie goni. Wszyscy pstrykają fotki, a Benio rysuje.

Przed kościołem dzieci grają w piłę nożną, kręci się piękna stara karuzela, odpoczywamy przy fontannie. Takie zwyczajne włoskie popołudnie, a jakże urocze. Większość turystów rozjeżdża się do hoteli. Na Nieszpory do naszych sąsiadek klarysek idę już opustoszałymi ulicami, mijając nieliczne siostry także zmierzające na modlitwę. Taki jest Asyż w tych pierwszych dniach kwietnia. Pewnie latem życie będzie tu tętnić do późnych godzin wieczornych. Teraz późnym popołudniem nastaje cisza. W czasie wieczornego spaceru uliczki Asyżu są już całkowicie puste.

Kolejny dzień to znowu św. Klara i spacer do Rocca Maggiore. Cały Asyż otaczają stare mury, a w górnej części miasta znajdują się ruiny zamku. Przechodzimy wąskim przejściem do jednej z baszt. Piękny widok z jednej strony na cały Asyż, z drugiej na porośnięte lasami góry. Zwiedzanie zamku i obwarowań to dla chłopaków spora frajda i kolejna bogata lekcja architektury średniowiecza.

Drobne gesty miłości

I w końcu idziemy do grobu tego, który narobił tego całego zamieszania. To jest ważny dzień. Modlitwa przy grobie św. Franciszka, zwiedzanie Sacro Convento, czyli klasztoru franciszkanów konwentualnych. Bazylika św. Franciszka Dolna i Górna. Tutaj najlepiej widzimy, co znaczy Biblia Pauperum. Cała historia Zbawienia, cała historia Chrystusa i św. Franciszka, wymalowane na ścianach obu kościołów. Parę godzin słuchamy niezwykle ciekawych opowieści naszego przewodnika. Odwiedzając grób św. Franciszka mijamy także miejsce spoczynku Jacobiny. Ta wdowa, matka dwóch synów, była przyjaciółką Franciszka. Piekła dla niego jego ulubione ciasteczka i podobno jako jedyna miała wstęp do klasztoru braci, a on, kiedy przebywał w Rzymie zatrzymywał się w jej domu. Podobno nazywał ją bratem… To jedna z moich ulubionych historii świętych przyjaźni, w tej asyskiej krypcie zapisanych na zawsze. Widocznie te ciasteczka, jakieś płótna i inne małe gesty troski o drugiego człowieka mogą nie tylko umilać nam życie doczesne, ale mogą zaważyć na naszej wieczności.

Święte dzieci

Naszemu wędrowaniu po Asyżu wciąż towarzyszą rozmyślania i rozmowy o relacjach. Bo przecież mieszkamy w pobliżu domu św. Franciszka, w którym się wychował, a właściwie w pobliżu kościoła, który stoi w miejscu jego domu.

Decyzje Franciszka, Klary i innych o odejściu z miasta na ubocze i życiu w ubóstwie były nie do przyjęcia przez ich bogate rodziny. Gdyby jeszcze jakieś dziecko niewykształcone, z biednej rodziny wymyślało takie „dziwactwa”, ale ich dzieci były z bogatych, wpływowych rodzin. Klarę chcieli nawet siłą sprowadzić z powrotem do domu. Jak bardzo przekonujące i pociągające musiało być życie Klary i Franciszka, jeżeli młodzi, którym rodzice zabezpieczyli przyszłość, zapewnili wygodne i dostatnie życie, rezygnowali z tych wszystkich nieruchomości, pieniędzy, błyszczących, miękkich tkanin, drogich zapachów i biżuterii, i szli pod Asyż prowadzić życie ubogie i pokutne. I nic się przez te 800 lat nie zmieniło. Dzisiaj też, choć nie jest ich tak wielu, ale wciąż są młodzi, którzy pragną żyć jak Klara i Franciszek. Choć poddawani są tej samej presji, jak wtedy ci młodzi Asyżanie.

I choć rodzina początkowo próbowała Klarę odzyskać, to jednak stała się rzecz odwrotna. Jej siostry rodzone, jej mama, jej kuzyn… wszyscy poszli do zakonów. Klara była przełożoną swojej mamy, która mogła z dumą spoglądać na mądrość i niezachwianą wiarę swojej córki. Piękna jest opowieść o tym, jak Klara wobec nacierających na klasztor muzułmanów, staje przed nimi z Najświętszym Sakramentem, ratując siostry, a nawet Asyż.

Wędrując uliczkami Asyżu i wśród drzew oliwnych z każdym dniem zmniejsza się dystans 800 lat, a nawet zanika. Znowu wszyscy święci są tutaj z nami. Do tego ten młody chłopak w adidasach. Bł. Carlo, który też lubił pograć w piłkę nożną i też uczył się grać na instrumencie. I też porwała go największa Miłość.

Ukochane cząsteczki

Na zachodnim zboczu góry Subasio, ale jeszcze wyżej niż Asyż, znajduje się erem delle Carceri. Kiedyś Franciszek i jego pierwsi bracia szukali tu w szczelinach skał ciszy i odosobnienia, by słuchać Boga. Tutaj brat Rufin wymyślił, że chce zostać pustelnikiem i nie wracać do świata. Nawet w tej kwestii nie chciał posłuchać Franciszka. Bo co ciekawe, mimo że Franciszek kochał te malutkie kościółki z dala od miasta, mimo że szukał ciszy, by wsłuchiwać się w Boży głos, to jednak wracał do miasta, do ludzi, głosił kazania… Pragnienie odcięcia się brata Rufina (kuzyna Klary) rozeznał jako szatańską pokusę.

Tutaj, w eremie, o godz. 12 brat franciszkanin zaproponował Beniowi, żeby to on dzwonił dzwonami.

Z eremu jedziemy do Matki Bożej Anielskiej. W środku tego wielkiego kościoła, znajduje się malutka Porcjunkula, czyli cząsteczka. Tu najmocniej dociera do mnie, że ja odnajduję się chyba jedynie w tych cząsteczkach. I nie dziwię się Franciszkowi, który wychodząc z miasta, wędrując wśród kwiecistych łąk i gajów oliwnych, kiedy trafiał na te malutkie kościółki, chciał w nich spędzać czas na modlitwie, że przy nich budował wspólnoty. Tu umarł. Przy tej cząsteczce. Nagi na nagiej ziemi. Otoczony śpiewem braci i podobno też Jacobiny.

Piekło zamienione w Raj

Ale zanim jego ciało trafiło tam, gdzie jest teraz, to trochę wędrowało po okolicy. Najpierw z Porcjunkuli zanieśli je bracia do Klary w San Damiano, żeby mogła pożegnać się ze swoim przyjacielem, którym przed śmiercią się sporo opiekowała. Później pochowali św. Franciszka w kościele św. Jerzego, który już nie istnieje, a na jego miejscu stoi dzisiaj kościół św. Klary. Kiedy w błyskawicznym tempie wybudowano Bazylikę Dolną, tam przeniesiono ciało św. Franciszka, ale w obawie przed rozkradzeniem relikwii, Ojciec Święty kazał pochować Franciszka w nieoznakowanym miejscu, by nikt nie mógł go znaleźć. Dopiero wiele lat później, Papież zlecił poszukiwania ciała Franciszka i od tego czasu jego ciało leży tam, gdzie obecnie. I co ciekawe, bazylika św. Franciszka, wraz z przylegającym do niej klasztorem franciszkanów, została wybudowana na tzw. Diabelskim Wzgórzu. Tutaj wyrzucano śmieci z całego Asyżu, tutaj dokonywano egzekucji, tutaj działo się wszystko, co najgorsze. I na tym miejscu stanął klasztor i Bazylika najpierw Dolna, później jeszcze Górna. Przypomniało mi się, jak na chrzcie Benia w małym kościółku św. Benedykta na Wzgórzu Lasoty w Krakowie, kard. Grzegorz Ryś mówił, że to wzgórze było miejscem kultu pogańskiego i właśnie dlatego postawiono tam kościół św. Benedykta jako egzorcyzm miejsca. Tak podobnie Wzgórze Diabelskie stało się Rajskim dzięki obecności sacrum. W drodze z Porcjunkuli odwiedzamy kościół św. Piotra. Piękny.

Wdzięczność

Każdego dnia zwiedzamy dużo małych, malutkich i pięknych miejsc. Do San Damiano idziemy drugi raz. Mamy tak blisko, że moglibyśmy tam chodzić codziennie.

Codziennie przechodzimy koło Karola Acutisa.

Gdybym miała podpowiedzieć komuś cel wycieczki z młodzieżą, to zdecydowanie polecam Asyż. Gdzie indziej zobaczą tyle młodych świętych?

Niedzielna Msza św. w Sacro Convento, w kaplicy Brata Eliasza, tego, któremu Papież zlecił wybudowanie bazyliki. Piękny czas dziękczynienia za to, że mogliśmy spędzić siedem dni daleko od świata, 800 lat wstecz, ze świętymi ludźmi i z Tym, który rozkochał nas wszystkich w Sobie.

Oczywiście moglibyśmy to wszystko zobaczyć w jakieś dwa dni. Ale ja lubię wchodzić w klimat danego miejsca i jego mieszkańców. Lubię, kiedy po paru dniach ludzie zaczynają mnie pozdrawiać na ulicy, bo staję się częścią ich społeczności. Lubię, kiedy mogę usiąść gdzieś spokojnie i spędzić czas na dłuższej modlitwie, kiedy jestem zmęczona, wrócić do domu, odpocząć, nabrać sił i z radością iść dalej poznawać zakamarki, niekoniecznie te opisywane w przewodnikach.

Znaleźliśmy w mieście swoje ulubione miejsca, w których czasem godzinami nikogo nie spotykaliśmy. Po paru dniach moi synowie mieli już taką orientację w mieście, że sami biegali to tu, to tam. W moich dzieciach znowu zobaczyłam małego św. Franciszka i jego małych świętych przyjaciół. Zastanawiałam się, jakie Napomnienia napisałby swoim braciom dzisiaj. Czy odnalazłby się w tych wielkich bazylikach czy szukałby tych malutkich cząsteczek? Ja wiem…

To, że tu jesteśmy, jest dowodem na nieskończenie wielką dobroć Boga, przychodzącą do nas przez ludzi. Jest we mnie ogromna wdzięczność za każdy dzień, każdy skrawek piękna, każdy gest dobroci. W czasie Mszy Świętej w kaplicy ukrytej w samym sercu franciszkańskiego świata śpiewamy naszą Pieśń Słoneczną, wielkie dziękczynienie Bogu za wszystko, czym zostaliśmy obdarowani i za każdego, kto zechciał być narzędziem w Jego rękach.

Trudny to był powrót. I nie jestem pewna, czy w ogóle w pełni nastąpił. Ciągle sprawdzamy pogodę, jaka dzisiaj będzie w Asyżu i ciągle mamy rozłożoną mapę miasta, i wciąż gdzieś wędrujemy asyskimi uliczkami i polami…

Alina Sikorska – muzyk i muzykolog, publikowała m. in. w miesięczniku „List” oraz w magazynie muzycznym „Ruah”, redaktorka książki “Dzieci królestwa” kard. Grzegorza Rysia, mama sześciorga dzieci. Od 2020 prowadzi na Facebooku bloga PIĘKNO KOBIET

fot. A. Sikorska

Artykuł Rozkochał nas wszystkich w Sobie pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Tu w kościele Matki Bożej Większej spoczywa ciało bł. Karola Acutisa. Takie było jego ostatnie życzenie: by być pochowanym w Asyżu, mieście swojego ukochanego świętego. Nie od razu trafił do kościoła. Najpierw pochowany był na miejscowym cmentarzu w rodzinnym grobowcu. Później ciało częściowo zabezpieczono przed rozkładem i przeniesiono do kościoła, a jego serce do obecnej katedry św. Rufina, gdzie Klara i Franciszek byli kiedyś ochrzczeni. Siadam przy przeszklonej trumnie. Jeszcze nie wiem, że zaplanowana na za trzy tygodnie kanonizacja zostanie przesunięta w czasie, bo jeszcze nie wiem, że za chwilę umrze papież Franciszek.

Moi synowie stają twarzą w twarz z błogosławionym chłopcem. Znamy historię jego życia. Wiemy, że urodził się 3 maja 1991 roku w Londynie, gdzie pracował jego tata, a dwa tygodnie później, 18 maja, został ochrzczony. Wiemy, że wychował się w Mediolanie, że ma polskie korzenie, a w dodatku jego niania też była Polką. Dla chłopaków najbardziej elektryzującą wiadomością jest to, że poza szczególną pobożnością tak jak oni grał w piłkę nożną, uczył się gry na saksofonie i w ogóle był NORMALNYM chłopakiem. I nie tysiąc lat temu, ale niedawno, bo przecież żył, kiedy miałam już dwóch najstarszych synów.

Mieszkamy w Asyżu tuż obok placu Obnażenia, możemy chodzić do Karola codziennie. I tu, i do katedry św. Rufina. Jadąc do jednej z pustelni św. Franciszka, mijamy dom rodziny Acutis. Chłopcy zaczynają mówić o Karolu jak o swoim starszym bracie albo koledze. I tak już zostanie. Podziw, wzór do naśladowania, zachęta do świętego życia…

Siedzę w kościele przy Karolu i obserwuję reakcje nie tylko moich dzieci, ale innych młodych, którzy tu przychodzą. Nikt nie przechodzi obojętnie. I to nie jest kwestia tego, że Karol leży pochowany w dżinsach, butach sportowych i sportowej bluzie. To chyba ten różaniec w jego dłoniach… Codziennie go odmawiał i starał się też codziennie uczestniczyć we Mszy św.

Media okrzyknęły go influencerem, patronem internetu itp., a ja myślę, że był normalnym, zdrowym, wrażliwym chłopcem. Wrażliwym na natchnienia Ducha Świętego. Rodzice mu nie przeszkadzali w rozwoju duchowym, ale delikatnie towarzyszyli mu i umożliwiali działać Bogu w ich dziecku i przez ich dziecko. Wbrew pozorom to bardzo trudno przychodzi rodzicom. Szczególnie gdy zapominają, że dziecko nie jest ich własnością, ale zostało im powierzone przez Boga. To wymaga ogromnej pokory, by pamiętać, że w życiu dziecka nie jesteśmy jako rodzice na pierwszym miejscu, ale na drugim. Na pierwszym miejscu jest zawsze Bóg.

Myślę, że mądrość Antoniny, mamy Karola, polegała na tym, że pozwoliła Bogu prowadzić swoje dziecko. Ona sama tego nie pojmowała, bo wychowywała się w takim domu katolickim tylko z nazwy i deklaracji. Chrzest, Pierwsza Komunia Święta, Bierzmowanie, Sakrament Małżeństwa… i nagle rodzi dziecko, przy którym się nawraca.

Doskonale wyobrażam sobie, co ona musiała przeżywać, widząc swoje dziecko zakochane w Jezusie, proszące w wieku 7 lat, by mogło przystąpić do Pierwszej Komunii Świętej, codziennie uczestniczące we Mszy św., które wszystko, czego się nauczy, wykorzystuje do głoszenia innym prawdy o Bogu, a swoje kieszonkowe przeznacza na zakup śpiworów i jedzenia bezdomnym z ulic Mediolanu. A poza tym jest wesołym, lubianym chłopakiem. Do tego przystojny, wysoki, wysportowany…

Nie musiał upominać swoich kolegów, żeby nie używali wulgaryzmów. Sami się przy nim pilnowali. Jego świętość nie była zakryta dla ich oczu. Jego czystość była dla nich zaproszeniem do czystości. Nikt nie musiał mu ograniczać czasu spędzanego przy komputerze, nikt nie musiał kontrolować, co robi w internecie. Wszystko wykorzystywał w celach ewangelizacyjnych, m.in. przygotował wystawę o cudach eucharystycznych, którą mogły oglądać tysiące ludzi na całym świecie. Pracował jako wolontariusz, przygotowując jedzenie dla bezdomnych w jednym z mediolańskich przytułków.

Życie Karola pokazuje, że także nowe technologie mogą być uświęcone, jeżeli dobrze z nich korzystamy. Zabranianie dzieciom smartfonów itp. zwykle tylko rozbudza w nich większe pragnienie ich posiadania. Nauczenie mądrego korzystania z tych urządzeń wymaga od nas może większego wysiłku, ale też przynosi lepsze efekty.

Tego pobożnego, pogodnego, pracowitego, wrażliwego chłopaka dopada choroba. Wszyscy myślą, że to zwykłe przeziębienie. Karol ma 15 lat. Okazuje się, że to białaczka. Po dwóch miesiącach, 12 października 2006 roku przychodzi śmierć. „Żyjąc krótko, przeżył czasów wiele” (por. Mdr 4, 13). Tak mówimy o młodych, którzy umierają w opinii świętości. Jakże bardzo pasują te słowa do Karola Acutisa. Mama Karola przeczuwała przedwczesną śmierć swojego jedynego dziecka.

Cztery lata po śmierci jedynaka państwu Acutis urodziły się bliźniaki. Franciszka i Michał zapewne już wkrótce będą świadkami kanonizacji swojego brata, którego nigdy nie mieli okazji spotkać osobiście.

W internecie pod artykułami o bł. Karolu Acutisie pełno rodziców i dziadków wpisuje prośby o jego wstawiennictwo. Proszą za swoje dzieci, za swoich wnuków – o nawrócenie, o mądre życie, o powrót do Kościoła. Bardzo poruszające jest czytanie tych próśb, bo pokazują, jak bardzo rodzicom zależy na ich dzieciach i jak bardzo czują się czasem bezsilni wobec problemów, które dotykają ich dzieci, wobec buntu, wobec zagrożeń…

I z tymi intencjami pielgrzymują także do Asyżu. Widzą, że ten młody chłopak może przyczynić się do cudu nawrócenia dzieci i młodych. Ja również, będąc w Asyżu, co chwilę otrzymuję prośbę, bym pomodliła się za jakieś dziecko w mieście młodych świętych. Bo przecież i Franciszek, i Klara, i Karol to dzieciaki zakochane w Chrystusie. Piękne stare miasto, wciąż młode duchem. Jak Kościół.

Kiedy miał 7 lat, Karol odwiedził dom św. Gemmy Galgani, włoskiej mistyczki z Lukki, pięknej dziewczyny, która zmarła w cierpieniu, mając 25 lat. I ten mały chłopiec, który niespełna 2 miesiące wcześniej przyjął Pierwszą Komunię Świętą za specjalnym zezwoleniem abpa Mediolanu, pisze w księdze gości takie oto słowa: „Jak widzisz, pozwalam się Tobie prowadzić. Boję się, ale strach mnie nie powstrzyma. Bądź nadal blisko mnie razem z Ojcem Pio. Bardzo Was kocham. – Carlo.”

Ten wpis jest tak mocnym świadectwem świętości tego dziecka, że dla mnie trudno o coś większego. Niby parę krótkich zdań… Świętość Gemmy wpłynęła na życie wielu świętych i błogosławionych, także na bliską mi bł. Anielę Salawę. Ale Karol Acutis ma dopiero 7 lat! Dla niego świętych obcowanie to rzecz oczywista. Modli się za dusze czyśćcowe. Swoje późniejsze cierpienie w chorobie ofiarowuje za papieża Benedykta XVI i Kościół.

I mimo niezwykłości tych wszystkich jego zachowań, ogromnej miłości do Najświętszego Sakramentu, w moim przekonaniu Karol był normalnym chłopcem. W świetle Ewangelii był najzwyklejszym nastolatkiem. To świat dookoła jest nienormalny, szalony, wynaturzony, zdeformowany grzechem… A Karol pozostał piękny i czysty jak Franciszek, Klara, Gemma i wielu pięknych młodych ludzi wpatrzonych w biel Hostii.

Moje dzieci czekają na kanonizację Karola. Z uwagą śledzą wydarzenia z nią związane. Karol stał się ich przyjacielem. Nie jest kimś dziwnym, dalekim, ale jest bardzo blisko, podobny do nich. Mogliby pójść razem do parku pograć w piłkę albo spotkać się razem przy ołtarzu.

Wśród cudów nawróceń, do których przyczynił się młody chłopiec z Mediolanu, najpiękniejszy zdaje się cud nawrócenia jego własnej rodziny.

Ja też nawracam się przy moich dzieciach. Czytając im Biblię, sama sobie głoszę słowo Boże. Wiara rodzi się z tego, co się słyszy. Kiedy uczę moje dzieci Katechizmu, sama uczę się po raz kolejny prawd, które wyznaję przecież od lat. Kiedy widzę ich gorliwość przy ołtarzu, we mnie samej rozpala się ogień miłości do Chrystusa pod postacią chleba i wina. I gdyby nie moje dzieci, pewnie nie poznałabym tak blisko bł. Karola Acutisa i nie zachwyciłabym się tym młodziutkim świętym chłopcem.

Jestem przekonana, że czasem jest tak, że nie tylko Bóg powierza nam dzieci, ale też dzieciom powierza nas, rodziców. To w nasze skażone grzechem życie wchodzi dziecko czyste, bezbronne, o zapachu Nieba. Mamy mu bardzo dużo do powiedzenia, chcemy wszystkiego nauczyć, wszystko pokazać, ale czasem warto zamilknąć i wsłuchać się w to, co dziecko mówi do nas, przyjrzeć się, co ono chce nam pokazać… To może być droga do naszego nawrócenia.

Alina Sikorska

fot. Autorki

Artykuł Carlo Acutis w mojej rodzinie pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

W odpowiedzi na masowy napływ uczniów z Ukrainy konieczne było szybkie wprowadzenie rozwiązań prawnych, które uporządkowały kwestie przyjęcia, klasyfikacji, oceniania oraz realizacji obowiązku szkolnego. Uczniowie z doświadczeniem migracyjnym uzyskali m.in.: możliwość uczestnictwa w zajęciach z języka polskiego (min. 2 godziny tygodniowo), naukę w oddziałach przygotowawczych, wsparcie osoby posługującej się ich językiem ojczystym. Dodatkowo umożliwiono im przystąpienie do egzaminów: ósmoklasisty, zawodowych oraz matury – pod warunkiem posiadania zezwolenia na pobyt w Polsce. Centralna Komisja Egzaminacyjna została zobowiązana do wprowadzenia ułatwień takich jak: tłumaczenie arkuszy na język ukraiński, udostępnienie słowników, a w wyjątkowych przypadkach – zwolnienie z egzaminu z języka polskiego od 2025 roku. W wielu szkołach wprowadzono uproszczone karty pracy z ilustracjami, tłumaczenia materiałów na język ukraiński oraz utworzono oddziały przygotowawcze, które wspierały uczniów w procesie adaptacji.

Ślad, jaki wojna pozostawia w psychice dziecka, obserwują każdego dnia nauczyciele, pedagodzy, psycholodzy i terapeuci – na korytarzach szkolnych, lekcjach i w gabinetach terapeutycznych. To przejmujące pokłosie wojennych doświadczeń widoczne jest nie tylko w zachowaniu dzieci z doświadczeniem migracji, lecz także w reakcjach dzieci polskich, będących świadkami zmieniającej się rzeczywistości.

Każde spotkanie człowieka z człowiekiem jest wyjątkowe. Pierwsza wymiana spojrzeń i kilka swobodnych słów, które przechodzą w dialog, mogą stać się początkiem pięknej relacji. Jednak kontakt z uczniem z doświadczeniem migracji wywołuje inne, silniejsze wrażenia i emocje, które długo pozostają w pamięci. Obraz dzieci wojny utkwił mi w pamięci na zawsze: zgarbione sylwetki, szeroko otwarte, przestraszone oczy pełne łez, nadmierna czujność i smutek widoczny przez cały dzień. Ledwie wyraźne słowa wypowiadane w ojczystym języku, przeplatane polskimi, oraz ogromne trudności z koncentracją i pamięcią. Witamy jednak także uczniów uśmiechniętych, pogodnych i otwartych na kontakt. Radość z poczucia bezpieczeństwa bywa wystarczającym początkiem, by choć na chwilę zapomnieć o traumatycznych wspomnieniach wojny i dać szansę na rozpoczęcie pracy terapeutycznej. Praca z dziećmi, zwłaszcza tymi najmłodszymi, okazała się prawdziwym wyzwaniem, ale i źródłem ogromnej satysfakcji. Pamiętam jednego chłopca, który dołączył do mojej klasy prosto z terenów najbardziej doświadczonych przez wojnę – lęk przed wojną objawiał się ucieczkami pod stoliki, ławki gimnastyczne, gdy tylko w oddali słychać było samolot czy głośny hałas. Towarzyszyły temu zniechęcenie i buntownicze zachowania wobec rówieśników. Przez wiele miesięcy obserwowaliśmy, jak ten chłopiec powoli, krok po kroku, zaczyna się otwierać. Terapie, rozmowy, współpraca z mamą – to wszystko pomagało mu odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Często przypominałam sobie słowa profesor Lidii Chylewskiej-Barakat, psychotraumatologa wykładowcy UAM, która mówiła, że choć traumatyczne doświadczenia potrafią przeciążyć dziecko, to przy wsparciu cierpliwych dorosłych większość z nich mija, wzbogacając zdolność radzenia sobie z trudnościami. Ta myśl stała się dla mnie i moich kolegów nauczycieli latarnią w ciemnościach.

Budowanie mostów porozumienia nie było łatwe. Język, różnice kulturowe, a także psychiczne bariery wymagały od nas zmiany podejścia. Przeszliśmy szereg szkoleń, uczestniczyliśmy w webinariach, konsultowaliśmy się z psychologami i terapeutami. Wszystko po to, by zrozumieć, czym jest migracja i jak najlepiej wspierać naszych uczniów. Lekcje wychowawcze zmieniły się w przestrzeń terapeutyczną. Staliśmy się „żywą pracownią wielokulturową”: zmienialiśmy zasady pracy w grupie, kształtowaliśmy pozytywne zachowania, odgrywaliśmy scenki, które pomagały integrować klasy. Uczniowie zaskakiwali nas swoją kreatywnością – próbowali wszystkiego, by nawiązać kontakt i budować przyjaźnie. W rozmowach, rysunkach, prostych gestach odnajdywaliśmy sposób, by każdy nowy uczeń poczuł się bezpieczny i zaakceptowany. W mojej pracy wychowawczej postawiłam na odkrywanie zasobów, które każdy z nas ma w sobie. Nawet bez wspólnego języka czy znanych kultur obecność i akceptacja są fundamentem, na którym można budować. Największym przełomem okazała się lekcja „Odkryj swoją skrzynię skarbów” – poszukiwanie mocnych stron i wewnętrznych zasobów dawało uczniom poczucie sprawczości i siły. Profesor Chylewska-Barakat mówiła, że ważne jest, by wspierać dzieci w odnajdywaniu tego, co je wzmacnia i uszczęśliwia, tworząc nowe ścieżki w mózgu, które pomagają radzić sobie nawet w trudnych warunkach. Zasoby te przybierały różne formy – taniec, pomoc innym, duchowość, przyjaźń. Wszystko, co pozwalało poczuć się ważnym, bezpiecznym i kochanym. Rozmowy, filmy dwujęzyczne, scenki, pantomimy – wszystko to pomagało rozmrażać dziecięce serca, wyzwalać ich radość życia. Na koniec wprowadziliśmy kilka podstawowych lekcji języka ukraińskiego, które pozwoliły zbudować most komunikacji i zrozumienia. To była długa, trudna, ale piękna droga – droga pełna wyzwań, które udało się nam pokonać dzięki otwartości, cierpliwości i wspólnej pracy.

Szkoła Podstawowa nr 3 im. Janusza Kusocińskiego w Legionowie to miejsce z ponad dziewięćdziesięcioletnią tradycją, ale też szkoła otwarta na wyzwania współczesności. Gdy zaczęli do nas trafiać uczniowie z doświadczeniem migracyjnym, zwłaszcza z Ukrainy, dyrekcja, z panią Janiną Zając na czele, podjęła decyzję, która zmieniła atmosferę w całej placówce. Zrodziła się idea „Dni Ukrainy”, które miały stać się świętem wzajemnego poznania i zrozumienia. Przygotowania trwały tygodniami. Polscy uczniowie i ich rówieśnicy z Ukrainy pracowali razem, by stworzyć coś więcej niż tylko występ. Nauczyciele oraz asystenci międzykulturowi, którzy sami często przyjechali zza granicy, wsparli tę inicjatywę z wielkim zaangażowaniem. W pamięć zapadły mi chwile, gdy młodzi Ukraińcy drżącym głosem recytowali wiersze w swoim ojczystym języku – przejmujące, pełne tęsknoty i nadziei. Stroje ludowe, których barwy i wzory przywoływały obraz dawnej Ukrainy, dopełniały całości tej niezwykłej podróży. W naszych szkolnych korytarzach pojawiły się tabliczki w trzech językach – symboliczne przypomnienie, że tworzymy społeczność, która szanuje i docenia różnorodność.

Jak zauważa Marian Golka (2001), „tylko zespolone działania są podstawowym warunkiem powodzenia programów edukacji międzykulturowej”. W naszej szkole zaczęliśmy więc stosować metody oparte na współpracy – tutoring rówieśniczy oraz nauczanie kooperatywne, które pozwalały uczniom wspierać się nawzajem i łagodzić bariery, jakie niesie za sobą migracja. Wielu nauczycieli podjęło studia podyplomowe: „Edukacja w kontekście migracji. Praca z klasą wielokulturową na zajęciach przedmiotowych. Uwrażliwianie językowo-kulturalne”. Jednym z owoców tych studiów były projekty edukacyjne bibliotekarza naszej szkoły, p. Roberta Góskiego, pt.: „My (klasa 7) Wam (klasa 1) teraz czytamy w naszej szkole” – projekt polegający na tym, że starsi uczniowie czytali młodszym kolegom książki w językach ojczystych – czy „Imieniny biblioteki”. Te działania pokazały, że prawdziwa integracja zaczyna się od prostych gestów i otwartości serca.

W pracy z młodzieżą z doświadczeniem migracyjnym całe grono nauczycielskie nie tylko uczy, ale i uczy się – uczy się nowych kultur, języków, sposobów myślenia. To wzajemna wymiana. Nasze działania przypominają, że edukacja to nie tylko sala lekcyjna i podręczniki, ale przede wszystkim ludzie, ich historie i emocje, które tworzą prawdziwą społeczność. Chciałabym jeszcze wspomnieć o jednym projekcie, którego koordynatorem był pan Robert, pt. „Wielkanoc tu i tam”. Projekt realizowany równocześnie w dwóch szkołach: w Legionowie i Warszawie. W Warszawie projekt prowadziła pani Olena Didyk – asystentka międzykulturowa i osoba z własnym doświadczeniem migracyjnym. Oprócz zajęć grupowych indywidualnie wspierała dzieci pochodzące z Ukrainy, Białorusi oraz Czeczenii. Jej historia – nauczycielki języka polskiego jeszcze na Ukrainie – i późniejsze wsparcie dzieci w adaptacji do polskiej szkoły stanowiły ogromną inspirację dla wszystkich zaangażowanych w projekt. Uczniowie zostali poinformowani o celach i założeniach projektu, a klasa została losowo podzielona na cztery grupy reprezentujące kraje: Polskę, Hiszpanię, Wielką Brytanię i Ukrainę. Zadaniem każdej z grup było zebranie jak największej ilości informacji o wylosowanym kraju z różnych źródeł (czasopism, internetu, encyklopedii). Następnie odbyła się wielka lekcja projektowa. Podczas zajęć uczniowie tworzyli pisanki z kartonu, które przedstawiały symbole przypisane danemu krajowi. Lekcja była podzielona na dwie części: pierwsza poświęcona wykonaniu pisanek, druga zaś omówieniu i prezentacji prac oraz ewaluacji zajęć. Podział na grupy, w których liderem był uczeń z doświadczeniem migracyjnym, okazał się trafionym rozwiązaniem. Dzięki temu uczestnicy mogli nie tylko lepiej poznać własne korzenie kulturowe, ale także zyskać głębszy wgląd w kultury innych krajów, zrozumieć różnice, ale też dostrzec wspólne wartości i podobieństwa. Ta wymiana doświadczeń pomogła uczniom rozwijać większą elastyczność w myśleniu i zachowaniu, co jest kluczowe w budowaniu mostów porozumienia ponad granicami kulturowymi. W efekcie zajęcia stały się przestrzenią nie tylko integracji, ale również zmiany postaw oswajania lęku i stereotypów, które często towarzyszą spotkaniom z „innym”. Ważnym wnioskiem płynącym z ewaluacji było to, że skuteczne działania w obszarze edukacji międzykulturowej muszą opierać się na codziennych, naturalnych kontaktach; dopiero wtedy lęk przed odmiennością ustępuje miejsca ciekawości i akceptacji.

Tym artykułem chciałam przedstawić część działań, które składają się na naszą codzienną drogę przez most wielokulturowości. Oparcie integracji na relacji pełnej szacunku, empatii i dialogu staje się fundamentem prawdziwego porozumienia i wspólnego budowania społeczności szkolnej otwartej na różnorodność. JEDYNIE WSPÓLNIE MOŻEMY ZBUDOWAĆ

M.O.S.T                                                                               P.O.K.O.J.U.

Możesz.Osiągnąć.Sukces.Teraz.                                       Podejmij.Odważny.Krok.Od.Już.Uwierz!

Agnieszka Ronduda

– nauczyciel biologii, przyrody, nauczyciel współorganizujący kształcenie – oligofrenopedagog, trener TUS w Szkole Podstawowej nr 3 im. Janusza Kusocińskiego w Legionowie, w trakcie studiów neurologopedii

fot. Archiwum A. Rondudy

Artykuł Budowanie mostów porozumienia. Praca z uczniami z doświadczeniem migracji pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Papież Leon XIV, modlitwa Regina Coeli, Watykan, 1 czerwca 2025 r.

fot. 123rf.com

Artykuł Cytat miesiąca – wrzesień 2025 pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Dzieci to najbardziej bezbronna grupa polskich ofiar wojny totalnej zaplanowanej przez III Rzeszę i ZSRS. Były one obserwatorami – świadkami niewyobrażalnego wręcz terroru. Towarzyszyły rodzicom w ich cierpieniu w czasie wysiedleń, deportacji, pracy przymusowej, pobytu w gettach, w ostatniej najczęściej wspólnej drodze w obozach zagłady i obozach koncentracyjnych, ludobójstwu na Kresach czy rzezi Woli w czasie powstania warszawskiego. Same też stały się celem represji. Nieprzypadkowo spośród około 6 milionów polskich strat bezpowrotnych aż 2 miliony stanowiły dzieci, w tym aż 1,8 miliona poniżej 15. roku życia. Tak szokująco wysoka liczba nie wynikała wyłącznie z tego, że były najbardziej bezbronne. Ich eksterminacja stanowiła bowiem celowy element Generalnego Planu Wschodniego (Generalostplan), którego wynikiem miało być wyniszczenie narodu polskiego. Poza eliminacją tzw. grupy przywódczej konieczne było stworzenie luki pokoleniowej, co w krótkim czasie doprowadziłoby do drastycznego spadku liczby urodzeń, a tym samym gwałtownego zmniejszenia się liczby Polaków. Z tego samego powodu polskim rodzinom na terenach wcielonych do Rzeszy zakazano posiadania więcej niż jednego dziecka.

Dzieci tak jak dorośli były ofiarami zbiorowych mordów. W powstaniu warszawskim zginęło według szacunkowych danych 170 tys. ludności cywilnej, a tylko w ciągu trzech dni od 5 do 8 sierpnia 1944 r. na Woli Niemcy wymordowali 40 tys. mieszkańców, w tym również ogromną – nieznaną bliżej – liczbę dzieci.

Wanda Lurie tak wspominała śmierć swoich dzieci: „Podeszłam więc w ostatniej czwórce razem z trojgiem dzieci do miejsca egzekucji, trzymając prawą ręką dwie rączki młodszych dzieci, lewą – rączkę starszego synka. Dzieci szły, płacząc i modląc się. Starszy, widząc zabitych, wołał, że i nas zabiją. W pewnym momencie Ukrainiec stojący za nami strzelił najstarszemu synkowi w tył głowy, następne strzały ugodziły młodsze dzieci i mnie. (…) Kula trafiła w kark z lewej strony i przeszła przez dolną część czaszki wychodząc przez prawy policzek”.

Dzieci tak jak dorośli były ofiarami pracy przymusowej. W czasie całej wojny do III Rzeszy wywiezionych zostało blisko 3 miliony osób, w tym aż 700 tys. poniżej 15. roku życia. Dzieci i młodzież pracowały w takich samych warunkach jak dorośli. Tak samo cierpiały z powodu katorżniczej pracy, głodu, pozbawione były opieki medycznej.

Halina Lewicka-Paszkowska (12 lat) wspominała: „Warunki pracy były potworne, wszystkich operacji przy kulkach łożyskowych dokonywało się w nafcie. Moja matka miała dłonie i przedramiona wyżarte przez naftę do kości, po półrocznym pobycie ważyła 38 kilogramów (…) Ja dostałam wysypki na całym ciele i potworne rany potworzyły mi się pachami, na nogach miałam ropnie wielkości orzecha. Leczyć się nie mogliśmy, byliśmy niewolnikami”.

Eksterminacji i wyniszczeniu narodu polskiego towarzyszyła na ziemiach pod okupacją niemiecką planowa zagłada polskich Żydów. Od 1940 r. byli oni zamykani w gettach, gdzie umierali masowo w wyniku głodu, chorób zakaźnych, ogólnego wyniszczenia organizmu. Mieszkańców getta, w tym również dzieci, nie chroniły żadne prawa, a terror był wszechobecny.

16-letnia Rutka Laskier z getta w Będzinie pisała we wspomnieniach: „Coś we mnie pękło. Kiedy przechodzę obok Niemca, kurczę się cała w środku. Nie wiem, czy ze strachu, czy z nienawiści. Widziałam jak żołnierz wyrwał kilkumiesięczne dziecko z ramion matki i rzucił nim o latarnię. Mózg dziecka rozprysnął się na drzewo. Matka oszalała. […] Pętla na szyi zaciska się coraz bardziej. Straciłam resztki nadziei. Gdyby istniał Bóg, nie dopuściłby do tego, żeby ludzi wrzucano żywcem do ognia, żeby malutkie dzieci deptano butami czy miażdżono kolbami karabinów. Żeby pozbawionych wszystkiego ludzi gazowano na śmierć. To brzmi jak baśń. Ten, kto tego nie widział, nigdy nie uwierzy. To nie jest mit, to prawda”.

W 1942 r. Niemcy przystąpili do likwidacji gett i zaczęli wysyłać mieszkających w GG Żydów do obozów śmierci w Treblince, Sobiborze, Bełżcu, Auschwitz-Birkenau. Całe rodziny były w nich mordowane wraz z dziećmi.

Oto wstrząsający obraz z Auschwitz: „Widziałem […], jak w rejon dołów zajechały kolejno trzy samochody ciężarowe – wywrotki załadowane żywymi dziećmi. Samochody te podjeżdżały tyłem do krawędzi dołów i, przechylając skrzynie, zsypywały przywiezione dzieci wprost w ogień. Było w tym coś tak nieludzko przerażającego, że doznałem wówczas głębokiego wstrząsu psychicznego, którego skutki odczuwam aż po dzień dzisiejszy. Niektóre większe dzieci wyskakiwały z samochodów i w skrajnym przerażeniu rzucały się na oślep do ucieczki. Nie wiedziały nieszczęsne, że nie ma dla nich ratunku. Esesmani chwytali je bez trudu lub zabijali strzałami, żywe lub martwe wrzucając do dołów. Wtedy uwierzyłem, że na ziemi może istnieć piekło”.

Szacuje się, że w Zagładzie zgotowanej przez Trzecią Rzeszę zginęło 2 mln 700 tys. polskich Żydów, w tym 600 tys. dzieci.

Podobnie jak Niemcy, również Sowieci od samego początku wojny przystąpili do planowego wyniszczania narodu polskiego. W czterech deportacjach w latach 1940–1941 wywieziono w głąb ZSRS według różnych szacunków nawet milion Polaków do ciężkiej, katorżniczej pracy, a wśród nich około 180 tys. dzieci. Podobnie jak pod okupacją niemiecką Polacy byli pozbawieni wszelkich praw, opieki medycznej, a głód i choroby zakaźne dziesiątkowały głównie dzieci.

Tak w ich wspomnieniach wyglądała podróż i niewolnicza praca w ZSRS: „Na spakowanie rzeczy dali nam pół godziny. […] Zapakowali nas do ciemnych wagonów towarowych i wywieźli w głąb Rosji. Po drodze przez kilka dni nie dawali nam wody ani jedzenia. Wyładowali nas na stacji »Aczyńsk«. Stamtąd szliśmy 60 kilometrów do kołchozu, gdzie nas przypisali. […] Codziennie chodziłam do lasu narąbać drzewa. Pracowałam, stojąc po kolana w gnoju. Dostawałam za to 300 gramów chleba na dzień i to musiało mi wystarczyć. Były dnie, że nie dostawałam niczego, ani moja mama, ani brat, i wtedy mdleliśmy z głodu”.

Tragiczne losy ludności polskiej, w tym i polskich dzieci, dopełniły się na Kresach w latach 1943–1944, kiedy to Ukraińcy wymordowali około 100 tys. osób, na Wołyniu – 60 tys. w Małopolsce Wschodniej kolejne 40 tys. Okrucieństwem dorównywali obu okupantom, niemieckiemu i sowieckiemu.

Jedna z ocalonych cudem osób wspomina: „Razem z matką byłem w ostatniej, niepełnej dziesiątce. Przede mną szły na śmierć trzy osoby, a ja za nimi, ale matka przywołała mnie do siebie. Pocałowała mnie w czoło, odwróciłem się i poszedłem w stronę Ukraińców. Widziałem, jak pierwsza osoba padła, do drugiej strzelał inny, a ten, co zabił pierwszą, szedł zabić trzecią. Ja byłem czwarty. Przyszło mi na myśl udawać trupa. Zakryłem twarz i oczy rękami, żeby nie pokłóć twarzy o ściernisko i padłem, jak padali zabici.

dr Dariusz Gałaszewski (8 V 1971 – 4.01.2023)

– edukator, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Warszawie. Organizował i koordynował projekty edukacyjne IPN, tworzył i współtworzył wystawy historyczne, prowadził zajęcia dla dzieci i młodzieży. Dzielił się swoją wiedzą, doświadczeniem i pasją.

Artykuł pochodzi z dodatku IPN zamieszczonego w tygodniku „Do Rzeczy Historia” nr 38/2019

Wystawa „Ukradzione dzieciństwo” została przygotowana przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Warszawie z okazji 80. rocznicy wybuchu II wojny światowej. Ukazuje życie dzieci w okresie międzywojennym i w realiach II wojny światowej. Podzielona jest na siedem części, które obrazują dzieci w różnych rolach życiowych: I Dzieci – życie przedwojennych dzieci, w tym mniejszości; II Obrońcy; III Oszukani?; IV Ofiary; V Obserwatorzy; VI Okaleczeni; VII Emigranci.

Wystawę można wypożyczyć – prosimy o kontakt z Oddziałowym Biurem Edukacji Narodowej w Warszawie.

fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Artykuł Ukradzione dzieciństwo pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Przemarsz stu pięćdziesięciu postaci z historii Polski i wielka inscenizacja koronacji Chrobrego.

Kiedy: sobota 13 września 2025 g.16.00

Gdzie: Krakowskie Przedmieście 34 i Plac Zamkowy w Warszawie

Nazwa: Orszak Dziejów 2025 – Koronacja Chrobrego

Organizator: Fundacja Orszak Dziejów

Patronat Narodowy Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego nad obchodami Milenium Koronacji Pierwszych Królów Polski.

V Orszak Dziejów – wydarzenie kulturalne i edukacyjne, nauka historii przez teatr i zabawę, spotkanie z postaciami z dziejów Ojczyzny, wzbudzenie dumy z osiągnięć naszych przodków. To wielkie święto dziejów, wyjątkowy czas ukazujący wielkość dokonań Polaków kolejnym pokoleniom.

HISTORIA wydarzenia:

2021 – „Wolni jak orły” – postać przewodnia Kardynał Stefan Wyszyński, Prymas Polski w roku beatyfikacji

2022 – „W blasku historii” – Ignacy Łukasiewicz, wynalazca lampy naftowej w Roku Łukasiewicza

2023 – „Rodzinna Fotografia” – Rodzina Ulmów ukrywająca Żydów podczas II wojny, w roku beatyfikacji

2024 – „Dziedzictwo i Dar” – Władysław Zamoyski w Roku Zamoyskiego ogłoszonym przez Senat RP

Barwny korowód złożony ze 150 postaci – wśród nich kilkunastu polskich królów, rycerze i żołnierze, muzycy i poeci, święci i naukowcy – od Mieszka I do Jana Pawła II w kostiumach z epoki.

Krakowskie Przedmieście – program:

15.00 – zbiórka postaci na placu przy kościele Sióstr Wizytek

16.00 – start orszaku spod kościoła Sióstr Wizytek w Warszawie, marsz w kierunku Placu Zamkowego

Plac Zamkowy – program:

16.00 – powitanie i zapowiedź, wspólne oczekiwanie na przybycie orszaku

16.30 – prezentacja 150 postaci historycznych na scenie

17.15 – inscenizacja uroczystości koronacyjnych Bolesława Chrobrego, scenariusz Anna Murawska, muz. Łukasz Ratajczak, aranż. muz. Bartłomiej Krauz, pokaz tańców dawnych ZPSM im. F. Chopina „Bednarska”

17.40 – Polonez Wszech Czasów i nauka tańców dworskich

18.00-19.00 – spotkania z postaciami, gra dla rodzin „Królewskie zagadki” i dla dzieci „Denar Chrobrego”

Denar Chrobrego – gry historyczne dla rodzin z dziećmi, to okazja do zapoznania się z polskim rytuałem koronacyjnym, insygniami królewskimi oraz dokonaniami Chrobrego. Dzieci poznają postacie z różnych epok, a szczególnie najwybitniejszych królów. Dla uczestników gier przewidziane są nagrody rzeczowe.

Wizytówka od Bolesława Chrobrego i Władysława Reymonta – postacie historyczne spotkają się z widzami osobiście i będą rozdawać pamiątkowe wizytówki w języku polskim i angielskim, opowiadać o swoich osiągnięciach i pozować do fotografii. Wstęp na wydarzenie jest wolny.

Partnerzy: IPN, Fundacja Rozwoju Społecznego Uskrzydlamy, Kiszeczka, Rafael, DECCO, Asentar, Dar Ogrodu, Fundacja B. i M. Górskich „Dialog, rozwój i miłosierdzie”, ARENART, Asfaltnazimno, Szkoły Strumienie i Żagle Stowarzyszenia STERNIK, Niepubliczna SP i LO Sióstr Nazaretanek w Warszawie, SP Przymierza Rodzin nr 112 im. Jana Pawła II, Niepubliczne Przedszkole Ochronka im. bł. Edmunda Bojanowskiego Sióstr Służebniczek NMP, Niepubliczna Katolicka Szkoła Podstawowa im. bł. ks. Jerzego Popiełuszki we Władysławowie, Przedszkole Ziarno, ZPSM im. F. Chopina „Bednarska”, Skauci Europy, Rodzina Rodzin, rodzinny Teatr Biedronka Parentes,.

Partnerzy Medialni: Radio Warszawa, Miesięcznik Wychowawca, Idziemy, Niedziela i Gość Niedzielny,

Kontakt: Anna Murawska a.murawska.orszakdziejow@gmail.com tel: 691323456, Fundacja Orszak Dziejów www.orszakdziejow.pl.

fot. P. Kula

Artykuł Orszak Dziejów 2025 – Plac Zamkowy Warszawa pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Widzowie i uczestnicy wydarzenia uczą się historii, zapoznając się z konkretnymi postaciami historycznymi, a organizatorzy podkreślają, że historię tworzą nie bitwy i daty. Tworzą ją konkretni ludzie poprzez swoją determinację, odwagę, pracowitość, wykorzystanie talentów, pragnienie służenia drugiemu człowiekowi, Kościołowi i Ojczyźnie. To właśnie oni zmienili świat na lepszy, to oni powinni być dla nas przykładem ludzi czynu, którym nieobce jest poświęcenie.

Na trasie Orszaku Dziejów gromadzą się widzowie pragnący ujrzeć obraz dziesiątek polskich bohaterów. Zgromadzone tłumy podziwiają starannie dobrane stroje z epoki, charakteryzacje, a także misternie przygotowane rekwizyty ukazujące największe osiągnięcia wędrujących przez dzieje przodków. Pokazowi towarzyszą oklaski, podziękowania, wzruszenia.

Po przemarszu i prezentacji postaci na scenie na placu Zamkowym następuje spotkanie widzów z postaciami, możliwość rozmowy, pozowanie do fotografii. Jaką radość sprawia najmłodszym „osobiste” spotkanie z Janem Kasprowiczem, który jest patronem ich szkoły, z Henrykiem Sienkiewiczem, autorem poczytnych powieści, czy Marią Skłodowską-Curie, genialną chemiczką i znaną uczniom laureatką Nagrody Nobla. Dziewczęta z przyjemnością ustawiają się do fotografii z żonami polskich królów, księżnymi czy damami dworu w pięknych długich sukniach. Najmłodszych rozbawia Stańczyk – błazen Zygmunta Starego i przytula odważny Miś Wojtek, trzymający w rękach drewniany pocisk symbolizujący zadanie oswojonego niedźwiedzia wśród polskich żołnierzy. Dla wszystkich wzruszające jest spotkanie z polskimi bohaterami II wojny światowej: rotmistrzem Witoldem Pileckim, Maksymilianem Kolbe, Stanisławą Leszczyńską czy bł. Rodziną Ulmów.

Wśród odgrywających historyczne role są głównie rodzice dzieci uczęszczających do kilkunastu placówek edukacyjnych, ale także nastoletnia młodzież i studenci. Wszyscy oni podejmują się chętnie zadania zaprezentowania danego bohatera, wcześniej przygotowując się do wydarzenia poprzez zdobycie wiedzy o jego postaci, kompletowanie stroju i przygotowanie rekwizytu, który w ciekawy sposób obrazowałby jego osiągnięcia. Szczególnie cieszy udział młodzieży w tym wydarzeniu, gdyż utwierdza to organizatorów w przekonaniu, że ci, którzy zagrali jakąś postać historyczną, na zawsze zapamiętają jej zasługi, a jednocześnie zapoznają się z wieloma innymi postaciami, których przedstawiają ich rówieśnicy czy rodzice.

Każda z postaci ma przy sobie wizytówki na wzór biznesowych kart wizytowych, na których jest imię i nazwisko, krótka notka biograficzna wraz z kluczową datą z życia bohatera. Wizytówki rozdawane najmłodszym są kolekcjonowaną pamiątką, a jednocześnie szczyptą historycznej wiedzy przekazanej w atrakcyjny sposób.

Podczas wydarzenia widzowie mają okazję zobaczyć krótki spektakl historyczny o Polaku, który jest postacią przewodnią widowiska danego roku. Byli to: w 2021 r. kardynał Stefan Wyszyński, beatyfikowany wówczas Prymas Tysiąclecia, w 2022 r. Ignacy Łukasiewicz, wynalazca lampy naftowej w 200-lecie urodzin, w 2023 r. bł. Rodzina Ulmów, w 2024 r. hrabia Władysław Zamoyski, ofiarodawca Tatr. Spektakl opatrzony piosenkami dla dzieci przybliża postać i jej osiągnięcia w wesoły i przystępny sposób.

Dla rodzin z dziećmi przewidziane są proste gry historyczne, w których najmłodsi mogą poznać kulturę i historię czasów, w których żył bohater. Poprzez rozwiązywanie prostych zadań na podstawie informacji znajdujących się na specjalnych planszach edukacyjnych oraz na stoiskach uczestnicy gry wchodzą w świat bohatera i w niekonwencjonalny sposób wchłaniają wiedzę.

Podczas przemarszu oraz przy organizacji gier pomaga wiele woluntariuszy. Jest to młodzież szkolna i harcerze, którzy wspierając organizacyjnie wydarzenie, jednocześnie zapoznają się z historią.

Na zakończenie wydarzenia wszyscy obecni tańczą uroczystego poloneza, który w uroczystym korowodzie łączy postacie historyczne z widzami, łączy ludzi różnych zawodów i poglądów, łączy dzieci, młodzież, rodziców i dziadków, organizatorów, a nawet przypadkowych przechodniów. Polonez ten jest wyrazem wspólnotowego, więziotwórczego świętowania radości z naszych wybitnych poprzedników i mobilizacją do ich naśladowania.

Plenerowe widowisko wydobywa z zapomnienia wspaniałe postaci z historii Polski, oddaje cześć wybitnym przodkom i pokazuje najmłodszym wyjątkowe wzorce do naśladowania. Każdy może wykorzystać swoje talenty, aby służyć Polsce, Kościołowi, drugiemu człowiekowi. Prezentacja postaci odkrywa przed najmłodszymi prawdę, jak wielu Polaków miało znaczenie w historii nie tylko naszego kraju, ale i Europy, a nawet świata. Orszak Dziejów prezentuje nie tylko znane wszystkim nazwiska takie jak Kopernik, Heweliusz, Kościuszko, Pułaski, czy Sobieski. Wśród wędrujących są bohaterowie odległej Australii, jak odkrywca Paweł Edmund Strzelecki, czy Peru, jak Ernest Malinowski, a także Chile, jak Ignacy Domeyko. Możemy spotkać kierownika pierwszej wyprawy arktycznej Henryka Arctowskiego czy ojca elektroniki Jana Czochralskiego, a także nazywanego „Edisonem metalurgii” Tadeusza Sędzimira. Naszą dumą jest Helena Jurgielewiczowa, pierwsza polska weterynarz, druga w Europie i czwarta na świecie kobieta wykształcona w tym zawodzie. Postaci te, często lepiej znane poza granicami Polski, zasługują na miejsce w szeregach naszych najwybitniejszych.

Walorem edukacyjnym wydarzenia jest również to, że przed każdą postacią idzie dziecko, czasami w stroju skautowym, niosące tabliczkę z imieniem i nazwiskiem postaci. Z dumą poprzedza i prezentuje idącą za nim postać, pomaga przy rozdawaniu wizytówek i zachęca do zapoznania się z historią. Zadanie to mobilizuje najmłodszych do zdobycia wiedzy na temat prezentowanej postaci, a także do umiejscowienia jej na osi czasu naszych dziejów.

Przemarszowi towarzyszy muzyka z różnych epok, zmieniająca się przez dzieje tak, jak zmieniały się stroje czy mody na fryzury. Wspaniały obraz całej historii pomaga zrozumieć naszą tożsamość, łączyć przeszłość z teraźniejszością i poczuć odpowiedzialność za przyszłość.

Wydarzenie wymagające pracy wielu osób zarówno odgrywających role, jak i tych, którzy, mniej widoczni, pomagają w organizacji i zapewnienia bezpieczeństwa podczas imprezy, łączy miłośników historii i społeczników z widzami w jedną wielką wspólnotę wierną dziedzictwu naszych ojców.

Orszaki odbywające się na miejskich placach, a w Warszawie na reprezentacyjnym placu Zamkowym, gromadzą licznych turystów z Polski i spoza jej granic. Wśród zainteresowanych historycznymi postaciami w ostatnich latach byli turyści z Europy, ale także z Nowej Zelandii, Kamczatki i Alaski. Wszyscy oni dzięki rozdawanym podczas Orszaku Dziejów wizytówkom i informacjom w języku angielskim mogą dowiedzieć się trochę więcej o historii naszej Ojczyzny i dokonaniach naszych przodków.

Orszak Dziejów już dwukrotnie otrzymał pozdrowienia i życzenia od pary prezydenckiej, pana Andrzeja Dudy i Agaty Kornhauser-Dudy: Niech wybitne postacie z naszej historii, prezentowane w Orszaku Dziejów, będą inspiracją do umacniania wolnej i bezpiecznej Polski, do budowania pomyślności polskich rodzin oraz następnych pokoleń rodaków.

Orszak Dziejów jest widowiskiem młodym i zaprasza do współtworzenia instytucje kultury, szkoły i parafie z wszystkich zakątków naszej Ojczyzny. Lokalne Orszaki Dziejów mogą prezentować, oprócz bohaterów ogólnopolskich, również wybitne osobistości danego regionu. Reportaże z wydarzenia z poprzednich lat można ujrzeć na stronie www.orszakdziejow.pl. Fundacja Orszak Dziejów służy pomocą w przekazaniu materiałów, grafik i scenariuszy wydarzenia tym, którzy pragną tworzyć Orszak Dziejów w swoich miastach i zgłoszą się na adres orszakdziejow.pl@gmail.com. Wśród miast organizujących Orszak Dziejów jest już Zamość, Wrocław czy Ryczów.

Tegoroczny Orszak Dziejów w Warszawie odbędzie się 13 września i poświęcony będzie Bolesławowi Chrobremu w 1000. rocznicę koronacji dwóch pierwszych królów. Zapraszamy wszystkich chętnych do wspólnego świętowania wielkości naszych przodków.

Nauka historii przez teatr i zabawę w plenerze może okazać się wsparciem dla edukacji szkolnej. Może jednocześnie w młodym pokoleniu wzbudzać dumę z naszej historii, z naszych przodków, z ich osiągnięć. Polacy tworzą wspaniały naród, którego nie trzeba się wstydzić, który wpływał na losy świata i na losy innych narodów, a jego członkowie odgrywali znaczące role w światowej nauce i technice, odkrywali nowe lądy, tworzyli instytucje edukacyjne, piękne dzieła literatury i sztuki, wnosili dobre rozwiązania prawne i społeczne, byli ofiarni i gotowi do poświęceń dla potrzebujących, oddawali życie za drugiego człowieka. Warto, aby młode pokolenie polubiło naszych bohaterów, zaprzyjaźniło się z nimi i zapragnęło ich naśladować.

Anna Murawska

– Prezes Fundacji Orszak Dziejów, pomysłodawca i scenarzysta Orszaku Dziejów

fot. P. Kula

Artykuł Orszak Dziejów – plenerowa lekcja historii i patriotyzmu pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Nazywaj rzeczy po imieniu, a zmienią się w oka mgnieniu

Kiedy rodzi się dziecko, uczymy je, nazywając i pokazując świat wokół nas. Przytulamy je, mówiąc, że ma piękne włoski i śliczny nosek, zagadujemy przy noszeniu i przy zmianie pieluchy. Wymieniając się opieką nad dzieckiem, przekazujemy drugiemu rodzicowi ważne informacje, np. że dziecko jadło albo że trzeba uważać na odparzenia. No właśnie – i gdzie te odparzenia? Na pośladkach, na pupie, przy siusiaku, a może przy mosznie? Dziecko co prawda jeszcze niewiele rozumie, ale my już wtedy możemy zastanowić się, jak chcemy opisywać rzeczywistość skrytą pod pieluszką. Kiedy dzieci są małe, zwykle używamy na części intymne określeń związanych z ich najczęściej podejmowaną funkcją – stąd dość powszechne w użyciu są wyrażenia „siusiak” i „siuśka” oraz pupa (w niektórych rejonach „pupa” to zbiorcze określenie delikatnych części związanych z układem zarówno wydalniczym, pokarmowym jak i rozrodczym) lub całkiem regionalne. To jest wygodne poprzez swą prostotę i fakt, że „tak nas uczono”. Niestety, coraz bardziej powszechnym określeniem części intymnych u dziewczynek, co można stwierdzić np. czytając wpisy w mediach społecznościowych dotyczące przekazywania wiedzy o budowie ciała – jest „cipka”. Na południu Polski to słowo ma zdecydowanie wulgarną konotację (podobno na Śląsku i w centralnej części naszego kraju nie aż tak jednoznacznie mocne) i za każdym razem, gdy słyszę, jak pada to określenie z ust rodziców, mam ochotę zapytać, czy w ramach równouprawnienia penisa nazywają „ch…m”. Pytanie, jakim językiem chcemy mówić dzieciom o rzeczach ważnych – a takimi jest i miłość, wyrażana także fizycznie poprzez akt seksualny i poczęcie, i zrodzenie dzieci, jest podstawowe i wymaga od nas, rodziców odpowiedzi.

Dalszą część artykułu znajdą Państwo w papierowym lub e-wydaniu: 

Prenumerata – Miesięcznik Wychowawca

fot. 123rf.com

Artykuł Skąd się wziąłem? pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Człowiek czystego serca widzi Boga. Widzi Boga w otaczającym świecie, widzi Boga w drugim człowieku. Człowiek czystego serca pokazuje Boga innym – dzięki temu, jaki jest, inni widzą Boga w nim. Człowiek czystego serca widzi Boga w sobie – poznaje, kim jest, wie, że sam dla siebie jest prezentem od Boga.

Serce w Piśmie Świętym to istota człowieka, jego głębia, intymność. Dbać o serce to dbać o całość osoby – z jej cielesnością, emocjonalnością, rozumem, wolą, duchowością. Czystość serca – a więc całej osoby – jest kluczowa, aby nawiązać dobre, głębokie relacje z Bogiem, samym z sobą i z innymi.

Najważniejszym miejscem, w którym człowiek kształtuje w sobie cnotę czystości, jest rodzina. W codziennych relacjach z najbliższymi dziecko obserwuje, jak odnoszą się do siebie jego rodzice, jak się odzywają, widzi ich gesty, to, jak siebie nawzajem traktują, jak ubierają się na co dzień. Chociaż często sobie tego nie uświadamia, czuje, jaki klimat panuje w domu. Relacje córki i syna z mamą i tatą, relacja rodziców między sobą kształtują obraz wszelkich relacji w późniejszym wieku, z damsko-męskimi włącznie.

Szkoła może być dużym wsparciem we wzrastaniu w cnocie czystości, przy czym szczególną rolę odgrywają tu kwestie pozasystemowe – relacje, klimat wychowawczy, modelowanie. Trudno nauczyć cnoty czystości – tak, jak trudno wychowywać w ogóle – jedynie przez działania systemowe. Niezależnie od tego, jaką rolę oficjalnie przypisujemy szkole i jaką funkcję ma ona pełnić w świetle przepisów ministerialnych, zawsze będzie środowiskiem wychowawczym, ponieważ taka jest jej istota.

Relacja z samym sobą

W kształtowaniu cnoty czystości kluczowa jest dobra relacja z samym sobą. Człowiek, który ma właściwy obraz siebie i poczucie własnej wartości, wie, jakie są jego talenty i słabe strony, akceptuje siebie takim, jakim jest ze świadomością obszarów do pracy. Człowiek taki akceptuje również swoją cielesność, wygląd. To oczywiście jest proces, zadanie na całe życie, ponieważ zmieniamy się z każdym dniem, zmienia się również nasze ciało. Szkoła może pomóc w tym procesie przede wszystkim przez stworzenie dobrego klimatu, w którym każdy może czuć się bezpiecznie, mając świadomość, że nauczyciel jest jego sojusznikiem. Tu szalenie ważne jest to, czego w rzeczywistości szkolnej bardzo często brakuje – czas. Aby wejść w relację z wychowankiem, nauczyciel musi mieć czas na rozmowę, wzajemne poznanie, wspólne aktywności. Nie da się tego zrobić tylko w wymiarze lekcji i dyżurów na przerwach. Dobrym i skutecznym rozwiązaniem jest tutoring, kiedy nauczyciel ma zaplanowany w ramach swoich zajęć czas na rozmowę z wychowankiem. Warto wykorzystywać również sytuacje pozaformalne, takie jak wyjścia, wycieczki, dyżury obiadowe lub czas swobodnej zabawy, aby indywidualnie porozmawiać z uczniem.

Dobra relacja z samym sobą to także harmonia i integracja człowieczeństwa. W wychowaniu dążymy do tego, aby człowiek był spójny – by jego zachowania zewnętrzne były zgodne z tym, co myśli, jakie wartości wyznaje. By kierował się rozumem, a nie zachciankami i emocjami. Aby rozumiał swoje emocje, potrafił je nazwać i zareagować odpowiednio do sytuacji. Rzeczywistość szkolna stwarza bardzo wiele okazji do kształtowania charakteru, pracy z emocjami, kształtowania woli. Wobec coraz bardziej obecnej w ostatnim czasie „dyktatury dobrego samopoczucia” i podążania za chwilowymi zachciankami uczenie wytrwałości, dobrego wykorzystania czasu, planowania, doprowadzania spraw do końca, które jest niezbędne, aby osiągnąć sukces szkolny, może również znakomicie przełożyć się na kształtowanie cnoty czystości. Osoba, która potrafi zaplanować swoją pracę i wykonać ją rzetelnie, która mimo zmęczenia i zniechęcenia wykonuje swoje obowiązki, która potrafi znaleźć radość w podejmowanym wysiłku, będzie również potrafiła zapanować nad zachciankami w sferze jedzenia czy cielesności, będzie potrafiła kierować się wolą i rozumem, a nie chwilowym porywem serca.

Relacja z innymi

To jest główny obszar, w którym trzeba czystego serca. W relację z drugim człowiekiem – w różnym stopniu – jest zaangażowana cała osoba. To, jak wyglądamy, jak się ubieramy, daje pierwszą informację, kim jesteśmy. Dlatego tak istotne jest zwracanie uwagi na wygląd i sposób ubierania się. Szkoła może i powinna być miejscem kształtowania właściwych postaw w tej kwestii. Wbrew różnym doniesieniom i aferom, które co jakiś czas pojawiają się w mediach, dress code szkolny jest właściwy i powinien być określony w statucie szkoły. W obecnej dobie (nie tylko zresztą obecnej) zamazują się granice tego, co jest odpowiednie w danej sytuacji, a co nie. Normą staje się ubieranie się w dres do restauracji, kościoła, teatru. Obrońcy rzekomej wolności i swobody wyrażania siebie biją na alarm, kiedy szkoły stawiają wymagania odnoście odkrytych ramion i krótkich spodenek. Niestety w ten sposób buduje się świadomość, że „wszystko wolno”, zapominając, że nie chodzi tu o odebranie wolności lub praw, ale o szacunek do siebie i innych, a w ostateczności o budowanie relacji z innymi.

To, w jaki sposób ubrani są nauczyciele i uczniowie jest bardzo ważne. Od tego zależy, czy zapanuje tu klimat pracy, nauki, szacunku do siebie nawzajem i do instytucji, czy potraktujemy to miejsce jako rewię mody, plażę, dyskotekę. Właściwy ubiór jest przejawem szacunku nie tylko do innych, ale również do samego siebie.

Bardzo dobrym, choć niezbyt popularnym rozwiązaniem są mundurki szkolne. Starszemu pokoleniu mogą kojarzyć się ze stylonowymi chałatami, dosyć bezkształtnymi, które zmuszeni byliśmy nosić, dopełniając je obuwiem zwanym „juniorkami”. Ale kiedy spojrzymy na wybrane szkoły hiszpańskie, brytyjskie czy polskie, widzimy, że mundurek może być twarzowy i elegancki. Może stać się bardzo ważnym elementem identyfikacji ze wspólnotą, pomóc w przeniesieniu akcentów na to, co jest naprawdę ważne. Kiedy znika pstrokacizna i chaos wywołany niekontrolowaną różnorodnością stroju, nastaje klimat spokoju, pracy, dużo lepiej widoczne i wyraźne są twarze uczniów wraz z rysującymi się na nich emocjami.

W relacjach z innymi szalenie ważne jest słowo i kształtowanie pięknego języka wbrew temu, co słyszymy w mediach, na TikToku czy shortsach. Tu znowu kluczową rolę ma przykład – jakie słowa słyszą uczniowie od nauczycieli? W jaki sposób zwracamy się do wychowanków? Jakie żarty opowiadamy? Czy zwracamy uwagę na sposób wypowiadania się uczniów?

Cnota czystości dotyczy również okazywania sobie uczuć, sympatii, zwłaszcza w starszych klasach szkoły podstawowej i w szkole średniej, kiedy pojawia się zainteresowanie płcią przeciwną i tworzą się pierwsze „pary” w obrębie szkoły. Sprawa jest delikatna i tu bardzo ważna jest dobra relacja z wychowankami, o którą zadbamy wcześniej. Warto rozmawiać – indywidualnie i delikatnie – na temat sposobów i granic wyrażania uczuć, budowania relacji, bliskości.

Relacja z Bogiem

Sfera duchowa jest bardzo delikatna i osobista, ale przekłada się na konkretne decyzje i zachowania. Nauczyciel, który widzi w uczniu dziecko Boże, zrobi wszystko, aby pomóc mu wzrastać w jego człowieczeństwie. Nauczyciel, który widzi w sobie dziecko Boże, będzie potrafił z miłością przyjąć wychowanka. Świadom tego, ile mu przebaczono, znajdzie w sobie łagodność i cierpliwość i połączy je z wymaganiami, widząc potencjał młodego człowieka.

Cnota czystości często jest postrzegana w kontekście negatywnym, jako podporządkowanie się zakazom i nakazom. Ale czystość serca to dużo więcej niż odpowiedź na pytanie: „co wolno przed ślubem?”. To dążenie do pełni człowieczeństwa, do dobrych relacji ze światem, a w konsekwencji – do szczęścia.

Maria Kowalska

– dyrektor Szkoły Podstawowej „Źródło” w Krakowie, nauczycielka języka polskiego i religii, współzałożycielka placówek edukacji spersonalizowanej. Żona, mama czworga dzieci

fot. 123rf.com

Artykuł Czyste serce w szkole pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Radykalne zło nieczystości

Nieczystość to radykalne zło, które degraduje człowieka i niszczy jego relacje z Bogiem, z samym sobą i z bliźnimi. Człowiek nieczysty traktuje innych ludzi jak przedmiot użytku. Szuka cielesnej przyjemności za każdą cenę. Staje się coraz mniej wrażliwy na los innych ludzi. Zagłusza swoją wrażliwość moralną. Jest w stanie dopuszczać się gwałtów, pedofilii, brutalnych form molestowania seksualnego. Łamie wszelkie normy moralne, społeczne i obyczajowe. Intymną bliskość, która powinna być wyjątkowo subtelnym potwierdzeniem miłości, zamienia w miejsce poniżenia i udręczenia swoich ofiar. Kto mało kocha i mało przyjmuje miłości, ten jest mało szczęśliwy. Kto wcale nie kocha i kto odrzuca okazywaną mu miłość, ten jest całkiem nieszczęśliwy. Dla kogoś takiego seks – podobnie jak alkohol czy narkotyk – jawi się jako coś chorobliwie atrakcyjnego. Wymarły te cywilizacje, w których ludzie skupili się na seksualności zamiast na uczeniu się miłości.

Człowiek nieczysty jest niemiłosierny wobec innych ludzi i niemiłosiernie krzywdzi samego siebie. Popada w drastyczne uzależnienia, łącznie z uwikłaniem w pornografię i masturbację. Bywa, że staje się przestępcą i całe lata spędza w więzieniu. Ryzykuje popadnięcie w choroby weneryczne. Stawia samego siebie w tragicznej sytuacji. To przecież wielka tragedia, gdy ktoś dla chwili seksualnej przyjemności nie tylko dręczy innych ludzi, lecz także niszczy swoją wolność, zdolność do miłości, swoją więź z Bogiem i bliskimi, swój los doczesny i wieczny. Gdy król Dawid uległ pożądaniu, to stał się cudzołożnikiem i mordercą. Polecił zabić męża swojej kochanki. Także wtedy, gdy człowiek odczuwa już dotkliwie skutki swojej nieczystości, grozi mu zatrzymanie się w połowie drogi w pracy nad sobą. Taka sytuacja ma miejsce wtedy, gdy ktoś usiłuje powstrzymywać się od nieczystych zachowań, lecz nie zmienia siebie, bo nadal ma nieczyste serce i nie uwolnił się z hedonizmu.

Czystość jest błogosławieństwem

Czystość to szczyt wolności w sferze seksualnej i w relacjach z bliźnimi. Człowiek czysty czyni jedynie to, co prowadzi do radości i co nie narusza norm moralnych. Taki człowiek nie myli tego, co dobre, z tym, co przyjemne. Nie ulega pokusie hedonizmu. Wie, że także poza małżeństwem współżycie seksualne może dać chwilową przyjemność, ale za cenę wyrządzania wielkiej krzywdy samemu sobie i tym bliźnim, których uwikłamy w nieczyste postępowanie. Człowiek, który dba o zdrowe odżywanie organizmu, panuje nad swoim apetytem. Dzięki temu nie zje tego, co mu smakuje, jeśli to coś niszczy jego zdrowie. Podobnie człowiek czysty wie, że sensem ludzkiej seksualności jest potwierdzanie miłości małżeńskiej oraz odpowiedzialne przekazywanie życia potomstwu, a nie kierowanie się popędem czy szukanie przyjemności za wszelką cenę. W Kazaniu na Górze Jezus przypomina, że czystość to warunek bycia człowiekiem szczęśliwym: „błogosławieni czystego serca, albowiem oni Boga oglądać będą” (Mt 5, 8). Fundamentalne znaczenie cnoty czystości wynika z tego, że jedynie człowiek czysty jest w stanie kochać. Czystość to podstawa świętości oraz warunek wiernego wypełnienia każdego z powołań szczegółowych: do małżeństwa, do kapłaństwa czy do życia konsekrowanego.

Czystość wymaga mądrości

Czystość wymaga nie tylko dyscypliny i panowania nad popędem seksualnym. Wymaga także mądrości. Ludzie naiwni utożsamiają miłość ze współżyciem seksualnym. Uważają, że jeśli się kochają, to mogą ze sobą współżyć i że będzie to wtedy współżycie czyste, zgodne z normami moralnymi. Przy takim założeniu każdy miałby prawo współżyć z każdym, bo przecież do wszystkich ludzi powinniśmy odnosić się z miłością. Jedynie człowiek mądry rozumie, że współżycie seksualne wiąże się jedynie z najwyższą formą miłości między mężczyzną a kobietą, czyli z miłością małżeńską. Wszystkie inne formy miłości wykluczają kontakt seksualny. Zasada ta dotyczy też zakochanych w sobie nastolatków. Jeśli on skończył siedemnaście lat, a ona nie skończyła jeszcze lat piętnastu, to ich współżycie w polskim kodeksie karnym stanowi przestępstwo, za które chłopakowi grozi więzienie. I to także wtedy, gdy dziewczyna i jej „postępowi” rodzice na to współżycie się zgadzają.

Niektórzy twierdzą, że przed ślubem należy się „dopasować” seksualnie. W rzeczywistości małżeństwo jest szczęśliwe wtedy, gdy on i ona dopasowani są w miłości. Wtedy potrafią dopasować się w każdej innej dziedzinie życia: w podziale prac domowych, w wychowywaniu dzieci, w określaniu wspólnych priorytetów, a także w sposobach okazywania sobie miłości: słowami, gestami, czułością. Seksualność jest nie tylko wyjątkowo intymnym, lecz także wyjątkowo wymagającym sposobem komunikowania miłości właśnie dlatego, że nie chodzi tu o samą seksualność, lecz o delikatne, czułe, subtelne spotkanie z osobą, której ślubowaliśmy wierną miłość do śmierci i która kocha nas podobną miłością. Seksualność, która wynika z wzajemnej miłości małżonków, jest szczytem czułości i przynosi radość, a seksualność oderwana od miłości jest szczytem agresji i perwersji.

Broń swojej czystości!

Żyjemy w cywilizacji, która utrudnia odkrywanie sensu czystości, cenienie tej cnoty i stawianie sobie w tej sferze wysokich wymagań. Dominująca obecnie kultura wręcz promuje nieczystość. W wielu książkach, filmach, sztukach teatralnych, serialach telewizyjnych i na wielu stronach internetowych czystość jest ośmieszana, traktowana jako przejaw zacofania czy kompleksów seksualnych. Ci, którzy żyją w sposób nieczysty, usiłują kpić z czystości. Czynią to po to, żeby „uspokoić” własne sumienie. Drugim powodem wyszydzania czystości są interesy ludzi związanych z przemysłem pornograficznym, antykoncepcją i aborcją. Ludzie z tych środowisk wiedzą, że ich zyski będą największe wtedy, gdy już od przedszkola zdołają uwikłać dzieci w chorobliwe zainteresowanie seksualnością i gdy wciągną je w zachowania nieczyste. Ludzie nieczyści boją się prawdy o pięknie i wartości tej cnoty. Niepokoi ich spotkanie z człowiekiem czystego serca, który kocha i który nie kieruje się pożądaniem. Ludzie nieczyści uczynią wszystko, żeby wmówić sobie i innym, że czystość to przejaw wrogości wobec ciała, skutek lęków seksualnych, chorej religijności czy niepotrzebnych wyrzutów sumienia.

Prawdziwa czystość zachwyca

Lekarstwem na deprecjonowanie czystości jest ukazywanie jej prawdziwej natury i jej błogosławionych owoców. Jezus nie tylko stanowczo stwierdza: „Nie cudzołóż!” (Mt 5, 27), lecz także stawia swoim uczniom zdecydowanie wyższe wymagania niż te, które były formułowane w Starym Testamencie: „A ja wam powiadam: Każdy, kto pożądliwie patrzy na kobietę, już się w swoim sercu dopuścił z nią cudzołóstwa” (Mt 5, 38). Cudzołóstwo prowadzi do zagłuszania sumienia i do popełniania innych grzechów ciężkich (por. Mk 7, 22). Bóg pragnie, żeby mężczyznę i kobietę łączyła miłość, która jest wierna, czuła i subtelna, a nie popęd, który jest ślepy i prowadzi do wyuzdania, gdy nim się kierujemy. Małżonkowie albo stają się uczestnikami „takiej właśnie miłości, albo w ogóle nie wiedzą, co to znaczy miłość” (Jan Paweł II, List do Rodzin,19).

Nic w człowieku nie jest jedynie cielesne. Także seksualność nie jest czymś wyłącznie biologicznym. Przeciwnie, odnosi się do całej osoby i angażuje całą osobę. Warunkiem troski o czystość jest respektowanie pierwszych pięciu przykazań Dekalogu. Ludzie czyści to ci, dla których Bóg jest największym przyjacielem i autorytetem (I przykazanie), którzy są czyści w mowie (II przykazanie), którzy świętują dar istnienia w przyjaźni z Bogiem i ludźmi (III przykazanie), którzy szanują rodziców (IV przykazanie) i dla których zdrowie i życie są ważniejsze niż przyjemność seksualna (V przykazanie). Trwanie w czystości to owoc trwania w miłości. Poza miłością czystość nie jest ani zrozumiała, ani możliwa. Ten, kto rozumie błogosławioną wartość czystości, potrzebuje siły, żeby nie poddać się negatywnym naciskom środowiska i żeby nie ulec własnej słabości. Taką siłą dysponujemy wtedy, gdy jesteśmy zaprzyjaźnieni z Jezusem i gdy więź z Bogiem stanowi podstawę naszych więzi z bliźnimi.

Czystość wymaga dyscypliny

Czystość to potwierdzenie wolności. Człowiek czysty jest panem siebie we wszystkich wymiarach człowieczeństwa. Jest panem – a nie niewolnikiem – własnego ciała. Dzięki czystości człowiek zachowuje przejrzystość w kontaktach z bliźnimi. Nikogo nie krzywdzi i przez nikogo nie pozwoli się skrzywdzić. Czystość jest „energią duchową, która potrafi bronić miłości przed niebezpieczeństwami ze strony egoizmu i agresywności” (Jan Paweł II, FC, 21). Czystość to zaprowadzanie harmonii w samym sobie. To patrzenie na siebie i na drugą osobę przez pryzmat miłości, a nie przez pryzmat seksualności czy pożądania. „Czystość oznacza osiągniętą integrację płciowości w osobie, a w konsekwencji wewnętrzną jedność człowieka w jego bycie cielesnym i duchowym” (KKK, nr 2337). Człowiek czysty kocha drugą osobę ze względu na nią samą, a nie ze względu na jej atrakcyjność cielesną. Uznaje bliźniego za kogoś godnego tego, by był kochanym. Miłość czysta rodzi radosne więzi międzyludzkie, gdyż dla ludzi czystego serca los drugiego człowieka jest równie ważny jak ich własny los.

Czystość warunkiem szczęśliwego małżeństwa

Sakramentalne małżeństwo jest oparte na miłości, a nie jedynie na seksualnej atrakcyjności. Trwanie w czystej miłości do małżonka jest możliwe wtedy, gdy człowiek trwa w przyjaźni z Chrystusem i gdy ufa Mu bardziej niż sobie: niż własnemu ciału, popędom, emocjom, uczuciom czy subiektywnym przekonaniom. Człowiek czysty wie, że mieszka w nim święty Bóg i że żadne jego spotkanie z samym sobą czy z drugim człowiekiem nie powinno naruszać więzi ze Stwórcą. Trwanie w czystości to wyraz szacunku wobec świętego Boga, a jednocześnie to szanowanie świętej godności człowieka – ukochanego dziecka Boga. Człowiek czysty zachwyca się tym, że mieszka w nim Bóg. Ktoś taki nie chce brudzić siebie żadną myślą, słowem czy zachowaniem, które nie jest godne godności dziecka Bożego. Jedynie człowiek czysty jest w stanie być wiernym małżonkiem i założyć szczęśliwą rodzinę. Natomiast człowiek nieczysty jest złodziejem, który chce ukraść drugiej osobie jej godność, niewinność i radość istnienia.

Czystość nie jest efektem zbędnego umartwienia. Nie wynika z lęku przed ciałem, seksualnością czy przyjemnością. Wynika ze świadomości, że wartość osoby nieskończenie przewyższa wartość przyjemności! Czystość pozwala na zintegrowanie tego, „co pochodzi ze zmysłowości i z uczuciowości w etycznie pełnowartościowy stosunek osoby do osoby. Czystość ma za zadanie wyzwalać miłość z postawy użycia” (K. Wojtyła, Miłość i odpowiedzialność, Lublin 1981, s. 137). Czystość, jakiej uczy Bóg, nie jest owocem lęku, lecz zachwytu nad człowiekiem i jego zdolnością do tego, by kochać. Czystość to gwarancja miłości z najwyższym, Bożym znakiem jakości. To warunek dorastania do miłości w małżeństwie. „Osoby związane małżeństwem są wezwane do życia w czystości małżeńskiej” (KKK, nr 2349), która chroni przed pożądliwością i wyuzdaniem. Jedynie w małżeństwie współżycie seksualne może być czyste. Jedynie w małżeństwie, które oparte jest na miłości nieodwołalnej, wiernej i płodnej, seksualność respektuje wolę Boga, by chronić godność osoby w kontakcie seksualnym oraz by przekazywać nowe życie w sposób odpowiedzialny i godny człowieka. W czystej miłości małżeńskiej kontakt seksualny to wierzchołek góry lodowej w całym morzu codziennej czułości, wyrażanej poprzez wzajemną bliskość, ofiarność, troskę i czułość.

Czystość osób niezamężnych

Nie jesteśmy stworzeni z seksualności, lecz z miłości! Los człowieka nie zależy od seksualności, lecz od miłości. Kto nie zawiera małżeństwa ze względu na powołanie do kapłaństwa czy życia zakonnego albo ze względu na to, że nie znalazł takiej osoby, której mógłby rozsądnie zawierzyć swój los doczesny i los przyszłych dzieci, ten może być szczęśliwy tylko wtedy, gdy żyje w czystości, czyli gdy wyklucza współżycie seksualne i wszelkie zachowania, których celem jest szukanie seksualnej przyjemności. Celibat nie wynika z lęku przed małżeństwem czy z tego, że ktoś do małżeństwa się nie nadaje. Kapłan na wzór Jezusa to ktoś, kto od rana do wieczora troszczy się o małżeństwa i rodziny, lecz nie czyni tego kosztem własnej żony i własnych dzieci. I z tego tylko powodu rezygnuje z realizacji swoich własnych marzeń o żonie i dzieciach. Człowiek czysty to realista, który wie, że jeśli nie zapanuje nad pierwszym gestem, który sprzeciwia się czystości, to tym bardziej nie zapanuje nad gestem drugim czy trzecim. Wie też, że popęd seksualny – zwłaszcza w połączeniu z zakochaniem – stanowi potężną siłę. Może przesłonić największe nawet ideały. Może zagłuszyć zdrowy rozsądek i głos sumienia. Kto pragnie żyć w czystości, potrzebuje wsparcia ze strony Boga i mądrych ludzi. Właśnie dlatego błogosławione są wszelkie środowiska i grupy formacyjne, które współczesnym ludziom pomagają żyć w czystości, czyli w trwałej radości.

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

fot. 123rf.com

Artykuł Cnota czystości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Strzeż się pychy!

Cnota pokory to przejaw mądrości, uczciwości oraz realizmu. Człowiek pokorny żyje w prawdzie o samym sobie, a w konsekwencji w dojrzały sposób odnosi się do własnej osoby. Pokora to postawa, która nie przychodzi nam łatwo i spontanicznie. Przeciwnie, wymaga od nas czujności, samokrytycyzmu, ciągłej pracy nad własnym charakterem, a także stawiania sobie wysokich wymagań. Po grzechu pierworodnym każdemu z nas grozi popadanie w skrajności. Skrajność pierwsza to postawa pychy, wyniosłości i arogancji. Pyszałek przecenia własne możliwości i bezkrytyczne patrzy na samego siebie. Dostrzega wyłącznie to, co się jemu w samym sobie podoba. Bywa aż tak wobec siebie naiwny, że żyje w świecie miłych iluzji. Widzi w sobie pozytywne cechy, których w rzeczywistości w ogóle nie posiada. Pyszałek wytwarza sobie mit o własnej wielkości i w ten mit wierzy.

Pycha prowadzi do popadania w egoizm, narcyzm i samouwielbienie. Odbiera rozum i blokuje możliwość nawrócenia oraz duchowego rozwoju. Popadanie w pychę to popadanie w pułapkę, która prowadzi do coraz większego kryzysu i rozczarowania. Uleganie pysze jedynie na początku jest miłe. Na długą metę przynosi pustkę i cierpienie. Pyszałek oddala się bowiem od Boga i od miłości. Tworzy coraz bardziej zaburzone więzi, które ranią jego bliźnich, a jemu nie mogą przynieść szczęścia. Pyszałek uznaje siebie za kogoś doskonałego i niemal równego Bogu. Nie znosi żadnego słowa prawdy o sobie. Uważa, że wszystko, co myśli i czyni, jest dobre i powinno być akceptowane przez jego otoczenie. Przecenianie samego siebie, czyli pycha, stała się początkiem grzechu pierworodnego. Pierwsi ludzie wmówili sobie, że bez pomocy Boga odróżnią dobro od zła, czyli szczęście od nieszczęścia i że sami będą jak bogowie.

Pokora zaburzona lub udawana

Człowiek, który nie wyrabia w sobie cnoty pokory, może popaść w drugą – obok pychy – skrajność. Chodzi tu o postawę, którą można nazwać chorą pokorą. Taka niby „pokora” polega na tym, że dotknięty nią człowiek widzi w sobie wyłącznie negatywne cechy. Wmawia sobie, że nie ma żadnych talentów, dobrych stron, ani pozytywnych umiejętności. W konsekwencji ktoś taki gardzi sobą i nie dostrzega godności, jaką otrzymał od Stwórcy. Człowiek dotknięty tak wypaczoną „pokorą” poniża samego siebie, w niczym sobie nie ufa, za wszystko siebie krytykuje, popada w coraz większe kompleksy. Traktuje własne istnienie jak wielką i bolesną pomyłkę.

Zdarza się, że ktoś jest człowiekiem pozbawionym pokory, lecz swoją pychę i arogancję wyraża w przewrotny sposób. Dla zdobycia uznania i poklasku ze strony innych osób gra kogoś, kto na pierwszy rzut oka wydaje się osobą skrajnie pokorną, która uznaje swoje słabości i z miejsca przyznaje się do popełnianych przez siebie błędów. Czyni tak jednak w sposób faryzejski, czyli nie dlatego, że uznaje prawdę o sobie, a jedynie po to, żeby ludzie z jego otoczenia „pocieszali” go, żeby wbrew faktom mówili o jego dobrych stronach i żeby pomijali milczeniem popełniane przez niego błędy.

Paradoksalnie, zarówno pycha jak i chorobliwa „pokora” czy pokora udawana mają ze sobą coś wspólnego. Są to bowiem różne strategie uciekania od trudu nawrócenia się i od pracy nad sobą. Pyszałek nie widzi potrzeby rozwoju i stawiania sobie twardych wymagań, bo uważa siebie za kogoś doskonałego. Od innych ludzi oczekuje podziwu, a od samego siebie nie wymaga niczego. Z kolei ktoś, kto popada w chorą „pokorę”, dostrzega w sobie jedynie słabości i uważa, że nie jest w stanie zmienić się na lepsze. Kto zaś jedynie udaje pokornego, ten manipuluje bliźnimi właśnie po to, żeby się nie nawracać. Brak zdrowej pokory w każdej zatem wersji blokuje rozwój i czyni człowieka karykaturą samego siebie.

Pokora wobec Boga

Dojrzały chrześcijanin to człowiek, który w pokorze serca dziękuje Bogu za dar życia i za niesłychaną miłość, jaką Bóg obdarza wszystkich ludzi. W każdej sytuacji pozostaje wdzięczny Stwórcy za to, że Pan Wszechświata nas kocha, że stworzył nas na swoje podobieństwo, że jesteśmy cenni w Jego oczach, że oddał za nas życie, że naszym losem przejmuje się bardziej niż swoim własnym losem. Owocem szczerej pokory jest bojaźń Pańska, szacunek i pomyślność w życiu doczesnym (por. Prz 22,4). Ludzie „pokorni posiądą ziemię i będą się rozkoszować wielkim pokojem” (Ps 37,11). Bóg „sprzeciwia się pysznym, pokornym zaś daje łaskę” (Jk 4,6). Stwórca „wywyższa pokornych” (Łk 1,52), „zdobi pokornych zwycięstwem” (Ps 149,4), „rządzi pokornymi w sprawiedliwości” i pragnie „ożywić ducha pokornych” (Iz 57,15). Bóg wysłuchuje pragnień ludzi pokornych, umacnia ich serca i nakłania ku nim swoje ucho (por. Ps 10,17).

Człowiek pokorny wie, że wobec Boga jest w podobnej sytuacji jak małe dziecko wobec rodziców. Uznaje to, że nieustannie potrzebuje wsparcia i pomocy ze strony Boga, tak jak dziecko od obudzenia się do zaśnięcia potrzebuje obecności i opieki ze strony kochających rodziców. Kto jest pokorny, ten owocnie współpracuje z łaską Boga i nieustanne się nawraca. Kto ulega pysze i wyniosłości, ten zamyka się na miłość i pomoc ze strony Boga. Ktoś taki nie przyjmie pomocy od Boga, gdyż uważa, że żadnego wsparcia nie potrzebuje, bo sam zapewni sobie wszystko, co jest mu potrzebne do szczęścia. Pycha prowadzi człowieka do buntu wobec Boga i do upadku, który zwykle bywa wielki (por. Mt 7,27).

Człowiek pokorny słucha we wszystkim Boga. Dzięki temu w każdej fazie życia i w każdej sytuacji pozostaje czujny i zdyscyplinowany. Wie, że to, co w nim Boże i dobre, przechowuje w kruchym naczyniu ludzkiej niedoskonałości. Modli się, współpracuje z łaską Boga i codziennie na nowo podejmuje wysiłek, żeby chronić w sobie otrzymany od Stwórcy dar życia, miłości i wolności. Człowiek pokorny jest mądry. Wie, że najbardziej dojrzałą formą pokory jest świętość, czyli realizowanie Bożych, a nie własnych – choćby najpiękniejszych – pragnień i aspiracji. Dzięki czujności i wytrwałości w pracy nad własnym charakterem, człowiek pokorny staje się kimś bardziej podobnym do Boga niż do samego siebie.

Pokora w kontakcie z samym sobą

Człowiek pokorny to ktoś, kto w sposób szczery i otwarty uznaje całą prawdę o sobie: o swoich silnych i o słabszych stronach, o swoich wadach i o swoich zaletach. Świadomość własnych słabości mobilizuje człowieka pokornego do pokonywania zła, do dyscypliny, do wysiłku i nawrócenia. Z kolei świadomość otrzymanych od Boga talentów i umiejętności mobilizuje człowieka pokornego do rozwijania w sobie tego, co dobre i szlachetne. Człowiek pyszny potyka się o własne słabości, gdyż neguje ich istnienie. Człowiek pokorny dostrzega swoje słabości i dzięki temu jest w stanie je pokonywać. Kto kształtuje w sobie pokorne serce, ten w każdej sytuacji wzrasta w łasce i mądrości u Boga i u ludzi.

Zdrowa pokora prowadzi do zdrowej dumy, czyli do odkrycia, że najważniejsza prawda o każdym z nas jest piękna i wzruszająca. Jesteśmy przecież dziećmi Boga, za które wcielony Syn Boży oddał życie na krzyżu! Pokora pomaga chronić w nas i rozwijać to wszystko, co szlachetne i z czego słusznie możemy być dumni. Zdrowa duma to pełne wdzięczności zdumienie tym, że Bóg uczynił nas podobnymi do siebie i że nigdy nie przestanie nas kochać! Dzięki pokorze zdrowa duma dziecka Bożego nie zamienia się w chorą pychę. Człowieka pokornego nie opuszcza świadomość, że potrzebuje on czujności i codziennej pracy nad sobą po to, żeby rozwijać talenty, które Bóg w nim złożył, a zwłaszcza ten największy talent, jakim jest zdolność do przyjmowania miłości i do odpowiadania miłością na miłość.

Wzorem chrześcijańskiej dumy jest postawa Maryi. Matka Zbawiciela zdumiewała się i zachwycała wielkimi rzeczami, jakie Bóg dla niej uczynił i dzięki którym błogosławić Ją będą wszystkie pokolenia (por. Łk 1,48–49). W swojej pokorze czuła się obdarowana ponad miarę i trwała z ufnością przy Bogu także w obliczu skrajnie bolesnej próby, czyli pod krzyżem swojego udręczonego Syna. Pokora sprawia, że w każdej sytuacji dziękujemy za dobro, którego doświadczamy od Boga i od ludzi. W każdej też sytuacji stawiamy sobie wysokie wymagania, gdyż chcemy postępować w sposób godny godności, jaką Bóg nas obdarzył.

Człowiek pokorny wie, że życie, godność, wolność, zdolność do miłości, a także łaskę zbawienia otrzymał zupełnie za darmo, bez najmniejszej nawet zasługi ze swojej strony. Właśnie dlatego człowiek pokornego serca jest najpierw kimś ogromnie wdzięcznym Bogu i Bożym ludziom za dobro, które otrzymuje i którym się wzrusza. Nie wmawia sobie, że jest samowystarczalny i że własną mocą zapewni sobie trwałe szczęście. W żadnym aspekcie nie oszukuje samego siebie, ani nie tworzy sobie fikcyjnego poczucia własnej wielkości. Także w trudnych sytuacjach pozostaje radosny i pełen nadziei. Wie, że swoje istnienie i swoją godność zawdzięcza Bogu, a nie sobie. Zdaje sobie sprawę z tego, że dzięki łasce Boga jest kimś wielkim, a na skutek grzechu pierworodnego i swojej własnej niedoskonałości pozostaje kimś wielce zagrożonym.

Człowiek pokorny uznaje swoją wyjątkowość pośród wszystkich istot na tej ziemi. Wie, że jest w stanie myśleć i kochać na wzór Chrystusa. Wie, że żadne zwierzę nie zostało obdarzone przez Stwórcę podobnymi talentami i możliwościami. Z drugiej strony ma świadomość, że jest kimś zagrożonym nie tylko z zewnątrz, czyli poprzez ludzi, którzy nie słuchają Boga, lecz także od wewnątrz, czyli na skutek własnych słabości. Przykładem zagrożeń płynących z zewnątrz jest biblijny Józef, syna Jakuba, który został sprzedany do niewoli przez własnych braci. Przykładem zagrożeń wewnętrznych jest syn marnotrawny z przypowieści Jezusa. Miał on wspaniałego ojca, który nieodwołalnie go kochał i szlachetnie wychowywał. Mimo to ów młody człowiek przecenił siebie i w swojej arogancji szukał szczęścia tam, gdzie nie można go znaleźć.

Pokora w kontakcie z bliźnimi

Człowiek pokorny żyje w harmonii nie tylko z Bogiem i z samym sobą, lecz także w harmonii z bliźnimi. W każdej sytuacji pozostaje pogodny i życzliwy. Nie stawia siebie w centrum uwagi. Nie wynosi się nad innych. Przeciwnie, chętnie zauważa to, co dobre w drugim człowieku. Człowiek pokorny nie zazdrości. Przeciwnie, cieszy się dobrymi cechami i szlachetnym postępowaniem ludzi, których spotyka. Również wtedy, gdy zauważa poważne słabości jakiegoś człowieka, to go nie przekreśla, lecz czyni wszystko, żeby z pokorną i cierpliwą miłością pomóc temu człowiekowi w refleksji nad sobą, w nawróceniu i w szlachetnym postępowaniu tu i teraz.

Człowiek pokorny z wdzięcznością i pogodą ducha przyjmuje krytyczne uwagi, jakie inni ludzie kierują pod jego adresem. Uznaje bowiem swoje ograniczenia i szczerze pragnie pokonywać swoje słabości. Wie, że ciągle jeszcze za mało kocha i że nie ma granic rozwoju, bo został stworzony nie na swoje podobieństwo, lecz na podobieństwo Boga. Kto kształtuje w sobie cnotę pokory, ten w kontaktach z bliźnimi wypełnia polecenie św. Pawła: „Jeśli więc jest jakieś napomnienie w Chrystusie, jeśli jakaś moc przekonująca Miłości, jeśli jakiś udział w Duchu, jeśli jakieś serdeczne współczucie, dopełnijcie mojej radości przez to, że będziecie mieli te same dążenia: tę samą miłość i wspólnego ducha, pragnąc tylko jednego, a niczego nie pragnąc dla niewłaściwego współzawodnictwa ani dla próżnej chwały, lecz w pokorze oceniając jedni drugich za wyżej stojących od siebie. Niech każdy ma na oku nie tylko swoje własne sprawy, ale też i drugich!” (Flp 2,1–4).

Sprawdzianem naszej pokory jest to, że inni ludzie chętnie kontaktują się z nami, że się nam zwierzają, że szukają u nas porady i wsparcia, że w naszej obecności czują się rozumiani, szanowani i bezpieczni. Człowiek pokorny promieniuje spokojem, pogodą ducha i nadzieją. Nie ma bowiem niczego do ukrycia ani przed samym sobą, ani przed ludźmi, których spotyka. Nie musi udawać kogoś, kim nie jest. Człowiek pokornego serca żyje w potrójnej miłości: do Boga, do siebie i do bliźniego. Z dziecięcą prostotą przyjmuje miłość od Boga i ludzi. Czuje się aż za bardzo kochany i sam ofiarnie kocha, nie oczekując niczego w zamian.

Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

fot. 123rf.com

Artykuł Cnota pokory pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Skutki braku wytrwałości

Wytrwałość nie jest w naszych czasach cechą modną. Należy raczej do cnót przemilczanych. To cnota obca duchowi naszych czasów. Żyjemy bowiem w świecie, w którym wielu ludzi pragnie osiągnąć wszystko szybko, wygodnie i bez większego wysiłku. Chcą szybko odrobić lekcje, szybko zrobić karierę zawodową, szybko się dorobić, szybko zbudować przyjaźń, szybko doświadczyć radości, Chcą szybko spełnić wszystkie swoje marzenia i pragnienia. Naśladują wtedy syna marnotrawnego, który chciał szybko być szczęśliwym w oparciu o wyciągnięte od ojca pieniądze i w oparciu o wygodny tryb życia. Boleśnie przekonał się o tym, że szybko to można jedynie roztrwonić majątek, zmarnotrawić własne człowieczeństwo i znaleźć się w obliczu rozpaczy.

Brak wytrwałości w dobru prowadzi do popadania w coraz większy kryzys i do coraz większego cierpienia. Po miłym oczarowaniu perspektywą szybkiego i łatwo osiągalnego szczęścia przychodzi gorzkie rozczarowanie na skutek kolejnych życiowych porażek. Brak wytrwałości prowadzi do popadania w niecierpliwość i zniechęcenie. Powoduje utratę radości i nadziei. Człowiek, który nie jest wytrwały w dobru, szybko poddaje się w obliczu nieuniknionych przecież ciężarów i wyzwań, jakie niesie codzienność. Taki człowiek ucieka od odpowiedzialności. Nie jest w stanie wiernie wypełniać podjętych przez siebie zobowiązań – małżeńskich, rodzicielskich, kapłańskich czy zawodowych. Przeraża się na samą myśl o tym, że miałby zobowiązać się do czegoś na całe życie. Brak wytrwałości sprawia, że człowiek ulega lenistwu i nie wierzy, że stać go na osiągnięcie długofalowych sukcesów. W konsekwencji wpada w poczucie winy, albo myśli życzeniowo i naiwnie na zasadzie, że jakoś tam będzie.

Wytrwałość stawia wysokie wymagania

To nie przypadek, że cnota wytrwałości nie jest popularna w naszych czasach. Żyjemy bowiem w chorej cywilizacji, w której wielu ludzi nie aspiruje już do trwałej radości, lecz zadowala się szukaniem chwilowej przyjemności. Obecnie chętnie mówi się o prawach człowieka, a bardzo niechętnie mówi się o jego obowiązkach. To czasy, w których coraz mniej ludzi jest na tyle dojrzałych, żeby stawiać sobie wysokie wymagania i konsekwentnie je wypełniać. Wytrwałość wymaga podejmowania długofalowych wysiłków. Jest ona osiągalna jedynie dla ludzi zdyscyplinowanych i wolnych od uzależnień. Jest potwierdzeniem, że dana osoba osiągnęła wysoki stopień wolności. Naprawdę wolny jest jedynie taki człowiek, który ma największą władzę na ziemi, a mianowicie ma władzę nad samym sobą: nad własnym ciałem, popędami, instynktami i emocjami. Taki człowiek potrafi stanowczo i konsekwentnie przeciwstawiać się negatywnym naciskom, płynącym ze środowiska zewnętrznego. Dzięki temu wybiera to, co lepsze, a nie to, co łatwiejsze i co nie wymaga długofalowego wysiłku. Człowiek wytrwały nie kieruje się naciskami ciała czy emocją chwili. Potrafi asertywnie, czyli otwarcie i stanowczo, mówić „nie!” samemu sobie wtedy, gdy stoi w obliczu zniechęcenia, albo w obliczu pokusy, żeby nie wypełnić podjętych postanowień czy zobowiązań. Wytrwałość to trwanie w dobru, w przeciwieństwie do uporu, który oznacza trwanie w złu.

Wytrwałość jest błogosławieństwem

Wytrwałość to cecha człowieka, który naśladuje Jezusa. Wcielony Syn Boży wytrwał w miłości aż do końca, aż do śmierci na krzyżu. Człowiek roztropny wie, że warto wyrabiać w sobie cnotę wytrwałości, gdyż przynosi ona błogosławione owoce. Człowiek wytrwały jest wierny, odpowiedzialny, wiarygodny, odważny, zdyscyplinowany, niezłomny i nieugięty w dobru. To ktoś sumienny i prawy w życiu osobistym, rodzinnym, zawodowym i społecznym. Jak na Zawiszy mogą polegać na nim inni ludzie, gdyż wiedzą, że to człowiek, który dotrzymuje słowa, nie zmienia zdania, nie łamie zasad moralnych, nie wypacza hierarchii wartości. Człowiek wytrwały pozostaje wierny Bogu, sobie i bliźnim, niezależnie od tego, jaką cenę przyjdzie mu za to zapłacić. To ktoś odważny i zdyscyplinowany, kto nie lęka się podjęcia żadnego wysiłku i kto w tym wysiłku potrafi zaprzeć się samego siebie po to, żeby stać się silniejszym od własnych słabości.

Św. Paweł słusznie dumny był ze swojej wytrwałości. Wiedział, że przyniesie ona błogosławione owoce. Apostoł Narodów napisał słowa, które powinny inspirować każdego z nas: „W dobrych zawodach wystąpiłem, bieg ukończyłem, wiary ustrzegłem. Na ostatek odłożono dla mnie wieniec sprawiedliwości, który mi w owym dniu odda Pan, sprawiedliwy Sędzia” (2 Tm 4,7– 8). W naszych czasach przykładem niezwykłej wytrwałości w miłości do Boga i do ludzi stał się św. papież Jan Paweł II. Trwał on w posłudze Piotrowej także wtedy, gdy niemal nie był już w stanie poruszać się ani mówić. To właśnie wtedy najmocniej oddziaływał zwłaszcza na ludzi młodych. W przekonujący sposób świadczył o tym, że moc ducha większa jest niż siła ciała.

Uczenie się wytrwałości

Wytrwałość nie jest cechą wrodzoną, lecz nabytą. Po grzechu pierworodnym nikomu z nas nie przychodzi łatwo trwać w tym, co dobre. Cnoty wytrwałości trzeba uczyć się przez całe życie i trzeba się w niej wytrwale umacniać. Warto to czynić pomimo zmęczenia, zniechęcenia czy wyczerpania. Wytrwałość hartuje się i sprawdza zwłaszcza w obliczu nieuniknionych chwil zwątpienia, porażek czy okresów zastoju. Człowiek wytrwały wymaga od siebie konsekwentnego realizowania planu dnia, a także stanowczego respektowania planów, jakie wyznaczył sobie na przyszłość. Wytrwałość to dążenie do celu dzień po dniu, przez długi czas i bez oglądania się na innych ludzi. Człowiek wytrwały wie, że życie doczesne to start w maratonie, a nie w biegach sprinterskich.

Rozwijanie cnoty wytrwałości najtrudniej przychodzi w wieku rozwojowy. Dzieci i nastolatki – w jeszcze większym stopniu niż dorośli – pragną szybko spełnić swoje marzenia. To dlatego młodzi ludzie potrzebują rodziców i innych wychowawców, którzy w uczeniu się wytrwałości będą towarzyszyli im w sposób stanowczy i wytrwały, a jednocześnie pogodny i cierpliwy. Wzrastanie w wytrwałości wymaga wzrastania w mądrości i miłości, w łasce u Boga i u ludzi, w roztropności i wolności dzieci Bożych. Wymaga też stawania się coraz większym realistą, czyli poznawania własnych słabości, wad charakteru i ograniczeń. Zapanować możemy bowiem jedynie nad tymi naszymi słabszymi stronami czy zewnętrznymi zagrożeniami, z których zdajemy sobie sprawę. Podobnie jak w innych dziedzinach, tak również w odniesieniu do wytrwałości trening czyni mistrza. Nie chodzi jednak o trening narzucony z zewnątrz czy o umartwienie dla umartwienia. Chodzi o podejmowanie wysiłek przemyślanego, z pełnym przekonaniem i ze świadomością, że ostatecznym celem jest miłość, wierność i świętość. Nie ma miłości bez wytrwałości. Nie ma radości bez wytrwałości. Bez cnoty wytrwałości nie odniesiemy ani sukcesów doczesnych, ani nie zdobędziemy wiecznego zbawienia.

Warunkiem trwania w wytrwałości jest świadomość, że ona – podobnie jak wolność czy świętość – nie została przez nas osiągnięta raz na zawsze. Nosimy ją w kruchym naczyniu naszego człowieczeństwa, zranionego i nadal ranionego od Adama i Ewy. Człowiek wytrwały nie poddaje się kiedy przychodzi porażka, a swoje błędy wykorzystuje do tego, żeby wyciągać z nich wnioski i żeby ich nie powtarzać. Taki człowiek każdego dnia na nowo podejmuje trud nawrócenia i pracy nad sobą. Wie, że bez wysiłku byłoby gorzej, nawet jeśli na razie nie ma dużych sukcesów. Nie skupia się na wyrzutach sumienia czy na rozczarowaniu, lecz na wyciąganiu wniosków. Szuka pomocy wychowawców, przyjaciół, spowiednika.

Wytrwałość w glinianych naczyniach

W książce Ziemia, planeta ludzi Antoine de Saint-Exupéry opisuje historię pewnego lotnika, swojego przyjaciela. W czerwcu 1931 r. Guillaumet leciał samotnie małym samolotem pocztowym z Argentyny do Chile. Nad Andami wpadł w burzę śnieżną, która zmusiła go do awaryjnego lądowania. Osiadł na zamarzniętym jeziorze Laguna Diamante, na wysokości trzy i pół tysiąca metrów. Jezioro to jest otoczone szczytami, które sięgają wysokości sześciu tysięcy metrów. Przez dwa dni, w czasie szalejącej wichury śnieżnej, Guillaumet pozostawał uwięziony w samolocie. Gdy trzeciego dnia wichura ustała, postanowił ruszyć w drogę i walczyć o przetrwanie. Wydawało się to niemożliwe. Guillaumet musiałby wspiąć się na jeden z okalających jezioro szczytów, żeby liczyć na ocalenie. Musiałby kilka dni i nocy iść w śniegu, który sięgał mu po szyję i nie zamarznąć. Guillaumet podjął się tego zadania.

A. de Saint-Exupéry napisze później: „Słuchając twojej opowieści nocnej, widziałem cię idącego bez czekana, sznurów, żywności, pokonującego przełęcze na wysokości czterech tysięcy pięciuset metrów, albo posuwającego się wzdłuż pionowo spiętrzonych ścian skalnych, przy czterdziestostopniowym mrozie, z zakrwawionymi stopami i rękami. Wypompowany powoli z krwi, sił, myśli, szedłeś z uporem mrówki, wracałeś, by okrążyć przeszkodę, padałeś, wstawałeś z wysiłkiem, wspinałeś się na zbocza po to, by stanąć nad przepaścią, nie pozwalając sobie na najmniejszy odpoczynek, gdyż wiedziałeś, że nie zdołałbyś się podnieść z tego łoża ze śniegu”. Guillaumet szedł bez zatrzymywania się przez pięć dni i cztery noce.

Gdy Exupéry odnalazł go w indiańskiej wiosce i odwoził do szpitala w Mendozie, Guillaumet powiedział: „Niektóre znaki zapowiadały mi już bliski koniec. Musiałem zatrzymywać się mniej więcej co dwie godziny, żeby rozciąć jeszcze bardziej buty, natrzeć śniegiem nabrzmiałe stopy albo po prostu dać odpoczynek sercu. W ostatnich dniach zacząłem tracić pamięć. Już dawno byłem w drodze, gdy nagle zdawałem sobie sprawę, że czegoś zapomniałem. Po każdym odpoczynku stawałem się uboższy”. Następnie lotnik wypowiedział niezwykłe zdanie: „Tego, co zrobiłem, możesz mi wierzyć, nie zrobiłoby nigdy żadne zwierzę”. Guillaumet zdradził tajemnicę swego heroicznego wysiłku: „Mówiłem sobie: Moja żona, jeśli myśli, że żyję, myśli, że idę. Koledzy myślą, że idę. Wierzą we mnie”. Guillaumet nie szedł więc niesiony siłą ciała, lecz siłą miłości. Nie chciał rozczarować tych, którzy go kochali i którzy mieli nadzieję, że wytrwale walczy o ocalenie. Jedynie człowiek dysponuje największą siłą w kosmosie: siłą miłości i nadziei.

Wytrwali na wzór Jezusa

Doświadczenie dzielnego lotnika pokazuje, jak heroicznie wytrwały potrafi być człowiek, który kocha i który wie, że jest kochany. Tak wytrwali potrafią być ludzie, którzy żyją w szkole Jezusa: mężowie i ojcowie, żony i matki, kapłani i misjonarze, siostry zakonne i osoby świeckie, przyjaciele, wychowawcy i nauczyciele. Wytrwali w dobru aż do końca potrafią być wszyscy, którzy naśladują Chrystusa. W Ogrójcu i na krzyżu Syn Boży uczy nas tej miłości, która „cierpliwa jest, łaskawa jest, wszystko znosi, we wszystkim pokłada nadzieję, wszystko przetrzyma. Miłość nigdy nie ustaje” (1 Kor 13,7–8). Św. Jakub, który był wiernym uczniem Jezusa, stwierdza: „Za pełną radość poczytujcie sobie, bracia moi, ilekroć spadają na was różne doświadczenia. Wiedzcie, że to, co wystawia waszą wiarę na próbę, rodzi wytrwałość. Wytrwałość zaś winna być dziełem doskonałym, abyście byli doskonali i bez zarzutu, w niczym nie wykazując braków” (Jk 1,2–4).

Jezus wyjaśnia, że najważniejszym przejawem naszej wytrwałości jest to, że zachowujemy Jego przykazania i że trwamy w Jego miłości (por. J 15,9). Dojrzały chrześcijanin wie, że nawet najbardziej wyczerpujący wysiłek będzie miał swój kres, a radość, która płynie z trwania w dobru, jest nieprzemijająca i będzie trwała na wieki. Upewnia nas o tym św. Paweł, gdy pisze: „Sądzę, że utrapień niniejszego czasu nie można porównać z przyszłą chwałą, która się w nas objawi” (Rz 8,18). Człowiek wytrwały to ktoś, kto ufa Jezusowi na wzór Apostołów, którzy całą noc podejmowali trud łowienia ryb i nic nie złowili. Mimo to na słowo Jezusa ponownie zarzucili sieci i dokonali cudownego połowu (por. Łk 5,1–11). Wielka wytrwałość zaczyna się od wierności w małych rzeczach i od korzystania w codzienności z pomocy Boga poprzez osobistą modlitwę i wieczorny rachunek sumienia, regularne korzystanie z sakramentów, korzystanie z pomocy stałego spowiednika. Pamiętajmy o słowach umiłowanego ucznia Jezusa: „Bądź wierny aż do śmierci, a dam ci wieniec życia” (Ap 2,10).

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

Artykuł Cnota wytrwałości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

4 niezastąpione urządzenia dla nauczyciela

Bez technologii ani rusz, nawet w szkole! Jakie urządzenia przydadzą się każdemu nauczycielowi, a przede wszystkim wychowawcom klas? Poznaj nasze propozycje i dowiedz się, jak wybrać odpowiedni sprzęt.

1. Laptop

Komputer mobilny, jak ten dostępny m.in. na: https://www.neonet.pl/laptopy/dla-nauczycieli.html, który umożliwia przygotowanie materiałów, prowadzenie lekcji online i zarządzanie dokumentacją to must have dla każdego nauczyciela. Idealny sprzęt dla nauczyciela powinien mieć:

• procesor o wysokiej wydajności – np. Intel Core i5 lub i7 do szybkiej pracy;

• pojemną baterię – minimum 8 godzin pracy bez ładowania;

• wystarczającą ilość pamięci RAM – 8 GB RAM to minimum, które zapewni płynne działanie;

• funkcję dotykowego ekranu z rysikiem – przydatne do robienia notatek czy rysowania schematów na lekcji;

• dobrą kamerę i mikrofon – szczególnie ważne przy prowadzeniu lekcji online.

2. Drukarka z funkcją skanera

Drukarka to niezbędny element wyposażenia nauczyciela – pozwala na drukowanie testów, kart pracy czy raportów dla rodziców. Warto zwrócić uwagę na następujące funkcje:

• rodzaj druku – laserowa jest szybsza i bardziej ekonomiczna w eksploatacji;

• opcja druku dwustronnego – pozwala oszczędzać papier;

• łączność Wi-Fi – umożliwia drukowanie z dowolnego miejsca w szkole;

• automatyczny podajnik skanera – przydatny przy digitalizacji większej ilości dokumentów.

3. Głośnik przenośny

Głośnik jest przydatny podczas zajęć muzycznych, nauki języków obcych oraz różnego rodzaju wydarzeń szkolnych. Wybierając głośnik dla nauczyciela, warto zwrócić uwagę na:

• moc dźwięku – minimum 10 W dla dobrej jakości dźwięku;

• łączność Bluetooth – pozwala na łatwe łączenie z laptopem czy smartfonem;

• długi czas pracy na baterii – minimum 10 godzin;

• odporność na zachlapania – szczególnie ważne podczas wycieczek i zajęć plenerowych;

• opcję wbudowanego mikrofonu – może być przydatna do nagłaśniania wypowiedzi.

4. Power bank

W dobie cyfrowej edukacji korzystanie z urządzeń mobilnych jest nieuniknione, a ich rozładowanie może pokrzyżować plany nauczyciela. Dlatego warto zainwestować w power bank o następujących cechach:

• pojemność minimum 20 000 mAh – pozwala na kilkukrotne naładowanie smartfona lub tabletu;

• funkcja szybkiego ładowania – pozwala skrócić czas ładowania;

• kilka portów USB – umożliwia ładowanie kilku urządzeń jednocześnie;

• solidna konstrukcja i kompaktowy rozmiar – wygodne w codziennym użytkowaniu.

Nowoczesne narzędzia ułatwiają nauczycielom codzienną pracę, pomagają angażować uczniów i organizować lekcje w sposób bardziej efektywny. Dobrze dobrany sprzęt pozwala na oszczędność czasu, większą elastyczność i lepsze dopasowanie metod nauczania do potrzeb uczniów. Warto zadbać o dostęp do tych technologii, aby praca wychowawcy była jeszcze bardziej komfortowa i satysfakcjonująca.

fot: pexels

artykuł sponsorowany

Artykuł Niezbędnik wychowawcy. 4 sprzęty, które ułatwią Ci pracę pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Mama Fermina zmarła po porodzie, ojciec porzucił rodzinę. Osierocone dziecko trafiło do skrajnie ubogiej babci. W trzecim miesiącu życia ważyło nieco więcej niż dwa i pół kilograma. Mimo pomocy w misji, dożywiającej zagłodzone dzieci, Fermin zmarł. Był zbyt wycieńczony, by przeżyć.

Panie Jezu, spraw, aby nasza obojętność wobec głodu na świecie nie skazywała na śmierć.

Stacja II: Pan Jezus bierze krzyż na swoje ramiona

Lanto ma 14 lat, choć wygląda na dużo więcej. Kiedy tata żył, było trochę lepiej. Niestety, w jednej chwili najstarszy Lanto z małego chłopca musiał stać się mężczyzną, który troszczy się o młodsze rodzeństwo. Stara się być dorosłym, ale – jak twierdzi – kiedy jest już bardzo ciężko, potrafi też płakać jak małe dziecko. Lanto kiedyś chodził do szkoły podstawowej. Dobrze wspomina ten czas. Po prostu siedział w ławce i uczył się.

Panie Jezu, prosimy Cię, by odpowiedzialność nas nie przytłaczała, ale była źródłem dobra.

Stacja III: Pierwszy upadek pod krzyżem

Rodzice Alphonse są alkoholikami. Chłopak doznał wielu krzywd, wręcz tortur; wysłuchał wielu obelg i krzywdzących słów. W wieku 10 lat uciekł i został włóczęgą. Nigdy nie chodził do szkoły. Na ulicach Antananarywy, stolicy Madagaskaru, żywił się odpadkami. Miał 13, gdy został przyjęty do centrum dla dzieci ulicy. Od tej chwili zaczęła się jego trudna walka o odzyskanie godności i spokoju. Podjął naukę garncarstwa.

Panie Jezu, daj każdemu siłę do powstania z kryzysu.

Stacja IV: Pan Jezus spotyka swoją Matkę

Sedi (w żółtej koszulce) miał gorączkę tyfoidalną i biegunkę. W takim stanie, boso i w upale, szedł z mamą (kobieta z workiem na głowie) do pielęgniarki, 20 km. Mieszkają na północy Madagaskaru. Do szpitala mają 50 km, więc dostanie się tam było niemożliwe.

Panie Jezu, prosimy Cię, abyśmy mieli odwagę towarzyszyć bliskim w ich cierpieniu.

Stacja V: Szymon Cyrenejczyk pomaga nieść krzyż Panu Jezusowi

Berevo to miejscowość odcięta od świata. Można tam się dostać tylko rzeką, płynąc kilkanaście godzin. Dostęp do lekarza jest praktycznie niemożliwy. Marie miała wtedy 19 lat. Zaczęła rodzić. Jedyna położna w najbliższej okolicy była zajęta przy innym dziecku. Krewni zabrali rodzącą na worek jutowy i tak nieśli godzinę pod solidną górę. Tam czekał już wóz, zaprzęgnięty w byki, by rodzącą zawieźć do kolejnej położnej. Dziewczyna znalazła pomoc i wszystko skończyło się dobrze.

Panie Jezu, niech każdy znajdzie siłę, by móc unieść to, co może unieść i by umieć poprosić o pomoc, gdy czegoś nie da się unieść samemu.

Stacja VI: Weronika ociera twarz Panu Jezusowi

O północy przywieźli Felicie, która urodziła kilka godzin wcześniej i miała krwotok – wspomina szefowa szpitala w Antsirabe, s. Małgorzata Langer. – Najpierw pojechali do innego szpitala, ale tam ich nie przyjęli. Kobieta była w agonii, straciła bardzo dużo krwi, prawie bez ciśnienia. Zaczęliśmy w środku nocy szukać krwi. Czasem w szpitalu państwowym jest, czasem nie ma – żadnej gwarancji. Gdy nie ma, wtedy pytamy zwłaszcza po misjonarzach. Po 11 latach pracy wiem, jaką krew mają u franciszkanów czy u salezjanów. Wreszcie znaleźliśmy. To było pół godziny w jedną stronę, pół godziny w drugą. Zdążyliśmy: przetaczamy, Felicie przeżyła. Rano rozmawiam z tym drugim szpitalem: dlaczego nie przyjęliście umierającej? „Nie było miejsca”.

Panie Jezu, spraw, by każda kobieta odnalazła swoją wewnętrzną siłę.

Stacja VII: Drugi upadek pod ciężarem krzyża

Moja wioska spłonęła. Cała – kilkaset domów ze słomy poszło z dymem. Spaliło się też gimnazjum, w którym się uczyłem. Dla mnie była to tragedia: koniec nauki w szkole – tak Leolid wspomina swoją drogę ku edukacji. – Usłyszałem, że w Mampikony jest człowiek, który pomaga młodym w pójściu do szkoły. Nie wiedziałem, gdzie jest ta miejscowość, nigdy nie zapuszczałem się tak daleko. Ruszyłem z kolegą, bez pieniędzy, bez ubrań na zmianę. Nie znaliśmy drogi, tylko orientacyjny kierunek. Nasza droga to około 120 kilometrów. Pokonaliśmy ją pieszo w dwa dni. Leolid trafił do szkoły, a potem na studia.

Panie Jezu, daj każdemu siłę do powstania nawet z najgorszych kryzysów.

Stacja VIII: Pan Jezus pociesza płaczące niewiasty

Patrick ze stolicy Madagaskaru ma 13 lat. Tata nie żyje od kilku lat. Razem z czwórką rodzeństwa i mamą każdego dnia walczą o jedzenie. „Nieraz wracamy do domu i mama nic nie mówi. Wiemy wtedy, że nie znalazła dziś żadnej pracy i nic nie będziemy jeść. Wszyscy idą spać w ciszy, tylko najmłodsza siostra nie rozumie, dlaczego nie ma nic do jedzenia i trochę płacze”. Jego marzenie: chciałby kiedyś zjeść pizzę.

Panie Jezu, niech każdy płaczący znajdzie źródło ukojenia.

Stacja IX: Trzeci upadek pod ciężarem krzyża

Ascard Wilfred, nazywany „colonel”, ma 25 lat. Odbywa karę dwóch lat więzienia w Port-Berge za uzurpację władzy: księdza i pułkownika. Jako były ministrant był przekonujący w roli duchownego: umie śpiewać, głosić słowo Boże, był w chórze. Oszukiwał i wyłudzał pieniądze. Gdy przebierał się za wojskowego, wmawiał ludziom, że ich pobratymcy ukradli woły i jak nie zapłacą, to cała wioska zostanie aresztowana. W więzieniu się nawrócił, jest tu katechistą, prowadzi modlitwy, komponuje śpiewy.

Panie Jezu, daj każdemu siłę do powstania nawet z najgorszych błędów.

Stacja X: Jezus z szat obnażony

– Zaskoczyły mnie realistyczne marzenia malgaskich dzieci – mówi o. Dariusz Marut. – Te dzieci marzą, by być mechanikiem, garncarzem, spawaczem. To nie są zwyczajne dziecięce pragnienia. Na Boże Narodzenie marzą o klapkach, koszulce, czapce…

Panie Jezu, daj nam zrozumieć, że mamy za dużo i możemy ograniczyć kupowanie wielu rzeczy.

Stacja XI: Pan Jezus do krzyża przybity

Traktuję wszystkich więźniów jak moje dzieci, a oni nazywają mnie po prostu dziadek. Chyba mam prawo do tego jako siedemdziesięciolatek!

Jestem kapelanem więzienia – opowiadał ks. Henryk Sawarski. – Tu w Port-Berge odkryłem inny świat: tych, którzy za murami odsiadują wyznaczoną karę. Są to ludzie poturbowani przez życie. Winni i niewinni – bo i tak bywa! Siedzi tu nawet dwunastolatek!

Co robimy? Otóż pomagamy! Realizuję słowa Jezusa: „Byłem w więzieniu, a przyszliście do Mnie”. Co więcej: ja do tego więzienia nie idę z pustymi rękami. 

Ks. Henryk w maju 2021 r. przegrał walkę z koronawirusem.

Panie Jezu, daj wieczne i ziemskie ukojenie wszystkich ofiarom pandemii.

Stacja XII: Pan Jezus umiera na krzyżu

Matka Verisoa zmarła przy porodzie. Poród przyjmowała lokalna znachorka. Dziecko, karmione przez ciotkę wodą z mlekiem skondensowanym, cierpiało na ciężkie niedożywienie i choroby współistniejące. Kobieta poszła do szpitala, ale nikt ich nie przyjął – lokalni pracownicy żądali pieniędzy, których nie miała. Misjonarze starali się pomóc wszystkimi dostępnymi metodami, ale dziecko zmarło po kilku dniach. Miało około roku i ważyło poniżej pięciu kilogramów.

Panie Jezu, prosimy Cię, byśmy umieli dostrzec w każdej z 9 milionów rocznie śmierci z głodu tragedię pojedynczego człowieka.

Stacja XIII: Pan Jezus zdjęty z krzyża

To było dziesięć lat temu. Przygotowałem tradycyjnie woreczek z ryżem, jak zawsze dla ubogich. Kiedy go wręczałem, zobaczyłem, że wyciągnięta dłoń nie ma palców – wspomina o. Dariusz Marut z Mampikony. – Przeraziłem się wtedy. Kobieta dostrzegła moje zmieszanie: nie przejmuj się – powiedziała – zahacz mi worek na przegubie. Worek nie miał jednak rączek. Od tego dnia wiem, że ryż trędowatym trzeba dawać w reklamówce z uchwytami.

Panie Jezu, spraw, byśmy nie odwracali oczu od tematów śmierci i choroby, lecz umieli włączyć je w przeżywanie naszej ziemskiej rzeczywistości.

Stacja XIV: Pan Jezus złożony do grobu

Głód w więzieniu był taki, że staliśmy przed dylematem: czy odpowiednio pochować zmarłych, według ich tradycji (czyli kupujemy biały materiał, którym owija się zmarłego) czy dać więźniom ryż, żeby reszta przeżyła? – opowiada ks. Adam Brodzik z Mananjary, organizujący żywność dla osadzonych. – Państwo zapewnia więźniom tylko jeden posiłek dziennie i jest to tylko mało odżywczy maniok. Są tu osoby, które nie mają 50 kg. Był czas, kiedy 3–4 osoby w tygodniu umierały.

Panie Jezu, prosimy Cię, abyśmy nie zapominali o naszych zmarłych i umieli cieszyć się z tego, że byli kiedyś wśród nas.

Katarzyna Urban – Polska Fundacja dla Afryki

Wszystkie przytoczone historie pochodzą z pracy nad zrealizowanymi przez Polską Fundację dla Afryki projektami pomocowymi na Madagaskarze.

Pomoc, która działa – Polska Fundacja dla Afryki

Dożywianie 1550 głodnych dzieci na Madagaskarze – Polska Fundacja dla Afryki

Artykuł Droga Krzyżowa z Madagaskaru pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Przeżywanie wydarzeń liturgicznych z dziećmi nie jest łatwe. Czasem można zrezygnować z tradycyjnych form pobożności w kościele, a w ich miejsce stworzyć przestrzeń do modlitwy i tłumaczenia prawd wiary w domu. Wtedy, w to wszystko, co ważne dla naszego życia, możemy zaangażować cała rodzinę, również dzieci. Z myślą o rodzinnym przeżywaniu Triduum Paschalnego przygotowaliśmy materiały, które – jak wierzymy – mogą pomóc, dużym i małym, przejść przez te trzy najważniejsze dni, razem z Panem Jezusem.

Wydarzenia Triduum Paschalnego rozgrywają się w Jerozolimie i tuż poza nią. W Wielki Czwartek jesteśmy w Wieczerniku, potem przechodzimy przez miasto, na wschód, i wychodzimy jedną z bram za potok Cedron – ponad kilometr drogi. Tam, w Ogrodzie Oliwnym Jezus modli się i zostaje pojmany. Ciągle jest czwartek wieczór. Jezusa zaprowadzono do domu Arcykapłana. Pieje Kogut. W Wielki Piątek odbywa się proces Jezusa, najpewniej w twierdzy Antonii. Wyszydzony i umęczony Jezus musi iść z domu Arcykapłana, przez pół miasta – na północ, niecałe dwa kilometry. Piłat odsyła Jezusa do Heroda, Herod do Piłata. Ten umywa ręce i skazuje Jezusa na śmierć. Jezus idzie z krzyżem około 850 m – najpierw przez miasto, potem przez jedną z bram, aż na Golgotę. Tam w ręce Ojca oddaje ducha, zostaje złożony do grobu. Cisza i smutek Wielkiej Soboty miesza się z radością, my już wiemy, że Jezus zmartwychwstał, a grób jest pusty. Podczas uroczystej Wigilii Paschalnej śpiewamy Alleluja, zapalamy świece i odnawiamy przyrzeczenia chrzcielne.

Na załączonej mapce Jerozolimy zaznaczone są te najważniejsze miejsca, pod podpisami znajdują się sigla – fragmenty Ewangelii opisujące dane wydarzenie. Na kartce z obrazkami, kolejnym dniom przypisane są symbole poszczególnych wydarzeń. W każdy z Trzech Świętych Dni możemy przypomnieć sobie określone wydarzenie, przeczytać fragment Pisma Świętego, nakleić symbol na puste miejsce i razem z Jezusem iść dalej. Aż do zmartwychwstania.

A jak to może wyglądać w konkrecie?

Mapę wieszamy w dogodnym, widocznym – ale „bezpiecznym” – miejscu, gdzie najczęściej rodzina spędza czas razem. Kładziemy na stole krzyż, możemy zapalić świecę. Przypominamy sobie, jaki mamy dzień, czytamy (tata, mama, albo dziecko) Ewangelię z dnia (w sobotę po południu – z Niedzieli Zmartwychwstania), i szukamy na mapie miejsc, o którym mówi. Możemy skorzystać z podpowiedzi (sigli zapisanych na mapie). Jedno z dzieci wycina i przykleja naklejki z symbolami danego dnia (mapa w pewnym sensie „omija” sobotę, wtedy nie mamy do naklejenia żadnego symbolu – możemy trwać w ciszy, Pan Jezus nie żyje, zstąpił do piekieł, czekamy do Wigilii Paschalnej). Następnie modlimy się wspólnie (Pod Twoją obronę, Ojcze Nasz) albo w inny sposób (np. w Czwartek dziękując za Eucharystię; w Piątek – całując krzyż; w Sobotę – dłużej pobyć w ciszy; Sobota wieczór/Niedziela – zaśpiewać w domu razem, pieśni o zmartwychwstaniu). Możemy też w każdy z tych dni zaproponować dzieciom chwilę (1 min) ciszy, do osobistej modlitwy (czwartek: jestem myślą i sercem przy Panu Jezusie w więzieniu, piątek: jestem myślą i sercem pod Krzyżem, sobota – czuwam przy grobie, niedziela: widzę pusty grób – Pan Jezus żyje). Modlitwę kończymy znakiem krzyża i słowami „Chwała Ojcu i Synowi i Duchowi Świętemu…”.

Beata i Paweł Legutko

– rodzice pięciorga dzieci. Beata – doktor filozofii, autorka książek, redaktorka. Paweł – grafik, instruktor Centrum Młodzieży im. H. Jordana w Krakowie

fot. unsplash.com

Mapę znajdą Państwo w zakładce “do pobrania”

Artykuł TRZY ŚWIĘTE DNI – dla dużych i małych pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Cała droga krzyżowa jest naszym patrzeniem na krzyż. Patrzę na Ciebie, ileś przeszedł dla mnie. Ale droga krzyżowa jest też drogą wiary. Wiary Bogu. Jest drogą zaufania – bo trzeba zaufać Panu, aby podjąć trud wędrowania, trzeba zaufać, aby wiedzieć, że wszystko co się zdarza w moim życiu jest od Ciebie. Już na początku tej drogi krzyża, można usłyszeć dźwięk gwoździ, wbijanych w Twoje Święte Ciało. Słychać Twój krzyk. Do dziś brzmią w moich uszach słowa wypowiedziane przez Ciebie z krzyża – wykonało się. Jezu, pomóż nam przetrwać wszystkie trudy naszego życia, daj nam przyjmować co dzień wolę Ojca.

Całuję ten krzyż

Beznamiętny niemówiący

By uklęknąć na pacierze

Bez miłości i czułości

Ale trochę mam nadziei

Garstkę wiary że istniejesz

Ona trzyma mnie

Pod tym krzyżem

Obok krzyża

Niosąc krzyż na swym ramieniu

Wiedz Panie

Stacja I Pan Jezus na śmierć skazany

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

Piłat wykonuje gest obmycia rąk, wszystko staje się jasne. Jezu, już przy pierwszej stacji słyszę Twoje słowo wypowiedziane na krzyżu – „Pragnę”. Z tym słowem wchodzisz na drogę krzyża – mówiąc „pragnę” wyrażasz chęć pełnienia woli Ojca. Pragnę robić to, czego Ty chcesz, Ojcze, ode mnie. Ty Ojcze wiesz, co dla mnie jest najlepsze. Jezu, Twoja postawa posłuszeństwa wobec Ojca przyniosła zwycięstwo, ucz nas spełniać wolę Ojca. Ucz nas pragnąć Boga w naszym życiu. Niech moja wola stanie się Twoją. Jest jednak pytanie – jak rozpoznać wolę Ojca? Patrzę na Ciebie, Jezu: modlisz się; zawsze gdy Bóg działa w Twoim życiu, modlisz się – nawet w godzinę śmierci, kiedy zdaje się, że Ojciec kryje się przed Tobą, modlisz się – Boże mój, Boże mój. Pragnę, Panie, pełnić Twoją wolę – naucz mnie modlić się, bo tylko wtedy będę mógł być prawdziwie Twój.

Stacja II Pan Jezus bierze krzyż na swe ramiona

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

„Wykonało się” – Wyrok zapadł, rozpoczęła się droga krzyża. Wykonało się – podjąłeś zadanie, które dał Ci Ojciec. Przyjmujesz – to jest wiara – przyjąć cierpienie ze względu na Boga. Jezu, po co moje wczesne wstawanie rano i przesiadywanie do późna w nocy, jeśli nie ma Boga; Po co mój czas na kolanach i moje słowa, jeśli Boga nie ma. Ty najlepiej pokazujesz: Bóg jest – i wszystko co w moim życiu robię powinienem czynić ze względu na Boga. Ty, Panie, ze względu na Ojca i posłuszeństwo odkupiłeś człowieka.

Stacja III Pierwszy upadek

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

Przebacz im Panie, bo nie wiedzą co czynią. Jezu, upadasz pod ciężarem belki. Nikt nie chce pomóc, zostajesz sam. Czuję Twoją samotność, nie masz z kim podzielić bólu. Jezu, przebaczasz najgorsze obelgi. Przebaczasz oprawcom każdą ranę. A przecież jesteś cały poraniony. Na Twoim ciele nie ma miejsca, które nie byłoby raną. Dusza przeniknięta bólem samotności. Panie, ucz mnie przebaczać, jak Ty. Ucz mnie przebaczać to, co najgorsze. Jeśli ktoś zadaje mi ból – Ty milczysz – a ja oddaję. Kiedy ktoś skrzywdził mnie słowem – Ty milczysz – a ja oddaję. Nie zatrzymamy zła inaczej, jak tylko kiedy złem na zło nie odpowiemy.

Stacja IV Spotkanie Matki

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

Oto syn Twój. Matka słyszy z Twoich ust testament – oto syn Twój. Maryjo – masz specjalne zadanie: wychowywać. Zajmować się synem powierzonym Ci przez Jezusa. Masz go chować, ukrywać przed złem, pokazywać co dobre. Ja jestem synem, który został ofiarowany Matce. Jezu, pozwalaj mi dać się kształtować. Dać się wychowywać przez Matkę. Całe nasze życie jest rzeźbą – to ja jestem klockiem drewna, z którego ma powstać piękny kształt – ale aby klocek nabrał kształtu, trzeba ostrym dłutem i młotkiem po kawałku usuwać niepotrzebne elementy. Kształtowanie bryły może boleć. Ale efekt jest piękny. Oto syn Twój. Jezu, przy tej stacji uczymy się od Ciebie posłuszeństwa Matce – posłuszeństwa, które kształtuje mnie.

Stacja V Szymon pomaga nieść krzyż

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

Jeszcze dziś będziesz ze Mną w raju. Szymon jest przymuszony, nie chce spełniać tego, co każą mu żołnierze. Okazuje się jednak, że nie ma odwrotu. Każdy krok Szymona, krok który stawiał idąc na Górę, był krokiem nawrócenia. Jezu, Twoja krew spływała po Szymonie, a on się nawracał. Wolą Ojca było wasze spotkanie. Spotkałeś Chrystusa, bo Go potrzebujesz – dzięki Niemu zmieniałeś myślenie o życiu. Jezu, żadne spotkanie w moim życiu nie jest bezsensowne i niepotrzebne. Wszyscy których stawiasz na mojej drodze służą mojemu nawróceniu. Daj mi, Panie, łaskę co dzień spotykać Ciebie. Spotykać Ciebie w drugim człowieku, ale i w Słowie, i w modlitwie, i na adoracji.

Stacja VI Weronika ociera twarz Jezusowi

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

Znowu słychać „Pragnę”. Pragnę być dla ciebie, człowieku. Weronika chciała ulżyć Ci w cierpieniu, ocierając twarz całą zalaną potem zmieszanym z krwią, a to Ty, Panie, dałeś jej dar. Weronika dostała doświadczenie. Mogła Cię spotkać twarzą w twarz. Odeszła, aby dać świadectwo. Jezu, na drodze wiary i spotkania z Tobą pomagaj mi dawać świadectwo. Czasami nie umiem mówić, nie umiem zmieniać świata pomimo tego, że Ciebie spotykam. Każdy kto spotkał Chrystusa może powiedzieć: już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus. A żyjąc Bogiem trzeba mi powiedzieć: nie jestem z tego świata – mogę być niezrozumiały – bo nie jestem z tego świata. Dawanie świadectwa nie jest proste – ale kto prawdziwie spotkał Ciebie, Chryste, ten nie idzie tam gdzie jest łatwiej, ale tam gdzie widzi Ciebie.

Stacja VII Drugi upadek

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

„Elloi”. Kto umie powiedzieć: Boże, w chwili upadku; kto umie powiedzieć: Ojcze, kiedy jest w ciemności i zupełnie nie odczuwa obecności Boga. Twoje, Jezu, „Elloi” wyraża wszystko. Boże mój, Tyś dał, a ja chcę pełnić Twoją wolę do końca. Jezu, ucz nas przyjmować wolę Boga i nawet w największych ciemnościach naszego życia, w trudach i beznadziei wołać: Boże mój!

Stacja VIII Jezus pociesza płaczące niewiasty

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

„Ojcze, w Twoje ręce powierzam ducha mojego”. Jezu, Ty nawet obok płaczek nie przechodzisz obojętnie. Każdy Twój krok na tej drodze krzyża jest dzieleniem się z drugim człowiekiem. Idziesz i wciąż dajesz. Żaden spotkany przez Ciebie człowiek nie odchodzi pusty. Umiesz brać od innych, jak pokazałeś to w spotkaniu z Szymonem czy z Matką i umiesz dawać prawdziwie. Jezu, ucz mnie dawać całego siebie, ucz mnie na mojej drodze wiary kochać prawdziwie. Ale też naucz mnie przyjmować dary – te dary będą dla mnie nauką miłości i ocaleniem.

Stacja IX Trzeci upadek

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

„Czemuś mnie opuścił”. Jezu, wołasz do Ojca, który się ukrywa: gdzie jesteś? Czemu Cię nie odczuwam. Może pojawia się lęk, na pewno doświadczenie ogromnej samotności. Jezu, Ty wiesz, upadki mają sens – pokazują prawdę o człowieku, pokazują słabość. Ty upadłeś, bo popchnięto Cię, bito i krępowano więzami. Upadłeś pod grzechami i powstałeś jako Bóg zwyciężający grzech, jako Bóg podnoszący każdego z nas ze słabości. Jezu, Twoje powstanie uczy mnie powstawać. Pokazujesz mi jak nie szemrać, gdy moje upadki są spowodowane tym, że inny mnie popchnie, podłoży nogę. Uczysz przebaczać, uczysz powstawać. Ale najważniejsze, czego uczysz, to że bez Boga się nie podniosę. Uczysz, że bez Ciebie moje powstanie z upadku będzie niemożliwe.

Stacja X Jezus z szat obnażony

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

„Nie wiedzą co czynią”. Jezu, odarto Cię z szat, stoisz nagi przed moimi oczami. Nagi, znaczy będący w świetle, całkowicie przejrzysty, niemający nic do ukrycia. Pokazałeś mi wszystko o sobie. Jezu, ja często się nie zgadzam aby mnie rozbierano, aby odkrywano moje ciemne strony. Nie chcę być do końca prawdziwy, bo boję się, że będę nieprzyjęty. Dostosowuję się do towarzystwa, w którym jestem, aby mnie akceptowano. Umiem nawet zaprzeczyć samemu sobie, aby znaleźć przyjaciół. Chcę się pokazać w dobrym świetle. Jezu, ucz mnie być prawdziwym zawsze. To jest droga wiary. Ogołacać się i mówić prawdę o sobie.

Stacja XI Przybicie do krzyża

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

Panie, nie poczytuj im tego za winę. Wypowiadałeś te słowa wielokrotnie. Ojcze, przebacz im, Ojcze przebacz im. Przebacz wszystkie obelgi i urągania. Przecież wyrok już zapadł przy pierwszej stacji, jaki więc cel mieli ludzie idący za Tobą drogą krzyżową, którzy się śmiali, szydzili, pluli na Ciebie i ośmieszali Cię. Przecież ich zachowanie nie ma sensu. A może wyznają zasadę: kopnij leżącego, nim wstanie. Ile nienawiści. Ile gestów niemających celu innego, jak tylko upodlić człowieka i sprowokować go, aby był taki, jak świat chce. Świat wymyślił sobie obraz Boga, w którego ramach Ty się nie mieściłeś. Panie, chroń mnie przed projektowaniem sobie obrazu Boga, chroń mnie przed projektowaniem sobie obrazu drugiego człowieka, spraw, bym ludzi nie wsadzał w ramki i Ciebie bym nie zamknął w ramach moich wyobrażeń. Pozwól mi także przebaczać na mojej drodze wiary tym, którzy mnie wsadzili w ramki, osądzili, ubiczowali, a teraz się śmieją.

Stacja XII Śmierć na krzyżu

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

„Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił”. Opuścił Cię. Nie, te słowa nie są zarzutem w stronę Boga, że pozostawił swojego Syna. Bóg nigdy nie opuszcza człowieka. I Ty, Jezu, wiesz, że pomimo iż nie czujesz obecności Ojca, On jest przy Tobie; inaczej nie mówiłbyś: Boże mój. Bóg jest, ale ukrył swoje oblicze przed grzechem. Ojciec jedynie znika z oczu, ale nigdy nie odchodzi. Jezu, Ty wiesz, że Ojciec jest przy Tobie. Ucz mnie Jezu takiej wiary – że Bóg mnie nie opuszcza – a gdy nie mogę Go dostrzec w moim życiu, to dlatego, abym odczuł kim dla mnie jest.

Stacja XIII Zdjęcie z krzyża

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

„Wykonało się”. Wszystko się stało, aby się wypełniły Pisma. Wykonana została cała wola Ojca. Na krzyżu dokonało się nasze odkupienie, to dzieło raz dokonane trwa na zawsze. Czego chcesz od nas Panie za Twe hojne dary. Czego za dobrodziejstwa, których nie znasz miary. Wszędy pełno Ciebie. Jezu, stań na mojej drodze, spraw, byśmy się spotkali.

Stacja XIV Złożenie do grobu

Kłaniamy Ci się Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie.

„Ojcze, w Twoje ręce powierzam ducha mojego”. Wszystko co mam oddaję Tobie, Panie. Jezu, całkowicie oddałeś swe życie w ręce Ojca. A idąc drogą posłuszeństwa i spełniania woli Ojca, oddałeś całego siebie człowiekowi. Oddałeś całego siebie mnie. Jezu, ucz mnie takiego oddania się w ręce Boże. Abym całe moje życie poświęcił Ojcu, a tym samym cały oddawał się dla drugiego człowieka w miłości. Ta droga wiary jest drogą miłości. Idąc do Boga nie można przejść obojętnie obok drugiego człowieka. Jakże możesz kochać Boga, którego nie widzisz, kiedy nie kochasz człowieka, którego widzisz.

Zakończenie

Siedem słów z krzyża pokazuje mi, co znaczy wypełniać wolę Ojca, jak iść drogą posłuszeństwa, prawdziwej pokory. Jezu, pokazujesz mi, kim jest dla ciebie człowiek i kim winien być dla mnie. Nie sądzisz, nie potępiasz, nie szufladkujesz, ale przebaczasz całe zło. Miłość to prawdziwe zwycięstwo. Miłość zwyciężyła na krzyżu. Tylko miłość każdego z nas do Boga i drugiego człowieka może być w stanie przecierpieć krzyż.

ks. Piotr Kossakowski – wikariusz Parafii Matki Bożej Różańcowej w Niepołomicach

Artykuł Droga krzyżowa pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Święty Josemaria Esriva w jednej z homilii przypomina: „Posłuchajmy Pana, który nam mówi: Kto w drobnej rzeczy jest wierny, ten i w wielkiej będzie wierny, a kto w drobnej rzeczy jest nieuczciwy, ten i w wielkiej nieuczciwy będzie. To tak, jakby nam przypominał: walcz w każdej chwili w tych drobiazgach, z pozoru nieistotnych, ale wielkich w moich oczach; wypełniaj punktualnie swoje obowiązki; uśmiechaj się do tych, którzy tego potrzebują, choćbyś sam miał zbolałą duszę; poświęć na modlitwę konieczny czas, nie szczędząc go; przyjdź z pomocą temu, kto cię szuka; praktykuj sprawiedliwość, rozszerzając ją dzięki łasce miłości” (św. Josemaría Escriva, To Chrystus przechodzi, nr 77).

My – rodzice małych dzieci, a szczególnie mamy, które są w domu „24/24” – moglibyśmy z drobnych jak ziarnka piasku, codziennych obowiązków, usypać Mont Everest. Jakie są te nasze obowiązki? Znamy je dobrze: „głodnych nakarmić, spragnionych napoić, nagich przyodziać” – lista uczynków miłosierdzia spełnianych co dzień względem ciała i duszy innych jest długa, a można powiedzieć – nieskończona. Mamo – kiedy masz małe dzieci, często ze zmęczenia możesz nie wiedzieć, jak się nazywasz – pomyśl, że i Ty masz siebie nakarmić, napoić, przyodziać i pocieszyć. Poproś o pomoc, jeśli widzisz, że Twoje siły są nadwątlone i najlepiej – poproś o to zawczasu. Często ta właśnie prośba to największe umartwienie dla nas, „mam z żelaza”. To nie oznaka słabości, ale pokora – stanięcie w prawdzie – i okazja do tego, aby inni mogli zdobyć się na uczynek miłosierdzia.

Przygotowując się do Świąt Wielkiej Nocy, najlepiej rozdzielić „rzeczy do wykonania” między domowników, aby Święta były naprawdę RODZINNE. Sposobów na uporządkowanie domu jest wiele, na przygotowania kulinarne i duchowe także – ale pamiętajmy, że w dużej rodzinie, z małymi dziećmi mamy upraszczać sobie życie – i ważniejsze jest, aby i dzieci, i dorośli zapamiętali dobrą atmosferę (przed)świąteczną, czas na modlitwę i spokojną spowiedź, niż wypolerowane mieszkanie, uginające się od potraw stoły, ale to wszystko w niezdrowej gonitwie, przy akompaniamencie burczenia na siebie i pretensji… Bądźmy dla siebie samych miłosierni – może w tym roku, gdy niemowlak nie schodzi nam z rąk, wystarczy upranie firanek (rękami najstarszego syna), a mycie okien (wspólne) – kiedy naprawdę będzie i czas, i ciepło? Może zrobimy w domu Drogę Krzyżową dla domowników w Wielki Piątek? Bo z maluchami już samo ubranie się i wyjście z domu bywa drogą krzyżową dla rodziców i starszego rodzeństwa… Może w Wielki Czwartek zaprosimy na uroczystą kolację – na naszą miarę – znajomego księdza, w jego święto? I przy tej okazji Tata poopowiada jak był (jeśli był) ministrantem? A może Tata umyje nogi wszystkim domownikom? A zamiast „tysiąca i jednej potraw” zróbmy na Święta nasze dwie ulubione, a pozostałe przygotujmy w okresie wielkanocnym – będąc jednocześnie przykładem dla innych, że „Święta, święta i po świętach” to dopiero po 50 dniach :).

Nasza droga tu, na ziemi, to spełnianie najważniejszego przykazania: „Będziesz miłował Pana, Boga swego, całym swoim sercem i całą swoją duszą, całą swoją myślą i ze wszystkich sił swoich. I będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego” (por. Mk 12,29–31). Pomyślmy, choćby przed zaśnięciem:

Co dziś zrobiłam/em, żeby zadbać o siebie, aby móc bardziej kochać innych?

Czy moi bliscy dziś poczuli, że są bardzo kochani?

Czy dziś poprosiłam/em Boga, aby mnie umocnił w swojej miłości? Czy miałam/em dla Niego czas? Czy podziękowałam/em za to, co mnie dziś spotkało?

Maria Kowal

„Bardziej niż na wspaniałość uczynków Pan patrzy na miłość, z jaką są wykonywane” (św. Teresa z Avila).

fot. 123rf.com

Artykuł Wielki Tydzień z małymi dziećmi pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Myślę że Wielki Post to wielki trud dla wszystkich, którzy chcą go przeżyć głęboko, a nie poprzestać na Środzie Popielcowej i Wielkim Piątku. O co tak naprawdę w tym czasie chodzi? Czy tylko o postanowienie, że nie będę przez 40 dni piła kawy, a moje dziecko nie będzie jadło słodyczy?

„Nawróćcie się do Pana Boga waszego! On bowiem jest łaskawy, miłosierny, nieskory do gniewu i wielki w łaskawości, a lituje się na widok niedoli” (Jl 2). Tymi słowami z Księgi Joela rozpoczynamy czas przygotowania do Triduum Paschalnego. Jeżeli wytłumaczymy dzieciom, że 40 dni to nie tylko rezygnacja ze słodyczy, ale czas nawrócenia, czyli zwrócenia oczu ku górze, starania się o więcej bliskości z Bogiem, to od Środy Popielcowej rozpoczyna się piękna przygoda poznawania siebie, własnej kondycji, prawdy o swojej słabości, ale też czas odkrywania Bożego miłosierdzia. Może uda nam się wejść z Panem Jezusem na górę i doświadczyć Jego piękna (por. Łk 9, Ewangelia z II niedzieli Wielkiego Postu) oraz oglądać Jego cudowne, Boskie Oblicze.

Mam takie piękne doświadczenie z moimi dziećmi, że kiedy je katechizuję, czyli przekazuję im wiarę w Boga i nauczanie Kościoła, to tak naprawdę katechizuję sama siebie. Kiedy im głoszę Dobrą Nowinę, to także sama sobie ją głoszę. Wiara rodzi się z tego, co się słyszy, a ja, mówiąc im o Bogu, o wierze, słyszę własne słowa i one także dotykają mojego serca. Często wzruszam się do łez, opowiadając im historie świętych ludzi.

Tak właściwie katechizowanie moich dzieci to tylko komentarz do Liturgii Kościoła. Nie trzeba wiele mówić, wystarczy oprzeć się na Słowie Bożym i znakach, którymi posługuje się Kościół. W Środę Popielcową mamy popiół, którymi posypane będą nasze głowy. To znak zatrzymania, zadumy. I do tego słyszymy Ewangelię o tym, żeby nie być pobożnym na pokaz, żeby nie chwalić się dawaniem jałmużny, żeby modlić się w ukryciu, w cichości i poszcząc nie być ponurym (por. Mt 6).

Jałmużna, post i modlitwa

Jałmużna. To wspaniały temat do rozmowy o tym, czym ona w istocie jest. Można z dziećmi rozejrzeć się dookoła i zastanowić się, czy znamy kogoś, kto jest w potrzebie i komu moglibyśmy pomóc finansowo. Spoglądając dalej możemy pokazać dzieciom parę dzieł misyjnych, tych z okolicy (stołówki, noclegownie dla bezdomnych, domy samotnych matek), ale też tych dalszych (misje na innych kontynentach). To wspaniała okazja do kształtowania podejścia dziecka do pieniędzy, uczenie hojności, ale też dyskrecji. Nie masz dawać i obwieszczać na Facebooku, jakim to jesteś wielkim donatorem. To nie będzie żadna jałmużna. Dajesz dyskretnie i niczego w zamian nie oczekujesz. Wrzucasz do skarbony – i na tym koniec. Małe dziecko można uczyć dzielenia się swoimi zabawkami. Nie tymi zniszczonymi, ale tymi ładnymi, lubianymi, ale nigdy nie róbmy nic na siłę. Chcemy doświadczać radości w dawaniu, a nie przymusu.

Post. Czas oczyszczenia. Żyjemy w świecie przepełnionym materią, hałasem, cyfryzacją i pośpiechem. A post to wyrzucenie dużej ilości tego wszystkiego na śmietnik. Nie dosłownie, ale dorośli i nastolatkowie mogą sobie ograniczyć czas w mediach społecznościowych, dzieci młodsze w grach i kreskówkach. Krótko mówiąc podnosimy głowy pochylone nad smartfonami oraz tabletami i zaczynamy dostrzegać więcej. Może własne dziecko, swojego brata, piękno nieba… Można zdjąć słuchawki z uszu. Zacząć słuchać, co ma do powiedzenia ktoś obok nas, a nie na TikToku. Kiedy zaczniemy o tym rozmawiać z dziećmi, może okazać się, że one same zauważą, jak daleko zabrnęły i toną w sztucznym, wirtualnym świecie.

Czego jest w moim życiu za dużo? Z tego czegoś powstaje wysoki mur, który odgradza mnie od Boga. Coraz wyższy i grubszy. Pan Jezus mówi, żeby nie być ponurym, kiedy się pości. Tak! Bo właściwie to jest nasza wielka szansa na powrót do normalności, do prawdziwego życia, do Boga.

O tym, czym jest post, słyszymy też w Ewangelii czytanej w I niedzielę Wielkiego Postu. I tu znajdujemy odpowiedź na pytanie, dlaczego pościmy akurat w tym czasie. W tym fragmencie Ewangelii pojawia się szatan, który kusi Pana Jezusa. Dzieci doskonale wiedzą, co to znaczy być kuszonym, bo one same z siebie nie wpadają na złe pomysły, ale ktoś im to podsuwa, ktoś ich kusi. I w tej rezygnacji ze słodyczy, albo naszej kawy, też będą pojawiać się pokusy. I w tym ograniczaniu swojego czasu w sieci się, z grami komputerowymi, itp., jeszcze mocniej doświadczymy pokus. To jest ćwiczenie swojej woli. Niezmiernie trudne. Ale ratuje nas przed oddzieleniem nas wielkim murem od Boga.

Modlitwa. Wejdź do izdebki. Lubię wchodzić do kościoła, kiedy jest cicho, pusto, znaleźć swój kącik i zanurzyć się w ciszy. Z dziećmi też. Wchodzimy do „izdebki”, czyli znajdujemy dobre, swoje miejsce, gdzie możemy pobyć z Bogiem. Można taką „izdebkę” mieć w górach, w parku, a nawet rzeczywiście w swojej izbie, czyli w swoim pokoju. Dzieci lubią otaczać się swoimi ulubionymi przedmiotami – pamiątkami z wakacji, ze spacerów, itp. Mój najmłodszy syn, nad biurkiem wieszał ze mną swoje ulubione ikony, obrazy, na biurku postawił figurki św. Franciszka z Asyżu i św. o. Pio, ma zdjęcia, kasztany z parku, ale też różaniec… Ten kącik to jego „izdebka”. Ale też dobrze pójść do kościoła i zadomowić się w nim, uczynić swoją izdebką. Kiedy przychodzi się do domu, zdejmuje się buty, kurtkę, czapkę, siada się wygodnie… A my przychodzimy często do kościoła jak na przystanek autobusowy. Siadamy w gotowości, że zaraz nas tu nie będzie. Tacy trochę w pośpiechu, pozapinani, opatuleni, bo zaraz wychodzimy.

Poczuj się w kościele jak w domu. Pokaż dziecku, że zostało tu zaproszone przez samego Boga. Niech usiądzie, posłucha, co Gospodarz ma mu do powiedzenia, niech przyjrzy się, jakie obrazy zawieszone są na ścianach, itp. Dom Boga jest miejscem Spotkania. Nie pędź, nawet jeżeli siedzisz. Zatrzymaj się tam, gdzieś w swoim środku. Twoje dziecko to dostrzeże. Może jego rozbieganie po kościele to tylko zewnętrzny obraz Twojego wnętrza?

Droga Krzyżowa

To też taki temat, wobec którego buntują się dorośli, twierdząc że nie można dziecka męczyć takimi strasznymi historiami i widokami. Oczywiście że „Pasja” Mela Gibsona absolutnie nie jest dla dzieci. Choć akurat ci sami dorośli, którzy uważają, że widok figurki Pana Jezusa na krzyżu jest zbyt drastyczny dla dzieci, dopuszczają do dzieci treści i obrazy prawdziwie straszne, a czasem nawet pornograficzne. To ci sami dorośli hucznie obchodzą wraz z dziećmi Helloween, przebierając się w straszydła rodem z piekieł. I czym straszniej, tym fajniejsza zabawa. Podobnie ci sami, którzy chcą zakazu spowiedzi dla dzieci, biegają z dziećmi od psychoterapeuty do psychoterapeuty.

Czy głosy, że dziecko powinno się chronić przed takimi tematami, jak cierpienie i śmierć, są zasadne? Czy kontekst nie zmienia odbioru obrazu?

Wielki Post może być dobrym czasem, kiedy będziemy wchodzić z dzieckiem w przestrzeń cierpienia i śmierci, która jest nieunikniona w doczesności, i z którą w każdej chwili dziecko może się zetknąć. Poruszanie tych tematów z dzieckiem musi być dostosowane do jego wieku i wrażliwości. I zawsze w perspektywie ukazujemy Zmartwychwstanie, czyli nadzieję, zwycięstwo i życie.

Z małymi dziećmi w okresie przedszkolnymi rozważałam Drogę Krzyżową na podstawie książeczki z bardzo subtelnymi rysunkami. Mało tekstu, ładny język, więc dziecko wchodziło spokojnie w towarzyszenie Panu Jezusowi w drodze na Golgotę.

Czasem brałam dzieci do kościoła, gdzie Stacje były w czytelny sposób namalowane lub wyrzeźbione i opowiadałam co dzieje się przy każdej Stacji. Tak przechodziliśmy całą Drogę Krzyżową. Przy okazji wprowadzałam gesty przypisane temu nabożeństwu, jak uklęknięcie oraz krótkie modlitwy. Chwila zadumy…

Bardzo piękna Droga Krzyżowa znajduje się w Kaplicy Męki Pańskiej przy krakowskiej Bazylice św. Franciszka z Asyżu. Każda Stacja została przedstawiona przez znakomitego malarza krakowskiego Józefa Mehoffera na osobnym obrazie sporych rozmiarów. Mehoffer na każdym obrazie umieszcza elementy typowo krakowskie, takie jak gołębie, stroje i budynki krakowskie. Przy okazji takiej Drogi Krzyżowej, możemy omówić każdy obraz i uczyć dziecko uważności.

Znam też Drogi Krzyżowe pięknie wyrzeźbione. Ale najpiękniejsza Droga Krzyżowa, którą będziecie wspólnie rozważać, będzie ta, którą namaluje, narysuje lub wyrzeźbi Twoje dziecko.

Korzystając z naturalnych umiejętności i zainteresowań dziecka, można mu przybliżyć bardzo wiele treści o Bogu i Kościele.

Możemy uczyć się pieśni wielkopostnych, które są bardzo piękne. To uczy też szacunku do tradycji, do dziedzictwa, jakim są stare pieśni kościelne.

Grzech

Liturgia Słowa przynosi nam w Wielkim Poście także Ewangelię o cudzołożnej kobiecie (por. J 8), którą chciano ukamienować, a którą Pan Jezus uratował przed śmiercią. To jest okazja do rozmowy o grzechu i sakramencie spowiedzi. W ten sposób kształtujemy sumienie naszych dzieci. Świat chce je zniekształcić i będzie to robić na każdym kroku. Dlatego ważne jest, żeby od małego uczyć dziecko odróżniania dobra od zła. Jezus mówi do cudzołożnej kobiety, którą uratował, żeby poszła i więcej już nie grzeszyła. Nie mówi jej, żeby sobie poszła i żyła jak chce, w wolności. On właśnie w tym momencie kształtuje jej sumienie. Mówi jej, że istnieje dobro i zło. Ma unikać zła. Kształtujmy sumienia naszych dzieci, bo w innym wypadku będą błądzić w życiu jak ślepcy…

Powrót

Usłyszymy w Wielkim Poście także Ewangelię o Synu Marnotrawnym (por. Łk 15). Tłumaczy ona bardzo szczegółowo, o co w tym Wielkim Poście chodzi. Żebyśmy wrócili do domu Ojca. Obojętnie gdzie teraz jesteśmy, co narozrabialiśmy, jak Go obraziliśmy, możemy wrócić.

To jest dobry tekst do rozważania o naszych relacji w rodzinie, szczególnie między rodzeństwem. Bo tak właśnie jest w rodzinach, że zwykle dzieci są bardzo różne i gdzieś pojawia się zazdrość, brak docenienia, pojawiają się odejścia i powroty.

Małe dzieci znowu mają świetny temat do rysowania. Ileż motywów w tej jednej przypowieści: syn jedzący z koryta świń, radość ojca, może przytulenie i wiele innych. Ze starszymi dziećmi można porozmawiać o syndromie starszego brata, o tym jak czują się w domu, w Kościele, dlaczego odchodzą… Bo wielu z nich odchodzi z Kościoła, emocjonalnie także od rodziny…

Zwycięstwo

Gdy Wielki Post dobiega końca, czytamy w Kościele o męce i śmierci Pana Jezusa (por. Łk 22).

To jest moment, w którym pojawia się masę znaków w Liturgii. Już samo wysłuchanie na stojąco tak długiej Ewangelii jest męczące dla dzieci, a to właśnie jest o męce. Pan Jezus otwiera nam Niebo. To nie jest smutne. To jest wielki tryumf miłości i wierności Boga do człowieka.

Jeżeli tak ukażemy wydarzenia z Golgoty, to może uda nam się z dziećmi przepracować traumę po śmierci ukochanego dziadka lub ukochanej babci. To może być opowieść o wielkiej nadziei, świadectwo naszej wiary w Zmartwychwstanie.

Wczoraj, dziś i na wieki

40 dni postu, modlitwy i jałmużny to przygotowanie się do swojego przejścia ze śmierci do życia. Każdego roku doświadczamy tego, czego doświadczył Chrystus, by na końcu swojego życia doświadczyć swojej męki, śmierci i zmartwychwstania.

Matka

Kiedy jako matka jesteś przy dziecku w jego życiu, kiedy uczysz go modlitwy, czuwasz przy nim w nocy, kiedy gorączkuje, płacze, kiedy się buntuje i dojrzewa, wtedy najlepiej tłumaczysz mu, czym kim jest Maryja.

W przeżyciu Wielkiego Postu oraz Triduum Paschalnego z dziećmi, ważne jest, żeby treści i sposób ich przekazania były zawsze dostosowany do ich wieku. Staram się też, żeby nie torpedować ich ilością słów. Mają całe życie na poznawanie i zrozumienie tego wszystkiego, co dzieje się w tym czasie w Kościele. Lepiej opowiedzieć mało, powoli i mądrze, niż dużo, szybko i źle. To też okazja do pokazania dziecku znaczenia ciszy. Może właśnie przyglądając się obrazom stacji Drogi Krzyżowej, skupiając się na jednym wybranym detalu, można sięgnąć gdzieś bardzo głęboko.

Dobrze też, kiedy dziecko ma okazję jak najwięcej tworzyć – rysować, rzeźbić, lepić, pisać, śpiewać… Dzięki temu mocniej zgłębi znaczenie znaku, słowa, obrazu… A może zrobi z patyków krzyż, który zawiesi nad swoim łóżkiem.

Alina Sikorska

Artykuł Wielki Post w rodzinie pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Nazajutrz po raz drugi w ciągu niespełna trzech tygodni Ojciec Święty trafił do Polikliniki Gemelli. Tu lekarze podjęli decyzję o przeprowadzeniu zabiegu tracheotomii. Przetną ścianę tchawicy i wprowadzą tam rurkę, która pomoże w oddychaniu. Po wybudzeniu Ojciec Święty nie mógł mówić. Na kartce napisał: „Co mi zrobili. Ja zawsze jestem jednak Totus Tuus”.

Do Wielkanocy pozostał miesiąc. Jak niemy papież wypowie uroczyste błogosławieństwo „Urbi et Orbi” („Miastu i Światu”)? Jak dawny mistrz komunikacji porozumie się z wiernymi? Tylko miesiąc, aby nauczyć się mówić… I ten osiemdziesięcioletni człowiek, jak małe dziecko zaczyna ćwiczyć z logopedą. Powoli przychodzą rezultaty. Ćwiczenia, ćwiczenia, ćwiczenia… Chyba się uda.

25 marca wypadał Wielki Piątek. Od 1979 roku w każdy Wielki Piątek Jan Paweł II udawał się do Koloseum, gdzie przewodniczył Drodze Krzyżowej. Tym razem jednak musiał pozostać w domu. Obserwował nabożeństwo w swojej kaplicy. W pewnym momencie wezwał księdza Mieczysława Mokrzyckiego. Poprosi, aby przyniesiono mu krucyfiks. Ksiądz odradzał, ale papież nie ustępował. Sekretarz przyniósł więc drewniany krzyż. Ten krzyż wyrzeźbił w 1997 roku w swoim warsztacie Stanisław Trafalski ze Stefkowej w powiecie leskim i podarował go żonie Janinie przykutej do wózka inwalidzkiego. Gdy mieszkańcy Stefkowej udawali się na pielgrzymkę do Rzymu, pani Trafalska postanowiła przekazać krucyfiks papieżowi. Teraz on wziął go w dłonie i przytulił.

Wkrótce miało się okazać, że to była ostatnia Droga krzyżowa papieża na tej ziemi. Było to jedno z jego ulubionych nabożeństw.

(…)

Paweł Zuchniewicz

– dziennikarz, pisarz, wicedyrektor ds. wychowawczych Szkoły Żagle Stowarzyszenia STERNIK

 fot. Balkis Press/ABACA/EAST NEWS

Całość artykułu znajdą Państwo w numerze kwietniowym “Wychowawcy” – 4/2025 – “Wytrwałość” 

Artykuł Zacząć może każdy, wytrwać tylko święty. Jan Paweł II – człowiek mężny pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Natalia była człowiekiem głębokiej wiary. Całe swoje życie i wszystkie dzieła opierała na Bogu i zaufaniu do Niego. Wiele razy mówiła, że wychowuje dla Boga. Była nowoczesną osobą, w latach kiedy rodziło się kino i film, korzystała obficie z nowych dziedzin kultury. Ciągle szukała nowych sposobów trafienia do uczniów, prowokując ich do samodzielnego myślenia. Dbała przede wszystkim o swój rozwój duchowy. Należała do Sodalicji Mariańskiej i regularnie, także w czasie wojny, uczestniczyła w dniach skupienia, korzystając z sakramentów świętych. W czasie wojny, w Krakowie, systematycznie organizowała spotkania literackie dla przyjaciół, nie przestawała czytać, powracając do wielkich lektur, marzyła o wystawieniu w wolnej Polsce Wyzwolenia Stanisława Wyspiańskiego.

(fot. Archiwum Natalii Tułasiewicz – Wali)

Doświadczenie życiowe, które po ludzku było bardzo trudne, przyniosło jest umiejętność radzenia sobie i postępowania z osobami o trudnym charakterze. Lata narzeczeństwa z Jankiem, który był ateistą, nie zaowocowały wspólną drogą małżeńską, pomimo realnej miłości, zaowocowały jednak szlachetnym podejściem do tzw. trudnych dusz. Od tej pory tak zaczęła rozumieć swoją misję nauczycielską, jako miłość do „trudnych dusz”. Jakże to jest dziś aktualne, gdy w szkole mamy do czynienia z dziećmi i młodzieżą poranionymi na różne sposoby przez życiowe sytuacje i z różnymi orzeczeniami. Nimi musi się zająć polska szkoła, a więc dobry, kochający nauczyciel.

Błogosławiona Natalia jest zawsze nauczycielką. W pierwszych dniach września 1939 r. rozumiała, że należy się zająć dziećmi, bo nie mogły pójść do szkoły, organizowała, więc przy swojej kamienicy w Poznaniu, szkołę podwórkową. W czasie okupacji w Krakowie i okolicy prowadziła lekcje na tajnych kompletach. W Hanowerze, jako emisariuszka rządu londyńskiego, animowała życie polskich robotnic przymusowych. W niemieckim obozie koncentracyjnym Ravensbrück dawała lekcje polskiego, opowiadała książki, prowadziła modlitwy. W 1942 roku pisała w swoim dzienniku duszy: „Umyśliłam sobie, że odwiedzę wszystkie moje byłe uczennice (…). Chcę z nimi pomówić, rozbudzić w nich zamiłowanie do wiedzy, dopomóc im ze wszystkich sił do tego, by ich wojna nie wyjałowiła z poczucia piękna i dobra”. W trudnych czasach i dramatycznych okolicznościach, Natalia nie rezygnowała z nauczania, była nauczycielką niezłomną, wierną swojej misji. Niech jako taka promieniuje na wszystkich polskich nauczycieli.

bp Piotr Turzyński

– adiunkt na Wydziale Teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II w Instytucie Historii Kościoła i Patrologii, Biskup Pomocniczy Radomski, Delegat do Krajowego Duszpasterstwa Nauczycieli przy Konferencji Episkopatu Polski

Artykuł O Nauczycielce par excellence pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Już z nastaniem pierwszych dni jesiennej słoty u obydwu chłopaków kiełkował pomysł wspólnej wyprawy – przedsięwzięcia, które nie tylko będzie sposobem na ciekawe spędzenie czasu w oderwaniu od codzienności nauki i domowych obowiązków, ale także wyczynem wymagającym wysiłku fizycznego i hartu ducha.

Trasę wymyślił Adam. Tatry zimą to coś trudnego i ambitnego. Całodzienna eskapada! Jak pogoda dopisze, cudne widoki, wspaniałe górskie panoramy – marzenie każdego fotografa, a obydwaj lubią robić zdjęcia. Nie musiał długo przekonywać kolegi do pomysłu.

O zimowej wyprawie na jeden z tatrzańskich szczytów z rodzicami rozmawiał, jak tylko wrócił z harcerskiego zimowiska. Długo i wytrwale namawiał ich do tego pomysłu. Mama nie była zachwycona, a wręcz przeciwna takiej wycieczce. Tata przychylniej patrzył na śmiały cel. Góry w jego rodzinie były obecne od dawien dawna. Dziadek Jerzy wspinał się w Tatrach i dolinkach podkrakowskich w latach 40. i 50., a może nawet pod koniec lat 30. Był także dobrym narciarzem. Na drewnianych nartach, w skórzanych butach, przemierzał nasze najwyższe góry, uprawiając ówczesną wersję „skialpinizmu”. Mama Taty – babcia Adama – także sporo chodziła po górach, najpierw jako harcerka, potem studentka AGH, aż na koniec z małym synkiem.

Adam czuł, że Tata da się przekonać. Widać było, że należy tylko spokojnie i wytrwale namówić go, używając sensownych argumentów. Jednym z „asów w rękawie” było to, że po grudniowym szkoleniu, w ramach kursu wysokogórskiego organizowanego w Tatrach przez Harcerską Akademię Umiejętności ZHR, jest dobrze przygotowany do zimowej aktywności w wysokich górach. W ramach tego kursu wchodzili na Giewont, ćwiczyli asekurację, poruszanie się z czekanem, wyhamowywanie za jego pomocą poślizgu po upadku. Przywołując w rozmowach z rodzicami ten argument podkreślał także, że część niezbędnego sprzętu przecież jest w domu, a raki i czekan dla kolegi zorganizuje. Podkreślał, że na trasę wyruszy ze sprawdzonym towarzyszem kilku już wcześniejszych wędrówek, podczas których miał okazję przekonać się o jego niezawodności. Bo przecież w trudnych górskich warunkach podstawową kwestią jest możliwość liczenia na pomoc drugiej osoby. Poza tym zapowiadali w najbliższe dni dobre warunki pogodowe. Ponadto zagrożenia lawinowego prawie miało nie być – na stronie TOPR-u od paru dni była „1”.

(…)

Marcin Kapusta – ur. 1973; historyk, instruktor ZHR (w harcerstwie od 1986 r.), od lat wielu lat radny Rady Dzielnicy VII Zwierzyniec

fot. Adam Kapusta

Całość artykułu znajdą Państwo w numerze 4/2025 – Wytrwałość 

Artykuł Zimowe Tatry pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Dzisiejszy świat nie sprzyja nabywaniu cnoty wytrwałości. Zachęca nas do zmiany miejsca zamieszkania, miejsca pracy, podsuwa nam nowe modele telefonu czy samochodu. Wielu młodych ludzi szybko zniechęca się i nie kończy rozpoczętych studiów, czasami przenoszą się na nowy kierunek. Nieustannie szukamy nowych wrażeń. Co roku chcemy podczas wakacji odwiedzać inne miejsca. Dzieci zmieniają szkoły, klasy, zniechęcone jednymi zajęciami dodatkowymi, zapisują się na kolejne. Coraz więcej ludzi uważa, że w przypadku trudności w małżeństwie, rozwiązaniem jest zmiana współmałżonka. Niestety, nie możemy powiedzieć o współczesnym społeczeństwie, że cechuje się wytrwałością. Oczywiście wytrwanie w małżeństwie ma inną wagę niż wytrwanie przy zakupionym rok temu modelu telefonu, ale brak wytrwałości w kwestiach drobnych przenosi się często na poważne decyzje życiowe. Stąd tak ważne jest, aby w rodzinie pielęgnować cnotę wytrwałości.

Człowiek wytrwały to taki, który cechuje się uporem i zdecydowaniem w działaniu oraz konsekwentnym dążeniem do wyznaczonego celu. Oczywiście mówimy tu o pielęgnowaniu cnoty wytrwałości, która pomaga nam w dążeniu do dobra.

Wytrwałość to młodsza siostra męstwa, związana ze stałością, cierpliwością, a nawet wielkodusznością. Nabywaniu cnoty wytrwałości bardzo pomaga optymizm i pokora.

Paradoksalnie, aby osiągnąć cnotę wytrwałości potrzeba, jak w przypadku walki o każdą cnotę, wytrwale podejmować wyzwanie. Bez wytrwałości niewiele zrobimy. I może brzmi to mało oryginalnie, ale wytrwałość, jak każda cnota, wymaga wytrwałego ćwiczenia się w niej.

Dobrze wiemy, że aby osiągnąć sukcesy, aby dojść do wyznaczonych celów, nie wystarczy wrodzony talent, swoisty geniusz czy wysoki poziom inteligencji. Wielkich dzieł dokonują ludzie przede wszystkim wytrwali, wytrwali w nauce, w pracy, wytrwali w drobnych postanowieniach, w realizowaniu dzień po dniu planu działania, wytrwali nawet wtedy, gdy spada ciśnienie, a z ciemnych chmur sączy się deszcz, a już szczególnie wtedy, gdy wielokrotnie nie udało się osiągnąć określonego celu. Cnotę wytrwałości obserwujemy wśród sportowców, którzy dążą do wygranej, naukowców poszukujących żmudnie pożądanych wyników badań, ale również u matek, które codziennie sprzątają dom, wstawiają pranie i gotują obiad, aby przywitać nim powracających z pracy i szkoły domowników.

Wytrwałości nie da się „sprawdzić” w jednej chwili – wytrwałość to umiejętność trwania przy dobru, mimo przeszkód i najróżniejszych okoliczności. Czasami pokusa doprowadza do zniechęcenia, słyszymy podszepty, że gdybyśmy byli w innym miejscu, z innymi ludźmi, w innych okolicznościach, to na pewno potrafilibyśmy działać wytrwale. Tym bardziej należy ćwiczyć się w wytrwałości i odrzucać zniechęcenie, które, jeśli zrezygnujemy ze starań, doprowadzi nas do przygnębienia.

Rodzina jest pierwszym i wspaniałym poligonem do ćwiczenia się w wytrwałości. To właśnie w domu, w otoczeniu kochających osób, możemy poprawiać się, nie od razu, a każdego dnia troszeczkę, powoli, na miarę naszych możliwości, możemy osiągać małe i większe cele z pomocą najbliższych.

(…)

Anna Murawska

– żona od 28 lat i mama sześciorga dzieci, od 20 lat moderator Akademii Familijnej, prowadzi wykłady i warsztaty na tematy rodzinne, od 10 lat scenarzystka ogólnopolskiego Orszaku Trzech Króli,pomysłodawca, organizator i reżyser Orszaku Dziejów. Autorka scenariuszy bajek i piosenek dla dzieci, poradników „Kocham i wymagam”, „Stawiam na stół”, „Chodzi o pieniądze”, prowadzi audycję „Radiowy Kurs Małżeński” w Radio Warszawa

Całość artykułu w numerze 4/2025 – “Wytrwałość” 

Artykuł Jak WYTRWALE walczyć o WYTRWAŁOŚĆ pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Organizatorem konferencji jest Katedra Pedagogiki Społecznej Papieskiego Wydziału Teologicznego. Konferencja odbędzie się w gmachu PWT, przy ul. Katedralnej 9. „Wychowawca” jest patronem medialnym konferencji.

I Międzynarodowa i IV Ogólnopolska Konferencja Pedagogiczna

Artykuł IV Ogólnopolska Konferencja Naukowa pt. „Pedagogika Duszy i Ciała, Co wiemy o pokoleniu cyfrowego świata” – 1 kwietnia, Wrocław pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Szczegóły projektu znajdziecie Państwo na stronie www.wychowawca.pl, a materiały o życiu i działalności prof. Wojciecha Narębskiego w zakładce „do pobrania”.

„Wychowawca” jest patronem medialnym Projektu.

Artykuł „Pozostawił po sobie ślad…” pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Opinia-IPZIN-o-projekcie-rozporzadzenia-ws.-Edukacji-zdrowotnej

Artykuł Opinia ekspercka Instytutu Profilaktyki Zintegrowanej – Edukacja zdrowotna pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Departament Wychowania i Profilaktyki

Pani Dyrektor Renata Kurlanc

Al. Szucha 25

00-918 Warszawa

Szanowna Pani Dyrektor,

Dotyczy: konsultacji społecznych Projektu Rozporządzenia Ministra Edukacji
z dnia 7 lutego 2025 r. w sprawie sposobu nauczania szkolnego oraz zakresu treści dotyczących wiedzy o życiu seksualnym człowieka, o zasadach świadomego i odpowiedzialnego rodzicielstwa, o wartości rodziny, życia w fazie prenatalnej oraz metodach i środkach świadomej prokreacji zawartych w podstawie programowej kształcenia ogólnego.

Przedłożony projekt rozporządzenia o sposobie wdrażania zajęć ,,Edukacja zdrowotna” z 7 lutego 2025 r. jest realizacją delegacji ustawy z dnia 7 stycznia 1993 roku, o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania
ciąży (Dz. U. z 2022 r. poz 1575).

Treści projektu rozporządzenia z 7 lutego 2025 r. powinny być zatem kompatybilne z delegacją ustawy oraz z treściami zawartymi w Podstawach programowych zajęć ,,Edukacja zdrowotna”
i stanowić spójną całość.

Jednak zasada kompatybilności nie została urzeczywistniona, ponieważ:

Podstawy programowe (PP) z dnia 29 października 2024 roku

1. nie wspierają wychowawczej roli rodziny,

2. nie wspierają ucznia w rozwoju ku pełnej dojrzałości w sferze duchowej,

3. niedostatecznie wzmacniają działania z zakresu profilaktyki problemów dzieci
   i młodzieży,

4. nie kształtują postaw prorodzinnych.

Uzasadnienie:

Odnosząc się do powyższych zarzutów, należy stwierdzić, że:

Ad1) Temat rodziny, jej istotnej roli, funkcji i zadań został potraktowany marginalnie i pojawia się jedynie w grupie najmłodszych uczniów. Natomiast w kasach VII –VIII szkoły podstawowej oraz w klasach I-III szkół średnich zagadnienie wartości rodziny zupełnie pominięto. Wyeliminowano także ważne treści dotyczące miłości, więzi, narzeczeństwa, małżeństwa i rodziny w starszych klasach szkoły podstawowej i w szkołach ponadpodstawowych.

Ad2) Zagadnienia dotyczące antropologii człowieka w PP również nie istnieją. O wartościach wspomina się tylko w klasach IV – VI, co kwalifikuje się jako błąd dydaktyczny, ponieważ wiedza na temat hierarchii wartości nie jest dostosowana do możliwości percepcyjnych
uczniów w tym wieku. Ponadto na żadnym poziomie edukacyjnym nie mobilizuje się uczniów do samowychowania i odpowiedzialności za dokonywane wybory, również w sferze seksualnej.

Ad3) W sytuacji, gdy sugeruje się 14-15 latkom współżycie seksualne, wystarczy tylko wyrażenie świadomej zgody, a istotny temat dotyczący profilaktyki chorób przenoszonych drogą płciową przeniesiono do zajęć fakultatywnych.

Ad4) Kształtowanie postaw prorodzinnych jest pustym hasłem, ponieważ na żadnym etapie edukacyjnym nie podkreśla się roli rodziny, ale się ją deprecjonuje (np. sugeruje jak rozpoznawać manipulacje w środowisku rodzinnym i zająć postawę asertywną – s.25 PP).

Autorzy projektu PP nie spełnili podstawowego zadania nałożonego przez ustawę o planowaniu rodziny. Nie uwzględniają w ogóle zagadnień dot. życia człowieka w fazie prenatalnej. Hasło ,,ciąża” odnosi się jedynie do aspektów zdrowia kobiety oczekującej dziecka. Problem aborcji został ograniczony do uwarunkowań, pomija się natomiast skutki.

Wobec powyższego Podstawa programowa Edukacji zdrowotnej nie spełnia warunku kompatybilności z rozporządzeniem z dnia 7 lutego 2025 roku, dot. wdrażania zajęć
,,Edukacja zdrowotna”.

Wniosek:

Projekt rozporządzenia z dnia 7 lutego 2025 roku nie jest zgodny z podstawą programową projektowanego przedmiotu Edukacja zdrowotna, ponieważ autorzy podstawy programowej nie umieścili wielu treści, które wynikają z ustawy z 7 stycznia 1993 o planowaniu rodziny… Dotychczasowe zajęcia ,,Wychowania do życia w rodzinie”, prawidłowo realizują zapisy tej ustawy. Powoływanie nowego przedmiotu Edukacja zdrowotna nie tylko nie jest zgodne z ustawą o planowaniu rodziny w zakresie edukacji, ale powoduje także nieuzasadnione koszty związane z jego wprowadzaniem: przygotowanie programów, podręczników i środków dydaktycznych oraz szkolenia nauczycieli, co uzasadnia zarzut o niegospodarności.

Maria Kowal  – prezes 

Adam Kisiel – v-ce prezes 

Polskie Stowarzyszenie Nauczycieli i Wychowawców

ul. Krowoderska 24/3

31-142 Kraków 

Artykuł Konsultacje społeczne – Polskie Stowarzyszenie Nauczycieli i Wychowawców pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

KROPS_opinia_rozporządzenie_5_02_2025_EZ (1)

Artykuł Konsultacje społeczne (5.02.2025) – Koalicja na Rzecz Ocalenia Polskiej Szkoły pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

List do premiera Donalda Tuska dostępny na stronach Federacji: https://federacjazycia.pl/aktualnosci/listo-do-premiera-donalda-tuska-zamiar-likwidacji-wdz-jest-nieracjonalny-konfliktujacy-spolecznie-nieuzasadniony-merytorycznie/

277.2025-List-do-Prezesa-RM-ws-konsultacji-spol-Projektu-Rozporzadzenia-MEN-z-dnia-05.02.2025-WDZ-a-EZ

Artykuł Konsultacje społeczne (z dn. 5.02.2025), Zarząd Polskiej Federacji Ruchów Obrony Życia pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12391102/katalog/13091750#13091750 

Projekt z dnia 29 października 2024 r

ROZPORZĄDZENIE

MINISTRA EDUKACJI¹⁾

z dnia … 2024 r.

zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej

Na podstawie art. 47 ust. 1 pkt 1 lit. a, b, e, f i h ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, 854 i 1562) zarządza się, co następuje:

§ 1. W rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. poz. 356, z późn. zm.²⁾) wprowadza się następujące zmiany:

1) w załączniku nr 2 do rozporządzenia:

a) w części zatytułowanej „W szkole podstawowej na I etapie edukacyjnym, obejmującym klasy I–III – edukacja wczesnoszkolna, edukacja jest realizowana w formie kształcenia zintegrowanego. Na II etapie edukacyjnym, obejmującym klasy IV–VIII, są realizowane następujące przedmioty:” uchyla się pkt 19 i dodaje pkt 19a w brzmieniu:

„19a) edukacja zdrowotna”,

b) w części zatytułowanej „II etap edukacyjny: klasy IV–VIII”:

– uchyla się część zatytułowaną „Wychowanie do życia w rodzinie”,

– po części zatytułowanej „Wychowanie do życia w rodzinie” dodaje się część zatytułowaną „Edukacja zdrowotna” w brzmieniu:

„Edukacja zdrowotna

Głównym celem podstawy programowej w zakresie przedmiotu edukacja zdrowotna jest kształtowanie kompetencji uczniów związanych z całożyciową dbałością o zdrowie oraz budowanie potencjału zdrowotnego własnego
i otoczenia.

Edukacja zdrowotna to wieloetapowy, wielopłaszczyznowy i interdyscyplinarny proces prowadzący do budowania alfabetyzmu zdrowotnego (ang. health literacy), czyli wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych pozwalających na trafne rozpoznanie potrzeb zdrowotnych własnych i otoczenia oraz podejmowanie odpowiednich działań profilaktycznych czy naprawczych. Aby ten proces mógł być skuteczny i spełniał swoją prewencyjną funkcję istotne jest, aby odpowiednie dla danej grupy wiekowej treści pojawiały się przed wystąpieniem sytuacji, w której będą potrzebne. W szczególności odnosi się to do zachowań ryzykownych. Uczeń powinien zdobyć odpowiednią wiedzę
i umiejętności zanim pojawi się potrzeba skorzystania z nich.

Wymagania ogólne podstawy programowej w zakresie przedmiotu edukacja zdrowotna obejmują rozumienie powiązań między różnymi aspektami zdrowia
i czynnikami na nie wpływającymi, zainteresowanie zdrowiem własnym
i otoczenia oraz zaangażowanie w zdrowy styl życia.

Zgodnie z założeniami podstawy programowej w zakresie przedmiotu edukacja zdrowotna – zdrowie jest wartością, o którą należy dbać zarówno w wymiarze fizycznym, psychicznym, seksualnym, społecznym i środowiskowym na wszystkich etapach życia.

Przedmiot edukacja zdrowotna charakteryzuje się interdyscyplinarnym charakterem, łącząc elementy nauk: o zdrowiu, medycznych, społecznych, humanistycznych, przyrodniczych i ścisłych.”,

c) w części zatytułowanej „II ETAP EDUKACYJNY: KLASY IV–VIII”:

– w części zatytułowanej „TECHNIKA” w części zatytułowanej „Warunki i sposób realizacji” wyrazy „Cele zawarte w podstawie programowej w zakresie przedmiotu informatyka można osiągnąć przede wszystkim przez działania praktyczne.” zastępuje się wyrazami „Cele zawarte w podstawie programowej w zakresie przedmiotu technika można osiągnąć przede wszystkim przez działania praktyczne.”,

– w części zatytułowanej „WYCHOWANIE FIZYCZNE” w części zatytułowanej „Warunki i sposób realizacji” w bloku tematycznym zatytułowanym „5. Kompetencje społeczne.” wyrazy „Warunkiem skuteczności realizacji tego bloku jest integrowanie treści z innymi przedmiotami, w tym np. biologią, wychowaniem do życia w rodzinie, wiedzą o społeczeństwie, edukacją dla bezpieczeństwa.” zastępuje się wyrazami „Warunkiem skuteczności realizacji tego bloku jest integrowanie treści z innymi przedmiotami, w tym np. biologią, wiedzą o społeczeństwie, edukacją dla bezpieczeństwa.”,

– uchyla się część zatytułowaną „WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE”,

– po części zatytułowanej „WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE” dodaje się część zatytułowaną „EDUKACJA ZDROWOTNA” w brzmieniu:

„EDUKACJA ZDROWOTNA

Cele kształcenia – wymagania ogólne

Przedmiot edukacja zdrowotna realizuje następujące cele kształcenia:

1. Cel – podejmowanie działań wspierających zdrowie we wszystkich jego wymiarach na wszystkich etapach życia.

Uczeń jest gotowy do podejmowania działań dotyczących sposobów zachowania, dbania i poprawy zdrowia we wszystkich jego wymiarach (tj. fizycznym, psychicznym, społecznym, seksualnym i środowiskowym), oraz do dbałości o bezpieczeństwo zdrowotne własne i innych osób.

2. Cel – rozumienie i akceptacja przemian oraz procesów zachodzących
w ludzkim ciele na wszystkich etapach życia.

Uczeń zna i rozumie proste pojęcia z zakresu zdrowia oraz zależności wybranych zjawisk i procesów zachodzących w ciele człowieka, w tym chorób i niepełnosprawności. Jest gotów do akceptowania zmian zachodzących w ciele człowieka.

3. Cel – odpowiedzialne pełnienie ról społecznych i budowanie relacji opartych na wartości zdrowia, godności, szacunku i tolerancji na wszystkich etapach życia.

Uczeń zna i rozumie zasady funkcjonowania w różnych grupach społecznych oraz podstawowe obowiązki człowieka wobec rodziny
i społeczności lokalnej. Postępuje z akceptacją i szacunkiem wobec siebie i innych osób. Dostrzega potrzeby innych osób i reaguje na nie.

4. Cel – monitorowanie własnego stanu zdrowia we wszystkich jego wymiarach na wszystkich etapach życia.

Uczeń potrafi obserwować swój stan zdrowia w różnych sytuacjach, w tym z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych. Potrafi odbierać ze zrozumieniem komunikaty dotyczące swojego stanu zdrowia. Rozumie konsekwencje braku dbania o zdrowie.

5. Cel – rozumienie czynników wpływających na zdrowie we wszystkich jego wymiarach.

Uczeń potrafi dostrzegać czynniki pozytywnie i negatywnie wpływające na zdrowie we wszystkich jego wymiarach (tj. fizycznym, psychicznym, społecznym, seksualnym, środowiskowym).

Ze względu na cele edukacji zwrotowej, zwłaszcza związane z całożyciową dbałością o zdrowie i budowaniem potencjału zdrowotnego własnego i otoczenia, szczególnie istotne jest kształcenie i rozwijanie następujących umiejętności:

1. Umiejętność – realizowanie działań wpływających na utrzymanie, poprawę i ochronę zdrowia.

2. Umiejętność – rozpoznawanie i reagowanie na sytuacje zagrażające życiu i zdrowiu.

3. Umiejętność – budowanie pozytywnego wizerunku siebie i innych osób oraz podtrzymywanie zdrowych relacji interpersonalnych.

4. Umiejętność – promowanie w swoim otoczeniu postaw opartych na zdrowym stylu życia.

5. Umiejętność – monitorowanie aktualnego stanu zdrowia we wszystkich jego wymiarach.

6. Umiejętność – poszukiwanie, weryfikowanie i analizowanie informacji
w zakresie własnego zdrowia i czynników na nie wpływających.

Wymagania szczegółowe dotyczące wiedzy i umiejętności

Podstawa programowa w zakresie przedmiotu edukacja zdrowotna obejmuje dziesięć działów, które odzwierciedlają sfery funkcjonowania człowieka.

W dziale I wskazano zagadnienia dotyczące wartości i postaw kształtowanych
u uczniów podczas realizacji wymagań szczegółowych zawartych w działach II–X. Ze względu na uniwersalny charakter tych wymagań dział I ma inną strukturę niż pozostałe działy. Prezentowane pojęcia przedstawiają perspektywę filozoficzno-antropologiczną i stanowią istotę naszej kultury, które mają sens powszechny i nieredukowalny, dlatego nie można im przypisać konkretnych umiejętności, a do tego wyrażają się przez przyjętą osobistą hierarchię wartości oraz w kształtowanych na niej postawach. Zagadnienie wartości i postaw stanowi fundament, na bazie którego formułowane są pozostałe wymagania szczegółowe w poszczególnych działach. Zdrowie definiowane jest jako wartość międzypokoleniowa i międzykulturowa. Godność i szacunek stanowią podstawę budowania relacji międzyludzkich w szczególności w odniesieniu do zdrowia psychicznego, społecznego i seksualnego. Postawy prospołeczne i altruistyczne w zdrowiu oraz kultura wolontariatu pozwalają wyeksponować potencjał możliwych oddziaływań dla dobra wspólnego.

Wymagania szczegółowe dotyczące wiedzy i umiejętności wyodrębnione
w każdym z dziesięciu działów wzajemnie się uzupełniają i tylko ich równoległa realizacja pozwala w pełni osiągnąć cele kształcenia – wymagania ogólne określone dla przedmiotu.

W podstawie programowej w zakresie przedmiotu edukacja zdrowotna szczególnie istotne jest umożliwienie uczniom zbudowania, utrzymania i zmiany zachowań zdrowotnych w modelu najlepiej odpowiadającym na ich potrzeby oraz sytuację zdrowotną. W tym celu w części działów dla klas VII i VIII wprowadzono wymagania fakultatywne – do wyboru przez nauczyciela. Ważnym kryterium doboru przykładów w takich wymaganiach powinna być ich podstawa naukowa. Intencją sformułowania wymagań fakultatywnych jest możliwość dostosowania przez nauczyciela wymagań szczegółowych do kontekstu społeczności lokalnej i szkoły, poziomu już posiadanej wiedzy
i umiejętności uczniów, ich zainteresowań oraz ułatwienie omówienia
z uczniami wydarzeń bieżących. Istotne jest natomiast, aby zajęcia były prowadzone w nurcie pedagogiki pozytywnej, wzmacniając u uczniów motywację, samodyscyplinę oraz poczucie własnej skuteczności w zakresie podejmowania zachowań prozdrowotnych i unikania zachowań ryzykownych.

Każde z wymagań szczegółowych dotyczących wiedzy i umiejętności zawarte
w tabeli łączy w sobie nową wiedzę, którą uczniowie powinni opanować oraz umiejętności, które powinni zdobyć.

Znak „X” w tabelach oznacza, że sposób pracy z danym wymaganiem powinien realizować dany cel kształcenia oraz umożliwiać uczniom nabycie wskazanych umiejętności.

KLASY IV–VI

Dział I. Wartości i postawy

Pytanie wiodące: Dlaczego zdrowie jest wartością oraz jak rozwijać odpowiedzialność za zdrowie własne i innych osób?

Dział II. Zdrowie fizyczne

Pytanie wiodące: Jak kształtować postawy i umiejętności w zakresie dbania
o zdrowie oraz systematycznego monitorowania zdrowia fizycznego i stosowania podstawowej profilaktyki zdrowotnej?

Dział III. Aktywność fizyczna

Pytanie wiodące: Jak systematycznie podejmować pozaszkolną aktywność fizyczną oraz świadomie ograniczać sedentarny styl życia (bezczynność ruchową) w kontekście dbałości o zdrowie, ze szczególnym uwzględnieniem profilaktyki otyłości?

Dział IV. Odżywianie

Pytanie wiodące: Jak zdrowo się odżywiać, aby wspierać swój rozwój fizyczny ze szczególnym uwzględnieniem profilaktyki nieprawidłowej masy ciała?

Dział V. Zdrowie psychiczne

Pytanie wiodące: Jak dbać o dobrostan psychiczny i emocjonalny, w tym poczucie własnej wartości i skuteczności?

Dział VI. Zdrowie społeczne

Pytanie wiodące: Jak budować relacje interpersonalne oparte na otwartości, zaufaniu i podmiotowości w środowisku rodzinnym, szkolnym, rówieśniczym i lokalnym?

Dział VII. Dojrzewanie

Pytanie wiodące: Jak akceptować przemiany okresu dojrzewania oraz radzić sobie z jego wyzwaniami i kształtować pozytywny obraz własnego ciała?

Dział VIII. Zdrowie seksualne

Pytanie wiodące: Jak kształtować pozytywną postawę wobec seksualności człowieka wraz z respektowaniem autonomii cielesnej swojej i innych osób?

Dział IX. Zdrowie środowiskowe

Pytanie wiodące: Jak środowisko i jego zanieczyszczenia wpływają na zdrowie publiczne i indywidualne?

Dział X. Internet i profilaktyka uzależnień

Pytanie wiodące: Co należy wiedzieć na temat bezpiecznego korzystania
z Internetu i zagrożeń związanych z zażywaniem substancji psychoaktywnych?

KLASY VII i VIII

Dział I. Wartości i postawy

Pytanie wiodące: Jak kształtować postawy i wartości związane z godnością, szacunkiem oraz prospołecznym podejściem do zdrowia?

Dział II. Zdrowie fizyczne

Pytanie wiodące: Jak zapobiegać najczęstszym chorobom cywilizacyjnym
i zakaźnym oraz jak budować empatyczną postawę wobec osób z chorobami przewlekłymi i niepełnosprawnościami?

Dział III. Aktywność fizyczna

Pytanie wiodące: Jak promować aktywny styl życia, zastępować bezruch ruchem, korzystać z aktywnego transportu oraz podejmować aktywność fizyczną aby zapobiegać chorobom?

Dział IV. Odżywianie

Pytanie wiodące: Jak samodzielnie planować i komponować zbilansowane posiłki oraz przeciwdziałać niezdrowym zachowaniom żywieniowym?

Dział V. Zdrowie psychiczne

Pytanie wiodące: Jakie są uwarunkowania zdrowia psychicznego
i emocjonalnego oraz czynników je chroniących?

Dział VI. Zdrowie społeczne

Pytanie wiodące: Jak rozwijać relacje interpersonalne oparte na otwartości, zaufaniu i podmiotowości w środowisku rodzinnym, szkolnym, rówieśniczym
i lokalnym?

Dział VII. Dojrzewanie

Pytanie wiodące: Jak w okresie dojrzewania kształtować pozytywny obraz własnego ciała i troszczyć się o nie?