Na kartach Biblii pojawiają się postacie, które wypełniają te zalecenia. Doskonałym przykładem jest święty Szczepan, pierwszy męczennik, który nie złorzeczył tym, którzy postanowili go zabić, lecz na wzór Jezusa modlił się, aby Bóg darował im tę winę. Przebaczenie nie zawsze przychodziło jednak tak łatwo. Krzywda jest szczególnie odczuwalna i bolesna, jeśli została zadana przez kogoś bliskiego – krewnego czy przyjaciela. W Piśmie Świętym nie brakuje też osób, którym wybaczenie przyszło o wiele trudniej (a przynajmniej zajęło więcej czasu) niż Szczepanowi.

Kimś takim jest chociażby Ezaw, który pojednał się ze swoim bratem dopiero po wielu latach. Konflikt, który wywiązał się pomiędzy braćmi, wynikał z ówczesnych uwarunkowań społeczno-kulturowych – przede wszystkim ze znaczenia, jakie miało wówczas pierworództwo. Najstarszy syn był traktowany wyjątkowo, jako w szczególny sposób poświęcony Bogu; miał dodatkowe obowiązki oraz przywileje i wreszcie to on dziedziczył podwójną część majątku po śmierci ojca.

Sytuacja Jakuba i Ezawa była o tyle trudna, że byli oni bliźniętami, a zatem o tym, który z nich będzie pierworodnym synem, zadecydowały zapewne minuty. Dodatkowo, bracia bardzo się od siebie różnili – wyglądem, zachowaniem czy upodobaniami, a ich rywalizacja zaczęła się już w łonie matki. Nie powinno więc dziwić, że dochodziło między nimi do konfliktów. Czynnikiem, który sprawił, że sytuacja była jeszcze bardziej napięta, byli natomiast ich rodzice. Zarówno Izaak, jak i Rebeka jednego syna kochali bardziej od drugiego. W przypadku ojca był to pierworodny Ezaw, zaś w przypadku matki młodszy Jakub. Zachowanie Izaaka mogło potęgować zazdrość drugiego syna, Rebeka zaś właśnie z miłości do niego wymyśliła podstęp, który pozwolił Jakubowi zdobyć błogosławieństwo będącego w podeszłym wieku ojca.

O ile na wcześniejsze pozbawienie go pierworództwa, Ezaw nie reaguje zbyt wielkim gniewem – w końcu sam zgodził się na odstąpienie go w zamian za chleb i soczewicę – o tyle na wieść o tym, że został pozbawiony ojcowskiego błogosławieństwa, zaczyna pałać w stosunku do brata nienawiścią, a nawet poprzysięga, że go zabije. W rezultacie Jakub jest zmuszony uciekać z domu, aby ocalić swoje życie.

W omawianej historii obaj bracia ponoszą część odpowiedzialności za to, co się stało. Jak zauważa ksiądz Zdzisław Pawłowski w artykule Jakub i Ezaw: struktura narracyjna przebaczenia i jej egzystencjalne implikacje, “zarówno okoliczności samych narodzin, jak i zlekceważenie przez Ezawa pierworództwa, sprawiają, że natura tej braterskiej rywalizacji o pierwszeństwo oraz wynikający z niej późniejszy konflikt pozostają ambiwalentne, nie pozwalając na jednoznaczne rozstrzygnięcie, po której stronie jest wina”.

Jakub oszukał swojego ojca, zabierając błogosławieństwo, które należało się Ezawowi, ten zaś wzgardził pierworództwem, wymieniając je na zaspokojenie chwilowej potrzeby. Ich postępowanie prowadzi do tego, że obaj cierpią – starszy z nich mógł otrzymać od Izaaka jedynie przekleństwo zamiast błogosławieństwa, jego życie pełne więc było cierpienia. Młodszy zaś musiał opuścić dom i przez wiele lat żyć w strachu przed zemstą brata.

Ową napiętą sytuację ratują dopiero skrucha i przebaczenie. Scena pojednania braci jest pełna silnych emocji. Jakub wraca do swego rodzinnego kraju zgodnie z poleceniem otrzymanym od Boga, a przed spotkaniem z Ezawem wysyła do niego posłów, którzy wracają z wieścią, że starszy brat nadciąga ku młodszemu wraz z czterystu ludźmi. Jakub jest tym przerażony, obawia się bowiem, że brat będzie chciał zamordować nie tylko jego, ale też jego żony i dzieci; na wszelki wypadek dzieli więc swoich ludzi i dobytek na dwa obozy, a także posyła do Ezawa dary, które mają go przebłagać, a w końcu kłania mu się. Jak to trafnie ujmuje ks. Pawłowski, “Swoim siedmiokrotnym skłonem przed swoim bratem […] Jakub zdaje się zwracać mu tamto wykradzione podstępem błogosławieństwo”. Kiedy w końcu dochodzi do spotkania braci, okazuje się, że starszy z nich już młodszemu przebaczył – nie pała dawną żądzą zemsty, lecz wita go podobnie, jak miłosierny ojciec powitał syna marnotrawnego w Chrystusowej przypowieści – “pośpieszył mu na spotkanie i objąwszy go za szyję, ucałował go; i rozpłakali się obaj” (Rdz 33,4).

Po pojednaniu, które dokonało się między Ezawem i Jakubem, bracia wydają się być sobie bliżsi niż kiedykolwiek wcześniej. W ich stosunkach widać szacunek, a nawet braterską miłość. Wspólnie chowają także zmarłego ojca. Dzięki pojednaniu ich życie staje się lepsze – mogą od tej chwili liczyć na siebie nawzajem, a Jakub nie musi już mierzyć się z wyrzutami sumienia i lękiem. Ich historia pokazuje, że na przebaczenie i skruchę nigdy nie jest za późno, a bez nich jest się skazanym na życie w gniewie bądź strachu.

Nieco inaczej wyglądają biblijne dzieje Józefa i jego dziesięciu braci (jedenasty Beniamin urodził się później), którzy postanowili sprzedać swego brata w niewolę. Powodów, które sprawiły, że tak postąpili, było kilka. Jakub nie uczył się na błędach swoich rodziców i także nie traktował swoich dzieci równo, szczególną miłością darząc Józefa, który otrzymał od ojca piękną szatę. Względy, które mu okazywał sprawiły, że Józef stał się obiektem nienawiści swoich braci. Kolejną rzeczą, która miała wpływ na braterskie relacje było to, że najmłodszy z nich pewnego razu doniósł ojcu na kilku pozostałych. Czarę goryczy przelały prawdopodobnie sny Józefa. W swych proroczych wizjach ujrzał on najpierw snopy braci, które kłaniały się jego snopowi, potem zaś kłaniające mu się księżyc, słońce i jedenaście gwiazd, co oznaczało, że przewyższy on nie tylko swoje rodzeństwo, ale także rodziców. Tym ostatnim snem Józef, jak to ujmuje Thomas Craughwell w książce Biblijne czarne charaktery. O biblijnych złych córkach, wyrodnych synach, zdradliwych braciach i o tym, czego możemy się dzięki nim nauczyć, “zdołał nawet rozzłościć swojego ojca”.

Wszystkie te rzeczy mogły mieć wpływ na chęć pozbycia się Józefa przez braci. Początkowo planują oni nawet morderstwo, ale kierując się sugestiami dwóch spośród nich (Rubena i Judy), decydują się jedynie na wrzucenie go do studni oraz późniejsze sprzedanie kupcom izmaelskim.

Także w przypadku tej historii skrucha i przebaczenie przyczyniają się do odbudowania dobrych rodzinnych relacji. Bracia Józefa po czasie dostrzegają swój błąd i żałują, że postąpili ze swoim bratem tak okrutnie, mówią bowiem o sobie “zawiniliśmy przeciwko bratu naszemu, patrząc na jego strapienie, kiedy nas błagał o litość, a nie wysłuchaliśmy go!” (Rdz 42,21). Pismo Święte nie wspomina, żeby Józef zaczął pałać do braci nienawiścią lub planował zemstę na nich. Podczas ponownego spotkania nie wyjawia jednak od razu, kim jest, ale poddaje braci kilku próbom, aby przekonać się, czy naprawdę się zmienili i szczerze boleją nad tym, co uczynili.

Spotkania z braćmi mają dla Józefa ogromny ciężar emocjonalny; kilkakrotnie wychodzi, aby zapłakać w samotności, ogarnia go bowiem wzruszenie. Kiedy braciom udało się przejść pomyślnie przez przygotowane próby i kiedy Józef wyznał im, kim jest, dochodzi do pojednania. Zarządca Egiptu poprosił braci, aby nie czynili sobie wyrzutów z powodu tego, co zrobili, dostrzegając w tym sposób na wypełnienie się woli Bożej, a potem “rzucił się Beniaminowi, bratu swemu, na szyję i rozpłakał się […] I całował […] wszystkich swych braci, płacząc wraz z nimi” (Rdz 45,14-15).

W dziejach Józefa i jego braci pojednanie wszystkim przynosi jakieś korzyści. Zarządca Egiptu odzyskuje swoich bliskich i poznaje Beniamina (młodszego brata z tej samej matki), jego rodzina zaś przenosi się do Kraju Faraonów i żyje w dostatku pomimo panującego wówczas głodu. Warto jednak zaznaczyć, że pomimo otrzymanego wybaczenia, bracia Józefa nadal obawiają się, że zechce się on zemścić, dlatego okłamują go, mówiąc, że przed swoją śmiercią ojciec nakazał, aby Józef im wybaczył. Nie licząc natomiast tej jednej sytuacji, relacje pomiędzy synami Jakuba po pojednaniu wydają się być bardzo dobre, a może nawet zażyłe.

Opisane na kartach Pisma Świętego konflikty między rodzeństwem nie zawsze kończą się jednak w tak radosny sposób, jak historie Jakuba i Ezawa czy Józefa i jego braci. W Biblii nie brakuje też przykładów osób, które nie odczuwały żalu z powodu swoich czynów oraz takich, które nie potrafiły przebaczyć.

Taka sytuacja ma miejsce w przypadku historii Amnona i Absaloma, którzy byli przyrodnimi braćmi. Mieli oni siostrę Tamar (z tej samej matki, co Absalom), którą Amnon postanowił zgwałcić i to nie pod wpływem chwilowych emocji, lecz działając z rozmysłem i dokładnie planując swoją zbrodnię. Udaje mu się osiągnąć swój cel, mający, jak zauważa T. J. Wray w książce Kobiety Starego Testamentu “podwójny charakter przestępstwa (gwałt i kazirodztwo)”. Kiedy Absalom dowiaduje się o występku, zaczyna nienawidzić swego brata, a także planować zemstę, którą wcielił w życie dopiero dwa lata później – przez cały ten czas nie przestał bowiem odczuwać gniewu.

Aby pomścić swoją siostrę, Absalom zaprasza wszystkich braci na ucztę i rozkazuje swoim sługom zabić Amnona, gdy ten wypije już trochę wina. Jego historia pokazuje, że długie chowanie urazy i zemsta nie przynoszą nikomu nic dobrego. Postępowanie Amnona było z pewnością okrutne, jednak zemsta Absaloma w żaden sposób nie naprawiła sytuacji. Nie zmieniło to położenia Tamar, za to, co podkreśla w swym artykule Zbuntowany syn – Absalom Tadeusz Hanelt, doprowadziło do cierpienia ich ojca Dawida i sprawiło, że Absalom był zmuszony uciekać przed jego gniewem i przez trzy lata ukrywać się u swojego dziadka. Z ludzkiej perspektywy wściekłość brata Tamar była co prawda uzasadniona, jednak danie jej wyrazu poprzez zemstę jedynie pogorszyło i tak już trudną sytuację.

Wszystkie przywołane historie pokazują, jak wielką wartość ma przebaczenie i jak jego brak potrafi być niszczący dla relacji rodzinnych oraz dla osób uwikłanych w konflikt. Ukazują one, jak wiele dobra może płynąć z okazania miłosierdzia wobec tych, którzy w jakiś sposób nam zawinili oraz że żywienie urazy i odpłacanie złem za zło nie prowadzą do niczego dobrego, nawet wtedy, gdy gniew wydaje się słuszny. Wszystkie opisane egzemplifikacje świadczą też o tym, iż zarówno spory, jak i skrucha oraz darowanie win, wpływają nie tylko na osoby bezpośrednio w nie zaangażowane, lecz również na ich najbliższych i relacje między nimi.

Na koniec warto wspomnieć o jeszcze jednej rzeczy. W Starym Testamencie przebaczenie jest raczej związane ze skruchą, z wcześniejszym wyznaniem win i okazaniem żalu przez drugą osobę. Józef, który nie obwiniał braci i widział w swej historii wypełnienie się woli Boga oraz Ezaw, wychodzący z radością na spotkanie brata, nie wiedząc jeszcze, czy ten żałuje swych czynów, w pewnej mierze wpisują się swym postępowaniem w optykę Nowego Testamentu. Zgodnie z nauką Chrystusa powinniśmy bowiem wybaczać wszystkim – tak, jak On wybacza tym, którzy Go krzyżują, ponieważ “nie wiedzą, co czynią” (Łk 23,34). Bez tego niemożliwe jest dostąpienie od Boga łaski miłosierdzia – jak bowiem zauważa w swym artykule Przebaczenie w Biblii Stanisław Jankowski, “warunkiem przebaczenia Bożego […] jest przebaczenie naszym »winowajcom «”.

Maria Króliczak

Fot. https://pl.wikipedia.org/wiki/Ezaw#/media/Plik:Tissot_The_Mess_of_Pottage.jpg

Artykuł Wartość przebaczenia w biblijnych historiach o rodzeństwie pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Niezwykłe spotkanie u pani dr Wandy Półtawskiej

W niedzielę 14 listopada [2022 r.] miałem niezwykłą okazję odwiedzić (wraz z trzema ministrantami) panią dr Wandę Półtawską i odprawić Mszę św. w jej mieszkaniu. Pani Doktor przeżyła prawie pięc lat w obozie koncentracyjnym Ravensbrück. Została wybitną lekarką w dziedzinie psychiatrii, była bliską współpracowniczką i przyjaciółką najpierw kard. Karola Wojtyły, a potem – po jego wyborze na Stolicę Apostolską – Jana Pawła II. Na początku listopada skończyła 100 lat i – mimo osłabienia fizycznego – zaskakuje wielką światłością umysłu, jaką do dziś zachowała.

Przedstawiłem się pani dr Półtawskiej jako kapelan największej w Polsce szkoły dla chłopców, czyli warszawskiej szkoły ŻAGLE. W ostatnich latach pani Wanda wielokrotnie zaznaczała, że chyba dlatego żyje tak długo, aby promować edukację zróżnicowaną, gdyż – jak powiada – co innego potrzeba mówić chłopcom, a co innego dziewczynkom: wychowywać inaczej.

Po Mszy św. nawiązała się ponadgodzinna rozmowa. Pani Doktor zwróciła uwagę na to, że dziś żyjemy w innej cywilizacji, niż ta, w której wychowało się jej pokolenie. Gdy studiowała medycynę, prawie wszyscy studenci i wielu profesorów chodziło do kościoła św. Anny na codzienną akademicką Mszę św. przed zajęciami, gdyż każdy wiedział, że ma duszę oraz że Bóg istnieje, dlatego codzienna Msza św. była ważna dla nas, od których miały zależeć losy wielu ludzi; wiedzieliśmy, że każdego dnia potrzebujemy łaski Ducha Świętego, dlatego przychodziliśmy.

Mówiła też o małżeństwie: Ludzie nieraz szukają pomocy tam, gdzie nie mogą jej znaleźć: nie wszystkie problemy małżeńskie da się rozwiązać terapiami, wizytami u lekarzy, leczeniem. Są takie problemy, których rozwiązanie jest duchowe i daje je jedynie Bóg. Dlatego w sprawach bardzo trudnych mamy iść przez życie mocno uchwyceni ręki Boga. Nieraz stoimy przed pokusą pomyślenia: „on się nie zmieni”, „ona się nie zmieni”… Ale osoba ludzka nie jest stała, nie jest stabilna, ale jest – jak mówił św. Jan Paweł II – niczym nurt rzeki: każdego dnia jesteś inny niż wczoraj i dziś inny niż jutro. Dlatego tak ważna jest rzeczywista wiara w Ducha Świętego, który jest mocą Bożą w nas. Nie mamy zamykać się w sobie z naszymi problemami ani analizować bez końca swoich przeżyć i odczuć, ale „dać z siebie skok do przodu” ku Bogu.

Spotkanie z panią dr Półtawską było dla mnie niezwykle inspirujące. Uderzyła mnie przepaść cywilizacyjna między jej pokoleniem a pokoleniem współczesnych Polaków, na którą tak zwracała uwagę Pani Doktor. Nasunęło mi się pytanie: co możemy zrobić my, dzisiaj, dla odbudowania cywilizacji opartej na świadomości obecności Boga w świecie, w historii i w duszach ludzi? A jest to najszlachetniejszy rodzaj cywilizacji ludzkiej, zbudowany na uznaniu niezbywalnej godności każdego człowieka i podkreślający transcendentny cel jego istnienia, czyli przebóstwienie i zjednoczenie z Bogiem w szczęściu już tu na ziemi oraz w niebie na zawsze.

Wobec świadectwa życia takiej osoby, jak pani dr Wanda Półtawska, która mężnie oparła się zbrodniczym ideologiom, przychodzą mi do głowy słowa św. Josemarii Escrivy, które wypowiedział trochę żartobliwie, ale wyrażając w nich wielką prawdę na temat zmieniania świata na lepsze: Jeżeli ty i ja zdecydujemy się postępować przyzwoicie, wówczas będzie już na świecie o dwóch łajdaków mniej (Bruzda, nr 534). Zmienianie cywilizacji zacznijmy od samych siebie i od naszych rodzin, od własnego zaufania Jezusowi Chrystusowi i codziennego oddawania się pod opiekę Matce Bożej; staraniem o wzrastanie w cnotach. W odnowie cywilizacji fundamentalne znaczenie ma wychowanie chrześcijańskie w rodzinie i w szkole, dlatego wierzymy w to, że nasza praca w Wychowawcy jest pewną cegiełką w szerzeniu tej najpiękniejszej ze wszystkich cywilizacji.

Ks. Adam Sołomiewicz

– kapelan szkoły „Żagle” w Warszawie, doktor filozofii (Uniwersytet Nawarry) w dziedzinie antropologii

fot. M. Kowal

Artykuł Żyjemy w warunkach innej cywilizacji. Niezwykłe spotkanie u pani dr Wandy Półtawskiej pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Niezwykłe spotkanie u pani dr Wandy Półtawskiej

W niedzielę 14 listopada [2022] miałem niezwykłą okazję odwiedzić (wraz z trzema ministrantami) panią dr Wandę Półtawską i odprawić Mszę św. w jej mieszkaniu. Pani Doktor przeżyła prawie pięc lat w obozie koncentracyjnym Ravensbrück. Została wybitną lekarką w dziedzinie psychiatrii, była bliską współpracowniczką i przyjaciółką najpierw kard. Karola Wojtyły, a potem – po jego wyborze na Stolicę Apostolską – Jana Pawła II. Na początku listopada skończyła 100 lat i – mimo osłabienia fizycznego – zaskakuje wielką światłością umysłu, jaką do dziś zachowała.

Przedstawiłem się pani dr Półtawskiej jako kapelan największej w Polsce szkoły dla chłopców, czyli warszawskiej szkoły ŻAGLE. W ostatnich latach pani Wanda wielokrotnie zaznaczała, że chyba dlatego żyje tak długo, aby promować edukację zróżnicowaną, gdyż – jak powiada – co innego potrzeba mówić chłopcom, a co innego dziewczynkom: wychowywać inaczej.

Po Mszy św. nawiązała się ponadgodzinna rozmowa. Pani Doktor zwróciła uwagę na to, że dziś żyjemy w innej cywilizacji, niż ta, w której wychowało się jej pokolenie. Gdy studiowała medycynę, prawie wszyscy studenci i wielu profesorów chodziło do kościoła św. Anny na codzienną akademicką Mszę św. przed zajęciami, gdyż każdy wiedział, że ma duszę oraz że Bóg istnieje, dlatego codzienna Msza św. była ważna dla nas, od których miały zależeć losy wielu ludzi; wiedzieliśmy, że każdego dnia potrzebujemy łaski Ducha Świętego, dlatego przychodziliśmy.

Mówiła też o małżeństwie: Ludzie nieraz szukają pomocy tam, gdzie nie mogą jej znaleźć: nie wszystkie problemy małżeńskie da się rozwiązać terapiami, wizytami u lekarzy, leczeniem. Są takie problemy, których rozwiązanie jest duchowe i daje je jedynie Bóg. Dlatego w sprawach bardzo trudnych mamy iść przez życie mocno uchwyceni ręki Boga. Nieraz stoimy przed pokusą pomyślenia: „on się nie zmieni”, „ona się nie zmieni”… Ale osoba ludzka nie jest stała, nie jest stabilna, ale jest – jak mówił św. Jan Paweł II – niczym nurt rzeki: każdego dnia jesteś inny niż wczoraj i dziś inny niż jutro. Dlatego tak ważna jest rzeczywista wiara w Ducha Świętego, który jest mocą Bożą w nas. Nie mamy zamykać się w sobie z naszymi problemami ani analizować bez końca swoich przeżyć i odczuć, ale „dać z siebie skok do przodu” ku Bogu.

Spotkanie z panią dr Półtawską było dla mnie niezwykle inspirujące. Uderzyła mnie przepaść cywilizacyjna między jej pokoleniem a pokoleniem współczesnych Polaków, na którą tak zwracała uwagę Pani Doktor. Nasunęło mi się pytanie: co możemy zrobić my, dzisiaj, dla odbudowania cywilizacji opartej na świadomości obecności Boga w świecie, w historii i w duszach ludzi? A jest to najszlachetniejszy rodzaj cywilizacji ludzkiej, zbudowany na uznaniu niezbywalnej godności każdego człowieka i podkreślający transcendentny cel jego istnienia, czyli przebóstwienie i zjednoczenie z Bogiem w szczęściu już tu na ziemi oraz w niebie na zawsze.

Wobec świadectwa życia takiej osoby, jak pani dr Wanda Półtawska, która mężnie oparła się zbrodniczym ideologiom, przychodzą mi do głowy słowa św. Josemarii Escrivy, które wypowiedział trochę żartobliwie, ale wyrażając w nich wielką prawdę na temat zmieniania świata na lepsze: Jeżeli ty i ja zdecydujemy się postępować przyzwoicie, wówczas będzie już na świecie o dwóch łajdaków mniej (Bruzda, nr 534). Zmienianie cywilizacji zacznijmy od samych siebie i od naszych rodzin, od własnego zaufania Jezusowi Chrystusowi i codziennego oddawania się pod opiekę Matce Bożej; staraniem o wzrastanie w cotach. W odnowie cywilizacji fundamentalne znaczenie ma wychowanie chrześcijańskie w rodzinie i w szkole, dlatego wierzymy w to, że nasza praca w Wychowawcy jest pewną cegiełką w szerzeniu tej najpiękniejszej ze wszystkich cywilizacji.

Ks. Adam Sołomiewicz

– kapelan szkoły „Żagle” w Warszawie, doktor filozofii (Uniwersytet Nawarry) w dziedzinie antropologii

fot. M. Kowal

Artykuł pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Koncepcję uczuć ludzkich według tego filozofa możemy zsyntetyzować w następujących czterech stwierdzeniach: 1) Uczucia są ważne, ale są tylko konsekwencjami naszych czynów lub naszych reakcji na doznane bodźce. Są dla nas informacją zwrotną o stanie naszych władz zmysłowych, naszej psychiki i ducha. 2) Uczucia ludzkie są niezwykle wielowymiarowe. Gdy chodzi na przykład o uczucie radości, możemy mówić o radości fizjologicznej najedzonego człowieka; o radości intelektualnej z wykonanego zadania matematycznego; o radosnym zachwycie z kontemplacji piękna przyrody czy dobroci drugiej osoby; o radości duchowej z doświadczenia miłosierdzia Boga we własnym życiu. 3) Uczucia mogą być łatwe i trudne, ale same w sobie, jako informacja o naszym stanie, nie są moralnie ani dobre, ani złe. Złe lub dobre są nasze czyny, które mogą inspirować się naszymi uczuciami oraz je prowokować. 4) Mamy wpływ na naszą uczuciowość, ale niebezpośredni, tylko poprzez nasze dobrowolne działanie, które wzbudza dane uczucia. I tak na przykład przywoływanie z pamięci konkretnych wydarzeń może sprowokować w nas uczucie przyjemności lub bólu. Wychowujemy naszą afektywność prawidłowo, gdy staramy się podporządkować dobru wyższemu (np. sprawiedliwość wobec drugiej osoby) dobra niższe (np. własne poczucie komfortu).

Jeśli „miłość jest – według słów św. Jana Pawła II – dawaniem i przyjmowaniem daru”, a wyróżniające ją cechy to oddanie, bezinteresowność, szacunek drugiego i wolność, łatwo zauważymy, jak głęboko prawdziwa miłość przekracza sferę uczuć: niezależnych od naszej wolności konsekwencji naszych czynów i informacji zwrotnych o stanie różnych wymiarów naszego ja. Podczas gdy trwanie danego uczucia zawsze ma swój kres (raz czujemy tak, a innym razem inaczej, gdyż do natury uczuć należy ich zmienność), miłość jest nieśmiertelna, albo nie jest to miłość prawdziwa. Uczucie jest zawsze doznaniem własnym i nieprzekazywalnym (nigdy do końca nie wiemy, co i jak czuje druga osoba i często nie możemy na to wpłynąć), zaś miłość to dobrowolny dar dla drugiej osoby, którą kochamy. Uczuciom „wystarczy” własne ja, natomiast miłość istnieje wyłącznie między osobami. Celem uczuciowości ludzkiej jest jej zaspokojenie, a miłości wyjście poza własne ja ku drugiej osobie. Istotą uczucia jest posiadanie, a miłości dawanie. W tym wszystkim dawanie jak i zaakceptowanie miłości jest zawsze czynem wolnym człowieka i zawsze kosztuje, czasami bardzo wiele: „pozwolić się kochać bez zastrzeżeń graniczy z heroizmem” (Sàndor Màrai).

Podsumowując, uczucia są ważne, ale najważniejsza w życiu człowieka zawsze będzie miłość. Rzeczywiście, „człowiek istnieje po to, aby kochać i być kochanym” (św. Matka Teresa z Kalkuty), a „na koniec życia będą Cię sądzić z miłości” (św. Jan od Krzyża), a nie z uczuć, jakie towarzyszyły Ci na Twojej drodze. Dlatego miłość stanowi wielką siłę do pokonywania trudnych uczuć w naszym życiu, a czyny prawdziwej miłości rodzą uczucia głębokiej radości i pokoju wewnętrznego: dają największe szczęście. Powinniśmy mieć to na uwadze w pracy wychowawcy. W takich postawach jak szczerość, sprawiedliwość wobec drugiej osoby, przebaczenie, wparcie, troska, uśmiech… uczmy dostrzegać dar, jaki czynimy innym (i doceniać dar drugiego), a nie tylko zaspokojenie naszych potrzeb emocjonalnych.

ks. Adam Sołomiewicz

– kapelan szkoły „Żagle” w Warszawie, doktor filozofii (Uniwersytet Nawarry) w dziedzinie antropologii

fot. unsplash.com

Artykuł Miłość a uczucie – Antropologia filozoficzna w służbie wychowania (cz. V) pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Pewien hiszpański filozof, Alejandro Llano, napisał kilka lat temu książkę pt. Cud nad cudami: poznajemy. Rzeczywiście, jest się nad czym zachwycać. Według Arystotelesa to poznanie intelektualne wyróżnia człowieka spośród świata zwierząt: człowiek to zwierzę rozumne. W niniejszym artykule przedstawię sześć poziomów poznania ludzkiego według Leonarda Polo.

Zwierzęta tym różnią się od roślin, że wyposażone są w zmysłowy aparat poznawczy: poznają wzrokowo, słuchem, węchem, smakiem, dotykiem, a przy użyciu wyobraźni zapamiętują i posługują się instynktem. Człowiek, poza poznaniem zmysłowym, jednocześnie rozumuje: abstrahuje tworząc pojęcia uniwersalne i dokonuje logicznych wnioskowań. Przykładem poznania rozumowego jest geometria: idea trójkąta równobocznego to myśl zrodzona w rozumie. Zachwycające jest to, że wszyscy możemy pomyśleć dokładnie tę samą ideę trójkąta, którą miał również Pitagoras 2500 lat temu. Idee to coś niematerialnego, niezmiennego, wiecznego.

Jednak serce zna takie racje, których rozum nie pojmuje (Pascal). Poznanie głębokie, przekraczające schematy logiki, określa się często słowem intuicja. Według teorii poznania Leonarda Polo, możemy wyróżnić cztery poziomy poznania intuicyjnego, którymi obdarzeni są wszyscy ludzie. Dogłębne ich wyjaśnienie wymagałoby wielu stron, dlatego spróbuję przedstawić je bardzo skrótowo, zaznaczając jak dbałość o rozwijanie każdego z nich w procesie wychowania człowieka ma ogromne znaczenie w jego kształtowaniu jako osoby.

Poza suchym zdobywaniem wiedzy (poznanie pamięciowe i logiczne), ważne jest osobiste doświadczenie: to ja poznaję; to ja mam zdolność poszerzania mojej wiedzy. Chodzi tu o samoświadomość psychiczną. Konkretne treści logiczne czy wiedzę na dany temat możemy przekazać wychowankom, natomiast doświadczenie jej zdobywania jest zawsze osobiste i nieprzekazywalne. Dlatego tak istotne jest, aby to uczeń dochodził aktywnie do poznania, niż aby nauka przypominała pasywne przyjmowanie treści.

Następnym poziomem jest poznanie metafizyczne, czyli zdanie sobie sprawy z tego, że świat, w którym żyję, jest rzeczywisty, prawdziwy. W dobie mediów społecznościowych i gier komputerowych łatwo jest sparaliżować w sobie tę zdolność poznawczą. Niektórzy zdają się żyć głównie w świecie wirtualnym i mają słaby kontakt z rzeczywistością. Poznanie metafizyczne zachodzi poprzez kontemplację przyrody, jest zachwytem nad pięknem dzieł sztuki i zaakceptowaniem prawdy o otaczającym nas świecie. Dlatego tak wielką wartość mają w edukacji wycieczki, kontakt z przyrodą, spotkanie ze sztuką, wyjście poza cztery ściany klasy.

Jeszcze głębszym rodzajem poznania jest mądrość, czyli zdanie sobie sprawy z wartości, jaką ma osoba ludzka. Nie można traktować człowieka jak przedmiotu, gdyż każdy ma wrodzoną wolność, duchową godność i warty jest miłości. Człowiek jest po to, aby kochać i być kochanym, jak mawiała św. Matka Teresa z Kalkuty. Poznanie mądrościowe to poznanie przez miłość. Rozwijanie kompetencji rozumu, budowanie silnej psychiki oraz kontemplacja prawdy i piękna okażą się jałowe, jeżeli człowiek nie będzie wzrastał w mądrości. Osoba inteligentna o wielkim ego i znająca się dobrze na świecie może stać się dyktatorem czy sadystą, jeśli nie zna miłości i się nią nie kieruje w życiu. Uczenie przyjaznych relacji z innymi to kluczowy element edukacji.

Najgłębszą wrodzoną zdolnością poznawczą człowieka jest poznanie transcendentalne, czyli otwartość na transcendencję. Jest to pokora wobec przekraczającej mnie rzeczywistości i zdolność do zadawania sobie wielkich pytań o początek, cel i sens tego, co istnieje. To otwartość na Boga, obecna w mądrości wszystkich kultur świata. Prawidłowa edukacja powinna prowadzić wychowanka do stawiania sobie takich pytań oraz wspierać znajdowanie na nie odpowiedzi.

ks. Adam Sołomiewicz

– kapelan szkoły „Żagle” w Warszawie, doktor filozofii (Uniwersytet Nawarry) w dziedzinie antropologii

fot. vince-fleming/unsplash.com

Artykuł Wielowymiarowość poznania ludzkiego pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Biskup Konstantynopolitańskiej stolicy imperium nie bał się nazywać rzeczy po imieniu, przez co wypadł z łask żony cesarza. W roku 407 zmarł w drodze na wygnanie, nad Morzem Czarnym, mając na ustach słowa: „Chwała Bogu za wszystko”. Jakiego złota nie utracił, utraciwszy tak wiele? Jakie złoto pozostawił nam w swych homiliach? Zgodnie ze słowami Złotoustego, wyrażonymi w jednej z Homilii na Ewangelię wg św. Mateusza, uznawanych za jego najznakomitsze dzieło, święci przyciągają do Boga, na ile uznają, że wszystko mają od Niego i Jemu przypisują zasługę za wszelkie dobro, stając się dla innych powodem do chwalenia Ojca niebieskiego. Złotem, które do tej pory nam ofiarowuje, jest sam Bóg i piękna relacja z Nim, do której nas zaprasza.

Zobaczmy zatem, jaki jest Bóg, w którego uwierzył Chryzostom, a przy okazji sprawdźmy, jaki obraz Boga w sobie nosimy, bo on właśnie wpływa najbardziej na to, jacy jesteśmy, i – niezależnie od naszych słów – jest odczuwalny dla naszego otoczenia, przyciągając lub odpychając od Niego. Czy jest to żywy i działający Bóg, którego przyszedł nam pokazać Jezus Chrystus i którego poznał Chryzostom? Nie bez powodu Jezus pyta swoich uczniów: „A wy za kogo Mnie uważacie?” (Łk 9,20).

św. Jan Chryzostom, źródło: https://pl.wikipedia.org/

Miłość pociągająca ku miłowanemu

W pismach Chryzostoma Bóg ukazywany jest jako Ten, który jest „większy”: nieograniczony w swej wielkości, władzy i chwale, w swojej miłości. Chryzostom podkreśla, że widzimy Boże dzieła, ale nie wiemy, w jaki sposób ich dokonał, nie znamy Jego istoty, okrytej tajemnicą. Przestrzega przed natrętnym wnikaniem w te kwestie, a jednocześnie docenia ludzki rozum i przypomina obowiązek człowieka, by poznawać Boga na podstawie Jego zbawczego objawiania się. Wszak sam Bóg chce być dla ludzi wzorem do naśladowania, na ile to możliwe – jak dodaje Chryzostom. Homilie Chryzostoma wydają się nabierać szczególnego tempa, gdy mowa o relacji Boga z człowiekiem. W tej relacji, paradoksalnie, wielkość Boga wyraża się najbardziej w Jego uniżeniu, w niewysłowionym Miłosierdziu. Bóg tak się objawia, bo zna człowieka i wie, że najbardziej go pociąga to, w czym odczuwa jakieś dobro dla siebie: dobre nadzieje, obietnice, dary.

Pociągające są u Chryzostoma dynamiczne obrazy Boga, który z niezwykłą szybkością i lekkością, niewstrzymany przez żadne przeszkody, zbliża się do człowieka, wzywającego Go skruszonym sercem. Pociągają obrazy Boga, który niczego nie zaniedbuje, pokonuje wszelkie granice, byle tylko człowiek Go rozpoznał i umiłował. Zdaniem Złotoustego, wolą Boga jest przyciągnięcie ludzi do siebie, bo w tym kryje się ludzkie zbawienie i szczęście. Nie przyciąga jednak człowieka na siłę, lecz respektuje jego wolność. Wszechwładny Bóg, budzący bojaźń, zniża się do stworzonego przez siebie człowieka, do jego percepcji, pragnień, przyzwyczajeń. Oddziałuje na wszystkie zmysły na najrozmaitsze sposoby, przeplatając to, co przyjemne, z tym, co trudne, niebezpieczne. Chryzostom używa greckiego terminu synkatabaza, który oznacza nie tylko zniżenie, ale dostosowanie się, jakkolwiek ważny jest wymiar wertykalny, deformowany przez grzech, który odwraca w świadomości człowieka hierarchię wartości.

Ze względu na swą miłość do człowieka i znajomość jego natury, Bóg nie tylko objawia się w stworzonym świecie i w Biblii, ale w Jezusie Chrystusie przyjmuje nawet ludzkie ciało i oddaje swe życie za człowieka. Chryzostom skupia się na szczegółach, które zachwycają, jak zaznacza, jeszcze bardziej, niż same te zbawcze dobrodziejstwa. Otóż Syn Boży, przychodząc na świat, nie wzdraga się wpisać w ród, w którym były także osoby znane ze swych grzechów, a z kolei Jego oddanie życia łączy się z przyjęciem krzywdzącego wyroku, wydawanego na najgorszych przestępców i modlitwą za winnych Jego śmierci. Ten „nadmiar”, hojność miłości, to zachwycające „więcej” pociąga zadbaniem o każdego, do końca.

Świadom potrzeby człowieka, by kontakt dokonywał się poprzez zmysły, Chryzostom pisze wiele o fizycznym aspekcie obecności Boga, który zawsze przychodzi po to, aby obdarować człowieka. Podkreśla szczególnie dwie możliwości spotkania Boga: przyjmowanie Go w Eucharystii i spotykanie Go w ubogich.

Przekonany o uroku Jezusa, który za ziemskiego życia przyciągał do siebie tłumy, Chryzostom w trakcie sprawowania liturgii wskazuje na ołtarz i przypomina, że w tym momencie Chrystus jest tam obecny. Siada na studni, u duchowego źródła, jak w rozmowie z Samarytanką, i nie oddala się, gotów napoić swoją krwią, dającą życie. Eucharystia jest dla Chryzostoma przykładem największej synkatabazy, a zarazem jałmużny Boga w stosunku do człowieka. Bóg daje grzesznemu człowiekowi samego siebie. Daje się objąć, jak niewiastom po zmartwychwstaniu. Można poczuć, gdy przychodzi w Komunii św., napełniając nas ogniem duchowym. Dlatego trzeba Go przyjmować z zapałem i ogniem, gorliwie, a wyrazem największej niewdzięczności jest nie nakarmić Go, gdy przychodzi w ubogich (por. Mt 25,31–46). Jałmużna wobec ubogich upodabnia do Boga, udzielającego wszelkich dobrodziejstw dobrym i złym, szukającego zabłąkanych, oddającego życie za tych, którzy Go krzyżują.

Znając naturę człowieka, skłonność do grzechu i do gnuśności, Bóg posługuje się też karceniem, przybierającym różne formy, od napominania po kary, które jednak są tylko konsekwencją postępowania człowieka. Karcąc, nie przestaje zachęcać. Podobnie czyni Złotousty, by przyciągnąć człowieka do Boga i odciągnąć go od zła. Odsłania miłość Boga, ale też prawdę o Sądzie. Podaje też przykłady „wielkich” nawróconych, aby ludzie, rozpoznawszy swe grzechy, nie popadli w zwątpienie i rozpacz.

Miłość pociągająca ku Miłującemu

Czy słuchacze Chryzostoma się nawrócili i upodobnili się do Boga? Na pewno nie wszyscy, jak wynika z jego krytycznych uwag. Nie opuszcza jednak rąk i przypomina wzniosłe zadanie człowieka, by być podobnym do Boga. Zapewnia, że trzeba tylko chcieć.

Wielu zarzucało Chryzostomowi woluntaryzm. Wychowany w greckiej kulturze, mając za sobą doświadczenie surowego życia mniszego, daleki jest on jednak od bazowania na samym człowieku. Przy uznaniu królewskiej godności człowieka, dostrzega, jak mocno zniewalają go grzechy. Zagłuszają one obecne w sercu człowieka pragnienie Boga, naturalne ukierunkowanie na Boga. Są więzieniem, z którego grzesznik nie chce wyjść, bo nie pojmuje swej biedy. Człowiek zniewolony przez namiętności staje się obojętny na wszystko inne, byle tylko je zaspokoić. Przez grzech – jak to ujmuje Chryzostom – człowiek przestaje być człowiekiem i upodabnia się do zwierząt, stając się gorszym niż one. Największe grzechy i przeszkody w otwarciu się na Słowo Boże to troska o próżną sławę i przywiązanie do dóbr doczesnych. Homileta próbuje otworzyć swych słuchaczy na ogień skruchy, by doświadczywszy go, w pokorze i ubóstwie zaznali też ognia miłości, będącego udziałem ewangelicznej jawnogrzesznicy. Stąd zaś droga prowadzi ku trosce o braci, o wspólne ciało Kościoła i ludzkości – ku miłości na wzór Ojca niebieskiego, zsyłającego deszcz na sprawiedliwych i niesprawiedliwych, miłości niezbędnej dla osiągnięcia zbawienia, bo – jak zauważa Chryzostom – „do nieba trzeba przyjść z braćmi”.

Chryzostom podkreśla, że Boże dobrodziejstwa nie wystarczą. Bóg nie chce człowieka zbawić bez jego udziału. Homileta eksponuje przykłady szeregu postaci, w których dokonało się radykalne nawrócenie. Najczęstszym punktem odniesienia jest św. Paweł, który po swym nawróceniu pokonywał wszystkie przeszkody „gwałtowniej niż ogień”. Przyjął ogień duchowy, który rozpala w człowieku miłość wolną od żądz i czyni człowieka „lżejszym od piórka”. Ratunek przed zniewoleniem grzechami Homileta widzi w Pawłowym oddaniu się w niewolę Chrystusowi, z miłości do którego jest się gotowym na wszystko, nawet na śmierć. Dopiero wtedy, z zawrotną szybkością, odczuwa się bliskość miłującego Boga. Chryzostom zaznacza, że z jego homilii nie odniesie żadnej korzyści słuchacz grzeszny albo opieszały, nie idący za tym, co słyszy. Krytykuje tych, którzy po wyjściu z kościoła gaszą w sobie zapalony tam ogień gorliwości, nie troszcząc się o niego. Nie raz prosił, by zamiast oklasków słuchacze wyrazili swą wdzięczność zastosowaniem jego nauk. W tym kontekście można zrozumieć Chryzostomowe docenianie chcenia i świadomego wyboru, by odpowiedzieć na Bożą miłość i kierować się nią w życiu. Bez nich człowiek pozostaje z pustymi rękami, odpowiedzialny za zmarnowaną szansę.

Chryzostom objaśnia swoim słuchaczom Biblię po to, by mogli coraz lepiej poznawać Boga i natchnienia Ducha, oddalając się od grzechu i upodabniając się do Boga, przyjmując styl życia Jego Królestwa (gr. politeia), aby w ten sposób mogli nie tylko trafić do nieba po śmierci, ale też już w czasie życia ziemskiego obcować z Bogiem. Obok chcenia, jałmużna, ubóstwo oraz pokora są ważnymi elementami politei, upodabniającymi człowieka do aniołów i do samego Boga, zniżającego się i obdarowującego sobą człowieka, aby go ku sobie niejako unieść. Kto nie buduje na ufnej przynależności do Boga, traci to co najcenniejsze i nie przekaże tego innym.

Ogień miłości

Chryzostom, który pojmował nauczanie jako jedną z form jałmużny, w swoich słowach daje miejsce Bożemu poszukiwaniu każdego człowieka, wkładając w nie całe serce, nie zaniedbując niczego, aby człowiek odkrył w sobie mocne pragnienie Boga i dał się Mu pociągnąć. Inspirujące jest jego odbieranie Bożej miłości rozumem, wolą, wszystkimi zmysłami i odpowiadanie na nią całym sobą. W takiej odpowiedzi człowiek odnajduje również samego siebie, swoje „więcej”, nadające życiu rozmach.

Chryzostomowe ujęcie Boga i człowieka tętni życiem i rozpala nadzieję, że na zawsze schodzą się drogi miłującego Boga i upodobniającego się Doń w miłości człowieka. O ile u Orygenesa pozostaje pytanie, czy człowiek, zbliżywszy się do Boga, znów od Niego nie odpadnie, Chryzostom, podpierając się przykładem św. Pawła, uznaje drogę miłości za pewną. Potwierdził ją też swym życiem, które doprowadziło go do chwały ołtarzy. Jego słowa, pełne mocy, lekkości i szybkości, charakteryzujących też Boże działanie, emanują ogniem gorliwości, który zapala czytelników, ale czy na długo? Zależy to od naszej woli: czy zechcemy, czyli zaangażujemy całych siebie w to, aby ów ogień objął nasze życie i byśmy przekazali braciom iskrę przez nasze „więcej”.

s. Sylwia Kaczmarek – siostra zakonna ze zgromadzenia Wspólnota Loyola. Magister filologii klasycznej na UJ i patrolog (doktorat w roku 2004 w Papieskiej Akademii Teologicznej, dziś Uniwersytecie Papieskim JPII). Zajmowała się m.in. tłumaczeniem homilii św. Jana Chryzostoma. Aktualnie katechetka w SP 114 w Krakowie

fot. inga-gezalian/unsplash.com

Artykuł Spotkać żywego Boga. Złotousty Ojciec Kościoła i jego Bóg pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boga go stworzył: stworzył ich mężczyzną i kobietą (Rdz 1,27). Boskie pochodzenie człowieka, a także męskość i kobiecość jako wielkie i fundamentalne wartości ludzkie stały u podstaw bodaj wszystkich kultur na przestrzeni dziejów. Dzisiaj jesteśmy świadkami drastycznego odchodzenia od tych prawd na poziomie całej cywilizacji. Zgodnie z panującym w wielu kręgach materialistycznym ateistycznym światopoglądem, w którym nie ma miejsca na żadną transcendencję, boską opatrzność czy metafizyczną zależność, wolność człowieka ma być absolutna, tzn. nieograniczona cudzą wolnością ani nawet własną naturą, gdyż każdy ma spontanicznie konstruować samego siebie. Takie założenia leżą u podstawy ideologii gender, według której każdy może wybrać sobie płeć, jaką chce, a nawet tworzyć dowolne konfiguracje płci. Aborcja ma być prawem człowieka, prokreacja in vitro ulepszonym rodzicielstwem, eugenika dbałością o zdrowie społeczeństwa, eutanazja aktem miłosierdzia, a nadzieję na dobrą odmianę ludzkości mamy pokładać w transhumanizmie. Bóg człowiekowi ma się okazać do niczego niepotrzebny, a człowiek swój najgłębszy sens ma odnaleźć we własnym ja.

Do czego może doprowadzić taki sposób myślenia? Druzgocącą odpowiedź dają nam wyrosłe z podobnych założeń totalitaryzmy XX wieku: nazizm i komunizm. Jeżeli osoba ludzka nie posiada nadanej jej przez Boga niezbywalnej godności od poczęcia aż do naturalnej śmierci, wówczas z człowiekiem wolno zrobić wszystko. W naszych czasach ateistyczny totalitaryzm przyjął formę zwanej tak przez Benedykta XVI dyktatury relatywizmu, według której nie ma prawdy ani faktów, a jedynie opinie i narracje.

Czy wobec tego wszystkiego mamy popadać w pesymizm? Czy pojęcie boskiej godności człowieka należy już jedynie do historii idei lub tylko do sfery religii, szczególnie do Kościoła, który w Chrystusie objawia człowieka człowiekowi? Czy prawda o wielkości ducha ludzkiego, o rzeczywistym znaczeniu ludzkiej wolności i miłości, nie mogłaby się „przebić” do powszechnej świadomości edukacyjnej, politycznej i naukowej, wpływając na takie kształtowanie przemian świata, które respektowałyby godność każdej osoby ludzkiej?

Wiek XXI będzie wiekiem filozofii – miał powiedzieć kiedyś św. Jan Paweł II. Papież filozof wypowiadał te słowa pełen nadziei. Prawidłowe zrozumienie tego kim jest człowiek, bez zniekształcania ani umniejszania żadnego z jego wymiarów, stanowi fundament rozwoju i wychowania nowych pokoleń. W tym kontekście antropologia transcendentalna Leonarda Polo jawi się jako niezwykle pomocne narzędzie.

W filozofii klasycznej najbardziej podstawowym rozróżnieniem w człowieku jest podział na duszę i ciało: mówi się o duchowo-cielesnej naturze człowieka. Polo czyni fundamentem swojej antropologii inne, jeszcze bardziej radykalne rozróżnienie: na Tomaszowy akt istnienia i istotę (egzystencję i esencję). Istotą (esencją) człowieka jest właśnie jego ludzka natura, wspólna wszystkim ludziom. Jako przedstawiciele gatunku homo sapiens, wszyscy mamy podobną cielesność (budowa ciała, władze zmysłowe itd.) i podobne władze duchowe: zdolność do myślenia (rozum) i zdolność do chcenia (wolę). Są one typowo ludzkie i różne np. od rozumu i woli anielskich.

W odróżnieniu od tych esencjalnych podobieństw między ludźmi, egzystencjalnie każdy z nas jest kimś absolutnie wyjątkowym, niepowtarzalnym, zawsze nowym. Każda osoba jest doskonale inna od pozostałych. Chodzi tu o najgłębszy, duchowy (czyli transcendentalny) wymiar człowieka, korzeń jego niezbywalnej godności. Leonardo Polo wyróżnia w ten sposób w człowieku jego osobowy akt istnienia, który wyraża się poprzez jego istotę. Jesteśmy kimś, i to kim jesteśmy przejawiamy zgodnie z naszą naturą: naszymi myślami, decyzjami, gestami, słowami, emocjami, pracą, konkretnymi czynami… Rozróżnienie na to kim jesteśmy i co czynimy jest absolutnie zasadnicze (rozróżnienia takiego nie przyjmuje na przykład marksizm, według którego miarą wartości człowieka jest wyłącznie jego produktywność).

Czym się charakteryzuje owy transcendentalny wymiar człowieka? Zasadniczo czterema głównymi cechami, w których poznaniu pomaga nam metafizyka. Transcendentalia metafizyczne są to takie cechy bytu, które posiada wszystko, co jest. Wszystko to, co istnieje (existentia), dla poznającego jest prawdą – verum – (np. jabłko, które mam w kieszeni, jest dla mnie prawdą: wiem, że je mam; natomiast jabłko, które ktoś mi wrzucił do plecaka bez mojej wiedzy, nie jest dla mnie prawdą: jeszcze go nie poznałem). To, co istnieje dla pragnącego jest dobrem – bonum – (jabłko w kieszeni, które chcę zjeść, jest dla mnie dobrem; natomiast nieznane mi jabłko w plecaku nie jest jeszcze dla mnie dobrem). W końcu nierozdzielna jedność tych trzech transcendentaliów jest metafizycznym pięknem – pulchrum – (to, że to jabłko istnieje oraz jest prawdą i dobrem jest piękne: gdyby brakowało mu dobra, albo prawdy, albo istnienia, brakowałoby mu również piękna). Wszystko, co istnieje, jest zawsze prawdą, dobrem i pięknem dla Boga, dawcy jego istnienia.

Duchowy akt istnienia człowieka jest czymś jeszcze więcej. W odróżnieniu od świata fizycznego (produktu stwórczej mocy Boga), stwarzanie każdej osoby jest zarazem osobową z nią relacją. Bóg stwarza osobę Miłością otwarty na jej miłość; znając ją i dając jej się poznać; ze swej Wolności daje nową wolność. Dlatego o osobie ludzkiej należy stwierdzić, że nie tylko jest, ale z Boga transcendentalnie współ-istnieje (co-existentia); nie tylko jest poznawalna jako prawda, ale również prawdę poznająca; nie tylko może być chciana jako dobro, ale także miłująca dobro. Zaś takie współ-istnienie, poznawanie i miłowanie oznaczają najgłębszy sens ludzkiej wolności.

Podsumowując, Leonardo Polo, obok czterech transcendentaliów bytu w ogólności (istnienie, prawda, dobro i piękno), wskazuje na cztery inne transcendentalia antropologiczne (współ-istnienie, poznawanie, miłowanie i wolność). W czterech kolejnych numerach „Wychowawcy” przedstawię pokrótce charakterystykę każdego z nich oraz ukażę ich ogromnie znaczenie w kształtowaniu koncepcji wychowania człowieka naszych czasów.

ks. Adam Sołomiewicz

– kapelan szkoły „Żagle” w Warszawie, doktor filozofii (Uniwersytet Nawarry) w dziedzinie antropologii

fot. dimitar-belchev/unsplash.com

Artykuł Antropologia filozoficzna w służbie wychowania (cz. I) pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Przedstawiłem się pani dr Półtawskiej jako kapelan największej w Polsce szkoły dla chłopców, czyli warszawskiej szkoły ŻAGLE. W ostatnich latach pani Wanda wielokrotnie zaznaczała, że chyba dlatego żyje tak długo, aby promować edukację zróżnicowaną, gdyż – jak powiada – co innego potrzeba mówić chłopcom, a co innego dziewczynkom: wychowywać inaczej.

Po Mszy św. nawiązała się ponadgodzinna rozmowa. Pani Doktor zwróciła uwagę na to, że dziś żyjemy w innej cywilizacji, niż ta, w której wychowało się jej pokolenie. Gdy studiowała medycynę, prawie wszyscy studenci i wielu profesorów chodziło do kościoła św. Anny na codzienną akademicką Mszę św. przed zajęciami, gdyż każdy wiedział, że ma duszę oraz że Bóg istnieje, dlatego codzienna Msza św. była ważna dla nas, od których miały zależeć losy wielu ludzi; wiedzieliśmy, że każdego dnia potrzebujemy łaski Ducha Świętego, dlatego przychodziliśmy.

Mówiła też o małżeństwie: Ludzie nieraz szukają pomocy tam, gdzie nie mogą jej znaleźć: nie wszystkie problemy małżeńskie da się rozwiązać terapiami, wizytami u lekarzy, leczeniem. Są takie problemy, których rozwiązanie jest duchowe i daje je jedynie Bóg. Dlatego w sprawach bardzo trudnych mamy iść przez życie mocno uchwyceni ręki Boga. Nieraz stoimy przed pokusą pomyślenia: „on się nie zmieni”, „ona się nie zmieni”… Ale osoba ludzka nie jest stała, nie jest stabilna, ale jest – jak mówił św. Jan Paweł II – niczym nurt rzeki: każdego dnia jesteś inny niż wczoraj i dziś inny niż jutro. Dlatego tak ważna jest rzeczywista wiara w Ducha Świętego, który jest mocą Bożą w nas. Nie mamy zamykać się w sobie z naszymi problemami ani analizować bez końca swoich przeżyć i odczuć, ale „dać z siebie skok do przodu” ku Bogu.

Spotkanie z panią dr Półtawską było dla mnie niezwykle inspirujące. Uderzyła mnie przepaść cywilizacyjna między jej pokoleniem a pokoleniem współczesnych Polaków, na którą tak zwracała uwagę Pani Doktor. Nasunęło mi się pytanie: co możemy zrobić my, dzisiaj, dla odbudowania cywilizacji opartej na świadomości obecności Boga w świecie, w historii i w duszach ludzi? A jest to najszlachetniejszy rodzaj cywilizacji ludzkiej, zbudowany na uznaniu niezbywalnej godności każdego człowieka i podkreślający transcendentny cel jego istnienia, czyli przebóstwienie i zjednoczenie z Bogiem w szczęściu już tu na ziemi oraz w niebie na zawsze.

Wobec świadectwa życia takiej osoby, jak pani dr Wanda Półtawska, która mężnie oparła się zbrodniczym ideologiom, przychodzą mi do głowy słowa św. Josemarii Escrivy, które wypowiedział trochę żartobliwie, ale wyrażając w nich wielką prawdę na temat zmieniania świata na lepsze: Jeżeli ty i ja zdecydujemy się postępować przyzwoicie, wówczas będzie już na świecie o dwóch łajdaków mniej (Bruzda, nr 534). Zmienianie cywilizacji zacznijmy od samych siebie i od naszych rodzin, od własnego zaufania Jezusowi Chrystusowi i codziennego oddawania się pod opiekę Matce Bożej; staraniem o wzrastanie w cotach. W odnowie cywilizacji fundamentalne znaczenie ma wychowanie chrześcijańskie w rodzinie i w szkole, dlatego wierzymy w to, że nasza praca w Wychowawcy jest pewną cegiełką w szerzeniu tej najpiękniejszej ze wszystkich cywilizacji.

Ks. Adam Sołomiewicz

– kapelan szkoły „Żagle” w Warszawie, doktor filozofii (Uniwersytet Nawarry) w dziedzinie antropologii

fot. unsplash.com

Artykuł Żyjemy w warunkach innej cywilizacji – niezwykłe spotkanie u pani dr Wandy Półtawskiej pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

W rodzinach, w których dziecko przygotowuje się do I Komunii Świętej, możemy postarać się, aby tegoroczny Adwent był wyjątkowy i by nie przyćmiły go nerwowe przygotowania „domowo-prezentowo-kulinarne”. Dziecko nie przystępuje jeszcze do Komunii, ale zapalone światło we własnoręcznie wykonanym lampionie będzie wyrażało pragnienie przyjęcia Światła Chrystusa, które ziści się już za kilka miesięcy. Spróbujmy przeżyć ten czas ucząc się od Maryi i razem z Nią modlitwy.

Jak zadbać o modlitewną atmosferę Adwentu w rodzinie? Przedstawimy tu kilka pomysłów.

• Msza św. roratnia. Roraty to Msza św. ku czci Najświętszej Maryi, sprawowana jeszcze przed wschodem słońca. Nie ma lepszego przygotowania do Świąt Bożego Narodzenia niż codzienna Eucharystia, okupiona pewnym wyrzeczeniem, gdyż będzie zakładała wcześniejszą pobudkę. Jeżeli dla naszego dziecka pierwszokomunijnego nie będą możliwe Roraty codzienne, możemy postarać się o to, by być na nich np. chociaż dwa lub trzy razy w tygodniu.

• Wspólna modlitwa rodzinna. Jeżeli w rodzinie nie mamy zwyczaju wspólnej wieczornej modlitwy, Adwent może stać się znakomitą okazją do jej wprowadzenia. Możemy wspólnie odmówić dziesiątkę różańca z Matką Bożą z rozważaniem tajemnicy, zaśpiewać którąś z adwentowych pieśni czy też przeczytać Ewangelię z Rorat dnia następnego i porozmawiać o niej z dziećmi, rozważając ją. Taki komentarz do Ewangelii pomoże również lepiej się na niej skupić na Roratach. Chrześcijanin kończy dzień osobistym rachunkiem sumienia, a pomóc w nim mogą takie trzy wypowiedziane przez mamę czy tatę pytania, na które odpowiadamy we własnym sumieniu: Za co dobrego dziękuję Panu Bogu z tego dnia? Za co chciałbym Go przeprosić? Jakie postanowienie podejmuję na kolejny dzień?

• Rodzinny kalendarz adwentowy. Kalendarze adwentowe zwykle kojarzą się z okienkami z czekoladkami na każdy dzień Adwentu. My możemy przygotować własny rodzinny kalendarz adwentowy, który pomoże nam w utrzymaniu ducha modlitwy w rodzinie i spełnianiu dobrych uczynków. Możemy taki kalendarz przygotować w formie dużej i artystycznie opracowanej planszy z drogą do Betlejem czy pudełka z przegródkami. Każdego dnia wieczorem każdy z członków rodziny może na nim zaznaczyć uczestnictwo w Roratach, w modlitwie rodzinnej czy dokonanie konkretnego dobrego uczynku. Jednym z możliwych sposobów odznaczania dobrych uczynków jest dołożenie źdźbła słomki. W Wigilię stos zebranych słomek stanie się miękkim siankiem, na którym ułożymy figurkę Nowonarodzonego w Stajence Betlejemskiej w naszym domu. Warto zastosować taki sposób odznaczania dobrych uczynków, który umożliwi nam złożenie ich wszystkich symbolicznie w darze Panu Jezusowi w dzień Bożego Narodzenia.

ks. Adam Sołomiewicz

– kapelan szkoły „Żagle” w Warszawie, doktor filozofii (Uniwersytet Nawarry) w dziedzinie antropologii

fot. unsplash.com

Artykuł Rodzinny modlitewny Adwent z Maryją pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Przystępujący do sakramentu pokuty otrzymują od miłosierdzia Bożego przebaczenie zniewagi wyrządzonej Bogu i równocześnie dostępują pojednania z Kościołem, któremu, grzesząc, zadali ranę (Lumen Gentium, 11).

Praktyka pierwszej Spowiedzi świętej, celebrowanej już kilka tygodni przed Pierwszą Komunią Świętą, może pomóc dzieciom głębiej pojąć właśnie ten najgłębszy sens sakramentu pokuty (otrzymanie przebaczenia od Boga oraz prowadzące do poprawy życia pojednanie z Kościołem, któremu zadajemy rany naszymi grzechami), a także może zapobiec postrzeganiu pierwszej spowiedzi wyłącznie jako pewnej stresującej konieczności na dzień lub dwa przed uroczystym przyjęciem Pana Jezusa w Eucharystii.

W dzisiejszych czasach, gdy poziom zeświecczenia społeczeństwa wyraźnie rośnie, a kryzys rodziny przekłada się na trudności w przekazywaniu wiary w środowisku domowym, wydaje się, że nie ma lepszej drogi niż postarać się zaangażować rodziców dziecka pierwszokomunijnego w proces jego przygotowania tak, aby mama z tatą mu w tym towarzyszyli i by w tym okresie razem z dzieckiem również sami zbliżyli się do Pana Boga. Istnieją gotowe programy formacji katechetycznej dzieci i rodziców, i są one stosowane w niektórych parafiach i szkołach (zob. np. pierwszakomunia.edu.pl).

Jak wcześnie powinna odbyć się pierwsza spowiedź święta? W niektórych parafiach celebruje się ją dwa lub cztery tygodnie przed Pierwszą Komunią. Później dziecko może przystąpić do spowiedzi drugi raz, tuż przed dniem Komunii. Dzięki takiej odległości czasowej wydarzenie pierwszej spowiedzi nie zostanie umniejszone tak podniosłą atmosferą uroczystości komunijnej. W szkołach, które znam w Polsce i w Hiszpanii, pierwsze spowiedzi organizuje się np. w pierwszy piątek Wielkiego Postu albo w styczniu, a nawet jeszcze w Adwencie. Wiele dzieci nabywa w ten sposób zwyczaj comiesięcznej lub codwutygodniowej spowiedzi już przed pierwszym przyjęciem Pana Jezusa.

Jak celebrować pierwszą Spowiedź Świętą?

ks. Adam Sołomiewicz – kapelan szkoły “Żagle” w Warszawie, doktor filozofii (Uniwersytet Nawarry) w dziedzinie antropologii.

E-mail: adam.solomiewicz@sternik.edu.pl

fot. Joanna Dudziak Fotografia

Artykuł Pierwsza Spowiedź Święta pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.