Mama Fermina zmarła po porodzie, ojciec porzucił rodzinę. Osierocone dziecko trafiło do skrajnie ubogiej babci. W trzecim miesiącu życia ważyło nieco więcej niż dwa i pół kilograma. Mimo pomocy w misji, dożywiającej zagłodzone dzieci, Fermin zmarł. Był zbyt wycieńczony, by przeżyć.

Panie Jezu, spraw, aby nasza obojętność wobec głodu na świecie nie skazywała na śmierć.

Stacja II: Pan Jezus bierze krzyż na swoje ramiona

Lanto ma 14 lat, choć wygląda na dużo więcej. Kiedy tata żył, było trochę lepiej. Niestety, w jednej chwili najstarszy Lanto z małego chłopca musiał stać się mężczyzną, który troszczy się o młodsze rodzeństwo. Stara się być dorosłym, ale – jak twierdzi – kiedy jest już bardzo ciężko, potrafi też płakać jak małe dziecko. Lanto kiedyś chodził do szkoły podstawowej. Dobrze wspomina ten czas. Po prostu siedział w ławce i uczył się.

Panie Jezu, prosimy Cię, by odpowiedzialność nas nie przytłaczała, ale była źródłem dobra.

Stacja III: Pierwszy upadek pod krzyżem

Rodzice Alphonse są alkoholikami. Chłopak doznał wielu krzywd, wręcz tortur; wysłuchał wielu obelg i krzywdzących słów. W wieku 10 lat uciekł i został włóczęgą. Nigdy nie chodził do szkoły. Na ulicach Antananarywy, stolicy Madagaskaru, żywił się odpadkami. Miał 13, gdy został przyjęty do centrum dla dzieci ulicy. Od tej chwili zaczęła się jego trudna walka o odzyskanie godności i spokoju. Podjął naukę garncarstwa.

Panie Jezu, daj każdemu siłę do powstania z kryzysu.

Stacja IV: Pan Jezus spotyka swoją Matkę

Sedi (w żółtej koszulce) miał gorączkę tyfoidalną i biegunkę. W takim stanie, boso i w upale, szedł z mamą (kobieta z workiem na głowie) do pielęgniarki, 20 km. Mieszkają na północy Madagaskaru. Do szpitala mają 50 km, więc dostanie się tam było niemożliwe.

Panie Jezu, prosimy Cię, abyśmy mieli odwagę towarzyszyć bliskim w ich cierpieniu.

Stacja V: Szymon Cyrenejczyk pomaga nieść krzyż Panu Jezusowi

Berevo to miejscowość odcięta od świata. Można tam się dostać tylko rzeką, płynąc kilkanaście godzin. Dostęp do lekarza jest praktycznie niemożliwy. Marie miała wtedy 19 lat. Zaczęła rodzić. Jedyna położna w najbliższej okolicy była zajęta przy innym dziecku. Krewni zabrali rodzącą na worek jutowy i tak nieśli godzinę pod solidną górę. Tam czekał już wóz, zaprzęgnięty w byki, by rodzącą zawieźć do kolejnej położnej. Dziewczyna znalazła pomoc i wszystko skończyło się dobrze.

Panie Jezu, niech każdy znajdzie siłę, by móc unieść to, co może unieść i by umieć poprosić o pomoc, gdy czegoś nie da się unieść samemu.

Stacja VI: Weronika ociera twarz Panu Jezusowi

O północy przywieźli Felicie, która urodziła kilka godzin wcześniej i miała krwotok – wspomina szefowa szpitala w Antsirabe, s. Małgorzata Langer. – Najpierw pojechali do innego szpitala, ale tam ich nie przyjęli. Kobieta była w agonii, straciła bardzo dużo krwi, prawie bez ciśnienia. Zaczęliśmy w środku nocy szukać krwi. Czasem w szpitalu państwowym jest, czasem nie ma – żadnej gwarancji. Gdy nie ma, wtedy pytamy zwłaszcza po misjonarzach. Po 11 latach pracy wiem, jaką krew mają u franciszkanów czy u salezjanów. Wreszcie znaleźliśmy. To było pół godziny w jedną stronę, pół godziny w drugą. Zdążyliśmy: przetaczamy, Felicie przeżyła. Rano rozmawiam z tym drugim szpitalem: dlaczego nie przyjęliście umierającej? „Nie było miejsca”.

Panie Jezu, spraw, by każda kobieta odnalazła swoją wewnętrzną siłę.

Stacja VII: Drugi upadek pod ciężarem krzyża

Moja wioska spłonęła. Cała – kilkaset domów ze słomy poszło z dymem. Spaliło się też gimnazjum, w którym się uczyłem. Dla mnie była to tragedia: koniec nauki w szkole – tak Leolid wspomina swoją drogę ku edukacji. – Usłyszałem, że w Mampikony jest człowiek, który pomaga młodym w pójściu do szkoły. Nie wiedziałem, gdzie jest ta miejscowość, nigdy nie zapuszczałem się tak daleko. Ruszyłem z kolegą, bez pieniędzy, bez ubrań na zmianę. Nie znaliśmy drogi, tylko orientacyjny kierunek. Nasza droga to około 120 kilometrów. Pokonaliśmy ją pieszo w dwa dni. Leolid trafił do szkoły, a potem na studia.

Panie Jezu, daj każdemu siłę do powstania nawet z najgorszych kryzysów.

Stacja VIII: Pan Jezus pociesza płaczące niewiasty

Patrick ze stolicy Madagaskaru ma 13 lat. Tata nie żyje od kilku lat. Razem z czwórką rodzeństwa i mamą każdego dnia walczą o jedzenie. „Nieraz wracamy do domu i mama nic nie mówi. Wiemy wtedy, że nie znalazła dziś żadnej pracy i nic nie będziemy jeść. Wszyscy idą spać w ciszy, tylko najmłodsza siostra nie rozumie, dlaczego nie ma nic do jedzenia i trochę płacze”. Jego marzenie: chciałby kiedyś zjeść pizzę.

Panie Jezu, niech każdy płaczący znajdzie źródło ukojenia.

Stacja IX: Trzeci upadek pod ciężarem krzyża

Ascard Wilfred, nazywany „colonel”, ma 25 lat. Odbywa karę dwóch lat więzienia w Port-Berge za uzurpację władzy: księdza i pułkownika. Jako były ministrant był przekonujący w roli duchownego: umie śpiewać, głosić słowo Boże, był w chórze. Oszukiwał i wyłudzał pieniądze. Gdy przebierał się za wojskowego, wmawiał ludziom, że ich pobratymcy ukradli woły i jak nie zapłacą, to cała wioska zostanie aresztowana. W więzieniu się nawrócił, jest tu katechistą, prowadzi modlitwy, komponuje śpiewy.

Panie Jezu, daj każdemu siłę do powstania nawet z najgorszych błędów.

Stacja X: Jezus z szat obnażony

– Zaskoczyły mnie realistyczne marzenia malgaskich dzieci – mówi o. Dariusz Marut. – Te dzieci marzą, by być mechanikiem, garncarzem, spawaczem. To nie są zwyczajne dziecięce pragnienia. Na Boże Narodzenie marzą o klapkach, koszulce, czapce…

Panie Jezu, daj nam zrozumieć, że mamy za dużo i możemy ograniczyć kupowanie wielu rzeczy.

Stacja XI: Pan Jezus do krzyża przybity

Traktuję wszystkich więźniów jak moje dzieci, a oni nazywają mnie po prostu dziadek. Chyba mam prawo do tego jako siedemdziesięciolatek!

Jestem kapelanem więzienia – opowiadał ks. Henryk Sawarski. – Tu w Port-Berge odkryłem inny świat: tych, którzy za murami odsiadują wyznaczoną karę. Są to ludzie poturbowani przez życie. Winni i niewinni – bo i tak bywa! Siedzi tu nawet dwunastolatek!

Co robimy? Otóż pomagamy! Realizuję słowa Jezusa: „Byłem w więzieniu, a przyszliście do Mnie”. Co więcej: ja do tego więzienia nie idę z pustymi rękami. 

Ks. Henryk w maju 2021 r. przegrał walkę z koronawirusem.

Panie Jezu, daj wieczne i ziemskie ukojenie wszystkich ofiarom pandemii.

Stacja XII: Pan Jezus umiera na krzyżu

Matka Verisoa zmarła przy porodzie. Poród przyjmowała lokalna znachorka. Dziecko, karmione przez ciotkę wodą z mlekiem skondensowanym, cierpiało na ciężkie niedożywienie i choroby współistniejące. Kobieta poszła do szpitala, ale nikt ich nie przyjął – lokalni pracownicy żądali pieniędzy, których nie miała. Misjonarze starali się pomóc wszystkimi dostępnymi metodami, ale dziecko zmarło po kilku dniach. Miało około roku i ważyło poniżej pięciu kilogramów.

Panie Jezu, prosimy Cię, byśmy umieli dostrzec w każdej z 9 milionów rocznie śmierci z głodu tragedię pojedynczego człowieka.

Stacja XIII: Pan Jezus zdjęty z krzyża

To było dziesięć lat temu. Przygotowałem tradycyjnie woreczek z ryżem, jak zawsze dla ubogich. Kiedy go wręczałem, zobaczyłem, że wyciągnięta dłoń nie ma palców – wspomina o. Dariusz Marut z Mampikony. – Przeraziłem się wtedy. Kobieta dostrzegła moje zmieszanie: nie przejmuj się – powiedziała – zahacz mi worek na przegubie. Worek nie miał jednak rączek. Od tego dnia wiem, że ryż trędowatym trzeba dawać w reklamówce z uchwytami.

Panie Jezu, spraw, byśmy nie odwracali oczu od tematów śmierci i choroby, lecz umieli włączyć je w przeżywanie naszej ziemskiej rzeczywistości.

Stacja XIV: Pan Jezus złożony do grobu

Głód w więzieniu był taki, że staliśmy przed dylematem: czy odpowiednio pochować zmarłych, według ich tradycji (czyli kupujemy biały materiał, którym owija się zmarłego) czy dać więźniom ryż, żeby reszta przeżyła? – opowiada ks. Adam Brodzik z Mananjary, organizujący żywność dla osadzonych. – Państwo zapewnia więźniom tylko jeden posiłek dziennie i jest to tylko mało odżywczy maniok. Są tu osoby, które nie mają 50 kg. Był czas, kiedy 3–4 osoby w tygodniu umierały.

Panie Jezu, prosimy Cię, abyśmy nie zapominali o naszych zmarłych i umieli cieszyć się z tego, że byli kiedyś wśród nas.

Katarzyna Urban – Polska Fundacja dla Afryki

Wszystkie przytoczone historie pochodzą z pracy nad zrealizowanymi przez Polską Fundację dla Afryki projektami pomocowymi na Madagaskarze.

Pomoc, która działa – Polska Fundacja dla Afryki

Dożywianie 1550 głodnych dzieci na Madagaskarze – Polska Fundacja dla Afryki

Artykuł Droga Krzyżowa z Madagaskaru pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Ta opinia pochodzi z książki Lindy Polman (Wołowiec, 2016) nt. pomocy krajom Globalnego Południa. Wpisuje się ono w popularne powiedzenie: Lepiej dać wędkę, a nie rybę.

Jak realizacja tych idei wygląda w praktyce w Polskiej Fundacji dla Afryki? „Najchętniej finansujemy projekty, które dają możliwość zapewnienia samowystarczalności (albo żywnościowej, albo finansowej) lokalnej organizacji, pomagającej miejscowej ludności. To projekty, które nie tylko produkują żywność czy przynoszą dochody. Stwarzają także miejsca pracy, przestrzeń na konkretne zaangażowanie dla miejscowych ludzi. Oni dostają narzędzia do tego, by pracować i żyć w lepszych warunkach, a nie tylko jednorazowy zastrzyk finansowy. Piłka jest zdecydowanie po stronie Afryki. Taki układ ma o wiele więcej zalet niż tylko ekonomiczne. Afrykańczycy, często zniechęceni doraźną pomocą, która nie daje szansy na trwałą poprawę ich egzystencji, widzą, że w końcu coś zależy od nich” – mówi prezes fundacji, Wojciech Zięba. W ciągu 9 lat fundacja zrealizowała ponad 300 projektów pomocowych, z czego wiele to projekty inwestycyjne:

Burkina Faso

Jest tu tylko pył

Fatima samotnie wychowuje pięcioro dzieci. Mąż wyjechał na zarobek do innego kraju 10 lat temu. Mężczyźni wyjeżdżają do pracy do Kamerunu, Gabonu czy Ghany, a kobiety zostają, by samotnie walczyć o byt nawet przez 15 lat. Kobieta pracuje w polu na dwie zmiany. Do południa – na rzecz wspólnoty rolnej we wsi, a po godzinie 15 uprawia pole na użytek swojej rodziny. W regionie panuje skrajna bieda. To rejon Sahary, pora sucha trwa tu osiem miesięcy. Nie spada kropla deszczu. Jest tu tylko pył. Wobec braku wody ustaje rolnictwo. Najbiedniejsi są pozbawieni świeżych warzyw przez długie miesiące. Pomidor kosztuje wtedy dwa dolary, podczas gdy rzadko kto w tym kraju zarabia więcej niż 100 dolarów. Najnowszy projekt rolniczy dla kobiet w Lergho obejmuje wykopanie studni, stworzenie kasy mikropożyczkowej, małej farmy i sklepu z produktami rolnymi.

Zambia

Deborah, Zambia

Realizujcie swoje marzenia!

Deborah uczy się mechaniki samochodowej. Jest jedyną dziewczyną w klasie. Ma męża i dwójkę dzieci. Wie, że jej edukacja jest szansą także dla jej dzieci. Chce być niezależna finansowo i nie musieć prosić męża o pieniądze na wszystko. Dziś radzi dziewczynom w Zambii, żeby szły do szkoły: „Realizujcie swoje marzenia! Nawet jeśli macie małe dzieci, to nie znaczy, że nic nie możecie zrobić”. Dla technicznej szkoły w Chingoli, w której uczy się ponad pół tysiąca młodych ludzi, fundacja sfinansowała farmę. Uczniowie będą mogli uczyć się rolnictwa i hodowli, obsługi maszyn, uprawy różnorodnych warzyw. Na farmie będzie hodowla kurczaków, świń oraz uprawy ekologicznych warzyw. Żywność będzie służyła samowystarczalności finansowej szkoły. Będzie też używana w stołówce dla uczniów i dożywianych przy szkole 100 sierot.

Zambia

Edukacja daje im szacunek

W Chamuka powstaje szkoła średnia dla 500 uczennic. Najbiedniejsze będą uczyć się za darmo. Gdy tylko wieść o powstaniu szkoły się rozniosła, od razu zgłosiło się 120 dziewcząt. Edukacja daje im szacunek. Dyplomy dziewczyny zawożą do swoich domów na wsi, wieszają na ścianie i wszyscy je widzą. Wtedy ludzie zaczynają te dziewczyny szanować. – Bo ona ukończyła szkołę! – mówią z estymą. Bez tego – na prowincji Zambii dziewczyny bywają traktowane jak towar. Szkoła jest jeszcze w budowie, a farma szkoleniowa już funkcjonuje: studnie, uprawy, hodowle, stawy rybne.

Tanzania

Magdalena, Kiabakari

Żywność dla 300 dzieci

Magdalena ma niesprawne nogi i porusza się za pomocą rąk. Pole uprawia na siedząco. Została w życiu sama z trójką małych wnuków. „Nie ma nic, co mnie ratuje, poza uprawą roli i pomocą dobrych ludzi” – mówi. Farma w Kiabakari wspiera samowystarczalność finansową lokalnej szkoły, dostarcza żywność dla ponad 300 dzieci, a także jest szansą na bezpłatne użyczanie sprzętu rolniczego dla kobiet, jak Magdalena.

Madagaskar

Alphonse

Na ulicy żywił się odpadkami

Alphonse był jednym z tysięcy innych dzieci ulicy w stolicy Madagaskaru. Nigdy nie chodził do szkoły. Na ulicy żywił się odpadkami. Miał 13 lat, gdy został przyjęty do sfinansowanego przez fundację centrum dla dzieci ulicy. Od tej chwili zaczęła się jego trudna walka o odzyskanie godności i spokoju. Alphonse wybrał naukę garncarstwa. Podopieczni centrum mogą wybrać naukę rolnictwa dzięki farmie w Mahitsy. Poza żywnością farma daje bowiem młodzieży szansę na naukę uprawy i hodowli zwierząt na dwóch profilach: hodowlanym i rolniczym.

Na Madagaskarze fundacja wspiera też inne farmy edukacyjne – jak tę w Anivorano. Od kilku lat służy ona lokalnej młodzieży w nauce rolnictwa, sadownictwa i ręcznego kopania studni oraz jest źródłem finansowania edukacji. Farma w Mampikony powstała przy domu dziecka.

Katarzyna Urban

Zdjęcia: archiwum projektów

HASŁO:

JEŚLI CHCESZ WSPIERAĆ ROZWÓJ AFRYKI, WPŁAĆ DAR SERCA JESZCZE DZISIAJ.

POLSKA FUNDACJA DLA AFRYKI. Pomoc, która działa.

Celem Fundacji jest ochrona zdrowia mieszkańców Afryki oraz poprawa warunków ich życia. Fundacja do tej pory wsparła ponad 300 projektów charytatywnych w Afryce.

ul. Krowoderska 24/3, 31-142 Kraków.

Wpłat można dokonywać na konto: Bank Pekao SA 52 1240 4533 1111 0010 4502 9775, wpisując w tytule przelewu: „Darowizna – pomoc dla Afryki”, lub wchodząc na stronę www.pomocafryce.pl i wybierając zakładkę „Wpłać teraz”.

KRS: 0000415325, REGON:122539954, NIP: 6762454487

tel. 12 357 65 26 w godz. 8–16

Zgodnie z unijnym rozporządzeniem ogólnym o ochronie danych osobowych (RODO) informujemy, że Polska Fundacja dla Afryki z siedzibą w Krakowie gromadzi i przetwarza dane osobowe swoich Darczyńców.

Z klauzulą informacyjną dotyczącą przetwarzania danych osobowych można zapoznać się pod adresem internetowym: www.pomocafryce.pl/klauzula.

Polska Fundacja dla Afryki organizuje zbiórki pieniędzy na konkretne projekty, realizowane przez organizacje działające w Afryce. Zbieramy środki na jeden wybrany cel. Jeśli zbierzemy więcej środków niż na niego potrzeba, nadwyżkę przekazujemy na następną ważną społecznie zbiórkę.

Artykuł Piłka jest po stronie Afryki pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Życie nie rozpieszcza tu nikogo. W regionie 30 proc. dzieci cierpi na wszystkie typy niedożywienia. Wtedy śmierć z powodu biegunki, malarii, duru brzusznego, chorób pasożytniczych to kwestia kilku dni. Ludzie zarabiają i żyją z dnia na dzień, bez stałej pracy, ubezpieczenia czy emerytur. Tutaj wstaje się już o 3 rano, by pójść po wodę, narąbać drewna i rozpalić ogień. Potem na pole, kiedy jest jeszcze w miarę chłodno, a upał nie pali wszystkiego.

Dzieci pracują w kamieniołomach

Praca dzieci nikogo tutaj nie dziwi, stała się prawie normą. U nas mnóstwo dzieci nie idzie do szkoły – mówi o. Dariusz Marut. – Zamiast wziąć tornister i iść się uczyć, 10-latek idzie pielić ryż, stojąc do kolan w błocie.

W dużych miastach dzieci często pracują na śmietnikach, zbierając metal i butelki. W Mampikony wykonują inne prace: zbierają i rąbią drewno na opał, noszą wodę, pracują przy uprawie ryżu, cebuli i kukurydzy. Dziewczynki piorą odzież nad rzeką, a wielu 7-latków pracuje przy wypasie bydła. Dzieci pracują też w kamieniołomach i kopalniach. Dostają w przeliczeniu 1 zł dziennie, a nieraz pracują tylko za jedzenie.

Skrajna bieda w epidemii

Szczególnie teraz, po izolacji w pandemii, sytuacja stała się krytyczna. Wiele rodzin popadło w skrajne ubóstwo, nie mając ani pracy, ani zapasów, ani perspektyw. Gdy dzieci chorowały, nie było za co ich ratować. Większość nie miała aktu urodzenia, świat więc nawet o nich nie wiedział. Odchodziły w ciszy i w beznadziei, zapomniane.

Komu pomożemy?

Wobec pogłębiającego się ubóstwa wskutek powodzi i epidemii, na północy Madagaskaru konieczne jest kontynuowanie projektów dożywiania najuboższych dzieci – a nawet ich rozszerzenie. Projekt obejmuje w tym roku dzieci z kilku ośrodków, prowadzonych przez ojców duchaczy – misjonarzy z Polski: w Mampikony (dom dziecka i dwie stołówki dla 692 dzieci), w stołówkach we wsiach: Tsimijaly, Andongona, Andilambe (311 dzieci), w Mahajanga (szkoła dla 155 dzieci) i w stolicy (stołówka, centrum dzieci ulicy – 350 dzieci). Na dzienne dożywianie jednego dziecka potrzebne jest 2,90 zł (koszt ryżu, warzyw, mięsa, owoców, drewna na opał i wynagrodzenia dla pracowników). Dzieci objęte pomocą mieszkają w domach, a posiłki jedzą w przerwie między lekcjami. Dla wielu to jedyny posiłek w ciągu dnia. Najbiedniejszym przekazywana jest żywność do domu.

Katarzyna Urban

Bardzo często bolały mnie ręce, bardzo bolały – wspomina Jean de Dieu.

Jean de Dieu ma 14 lat, a jest dopiero w czwartej klasie podstawówki. Chłopiec nauczył się liczyć nie w szkole, ale w kamieniołomach. Wraz z rodzicami i młodszym bratem tłukli od rana do wieczora kamienie. Za potłuczenie dużego pojemnika otrzymywali 20 groszy. – Bardzo często bolały mnie ręce, bardzo bolały – wspomina chłopiec. – Młotek jest ciężki i owijałem szmatą rękę, bo robiły się bąble lub ścierała się skóra. Musiałem też uważać na odpryski, które wpadały do oczu. Najgorzej było, jak ktoś się zranił i potem długo nie mógł pracować. Wtedy gotował ryż dla innych. W tym roku zmarł tato chłopca. Jean de Dieu rozważał porzucenie nauki i powrót do pracy. Na szczęście, dzięki pomocy żywnościowej nie musi pracować, ale może spokojnie się uczyć w szkole.

Roxelle mieszka w Andilambe. Chłopiec ukończył pierwszą klasę i przerwał naukę z powodu biedy w epidemii. Przez ostatnie miesiące pracował z rodzicami na polu ryżowym, patrząc jak rówieśnicy idą w tym czasie do szkoły.

Mama Sylvii jest wdową. Nie posiada własnego pola, wiec najmuje się do pracy przy uprawie ryżu. Zarabia 2 zł dziennie i często nie wystarcza to na podstawowe wyżywienie, nie mówiąc już o edukacji dwójki dzieci. Bez pomocy Polskiej Fundacji dla Afryki Sylvia nie miałaby szans na naukę, choć było to jej wielkim marzeniem. Drugim marzeniem są okulary słoneczne, które widziała kiedyś na filmie.

ZAMÓW MAGNES – CEGIEŁKĘ

Żeby zebrać środki na dożywianie głodnych dzieci, rozprowadzamy magnesy na lodówkę – cegiełki. Cały dochód z ich sprzedaży przeznaczymy na pomoc dzieciom i pomoc Afryce. Na magnesie widoczna jest Marie z Andilambe na Madagaskarze. Jej mama zmarła po porodzie i tata został sam z szóstką dzieci. Dziewczynka dzięki pomocy z Polski poszła do szkoły, gdzie też dostaje jeść. Cegiełkę (magnes na lodówkę) w cenie 17 zł (wraz z przesyłką) można zamówić telefonicznie (12 357 62 00, 12 357 65 26, poniedziałek–piątek od 8.00 do 18.00), e-mailem (cegielki@pomocafryce.pl) lub pocztą (Polska Fundacja dla Afryki, ul. Krowoderska 24/3, 31-142 Kraków).

ILE TO KOSZTUJE?

Dożywianie przez cały rok 1508 dzieci to koszt 405 470 zł. W tym m.in.: 10 kg warzyw – 30 zł; worek 60 kg ryżu – 130 zł; 2,5 tony węgla – 1000 zł.

JEŚLI CHCESZ URATOWAĆ GŁODNE DZIECI, A NIE CHCESZ ZAMAWIAĆ MAGNESU, WPŁAĆ DAR SERCA JESZCZE DZISIAJ.

POLSKA FUNDACJA DLA AFRYKI. Pomoc, która działa.

Celem Fundacji jest ochrona zdrowia mieszkańców Afryki oraz poprawa warunków ich życia. Fundacja do tej pory wsparła ponad 200 projektów charytatywnych w Afryce.

ul. Krowoderska 24/3, 31-142 Kraków.

Bank Pekao SA 52 1240 4533 1111 0010 4502 9775 wpisz w tytule przelewu:

„Darowizna – pomoc dla Afryki”

lub wejdź na stronę www.pomocafryce.pl dowiedz się więcej i wpłać przez internet.

KRS: 0000415325, REGON:122539954, NIP: 6762454487

tel. 12 357 65 26 w godz. 8–16

Artykuł Usłyszeli, że u nas dostaną jeść… pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Prosi o przekazanie 1% podatku na pomoc Afryce, budowę domów dla niewidomych oraz wsparcie edukacji ich dzieci (Ngaoundaye, Republika Środkowoafrykańska)

KRS: 0000415325

Twój 1% zmieni życie tych ludzi:

Paulina jest niewidomą wdową, wychowującą wnuki po śmierci swoich dwóch synów. Z najstarszymi dziećmi mieszka w pajocie (domku krytym słomą, widocznym na zdjęciu). Trójka młodszych dzieci mieszka kątem u sąsiadów. Paulina marzy o własnym domu, bardzo skromnym, ale takim, w którym mieściłaby się cała rodzina.

Daniel, niewidomy od wielu lat, wraz z żoną wychowują ośmioro dzieci. Słomiany dach ich domu przecieka, więc w porze deszczowej wszyscy kładą się spać w wilgotnych ubraniach, na mokrych matach i podłodze. Nie mają nawet koców. Jedyne ciepło to ognisko rozpalane w środku domu, które grozi poparzeniem dzieci czy pożarem. Daniel zbiera już kamienie na budowę nowego domu.

Dawid, zanim stracił wzrok, był nauczycielem w szkole. Teraz z pomocą żony prowadzi sklepił z mydłem, mlekiem, cukrem i kawą. Aby ruszyć ze sklepikiem i mieć pieniądze na zakup pierwszych partii towaru, pracował, ścinając trawę na ternie misji katolickiej w Ngaoundaye. Mieszkają w rozpadającym się domu z piątką dzieci. Dawid zakupił już teren pod budowę nowego domu.

W czasie moich odwiedzin u niewidomych rozszalała się burza – wspomina s. Eliza Michalak, zajmująca się niewidomymi oraz niepełnosprawnymi w miejscowości Ngaoundaye. – Przyszło mi ją przeczekać w takim „domku” . Siedziałam wraz z całą rodziną, skulona pod ścianą, gdzie tylko kawałek słomianego dachu zatrzymywał deszcz. Reszta dachu nie stanowiła zapory dla ulewy. Deszcz ogromnymi strumieniami wdzierał się do domu. Po chwili całą podłogę przykryła woda, zmieszana z gliną. Mama przytulała roczne dziecko, płaczące z zimna. Gdy deszcz przestał padać, ja wróciłam do domu. Mogłam zdjąć mokre ubrania i się przebrać. Oni zostali w zalanym pajocie.

Republika Środkowoafrykańska to kraj upadły, ogarnięty wojną od 2013 r. Ngaoundaye i pobliskie wioski są terenem ciągłych napaści rebeliantów. Leżą na niespokojnych terenach pogranicza. Dochodzi tu do ciągłych kradzieży krów, zatargów i przemocy. Jak podczas każdej wojny najdotkliwiej cierpią ci najbardziej bezbronni. Czyli dzieci, biedni i niewidomi. W jednej chwili mogą stracić wszystko. Ocalą tylko to, co zmieści się w tobołku zawiązanym na głowie.

Ngaoundaye leży wzdłuż rzeki Lim. Woda jest ogromnym bogactwem w Afryce, ale też niesie konkretne zagrożenie dla zdrowia. Muchy rzeczne roznoszą nicienie, czyli gatunek pasożyta, który powoduje uszkodzenie nerwu wzrokowego. Bez specjalistycznych leków, o które tutaj trudno, dorośli i dzieci tracą wzrok. Niewidomi w regionie Ngaoundaye to grupa 245 osób. Siostry pasterzanki pomagają im na różne sposoby: uczą uprawy roli, wykonywania toreb lub kapeluszy z trawy, by w ten sposób mogli zarobić na utrzymanie. Ponadto każdego roku misja opłaca szkołę dzieciom osób niewidomych. W tym roku zostało zapisanych 165 dzieci. Siostry przygotowują też dla osób niewidomych i niepełnosprawnych paczki – szczególnie żywność.

Często osoby niewidome zwracają się z prośba, by pomóc im w remoncie domów lub budowie nowego domu dla nich i ich rodziny. Mieszkają w strasznych warunkach. Kiedy odwiedzałam rodziny osób niewidomych, zobaczyłam, w jakiej nędzy przyszło im żyć – mówi s. Eliza. – Mały pajocik, zbudowany z glinianych cegieł, pokryty przeciekającym dachem ze słomy. W środku nie ma łóżka, krzeseł ani stołu. Całe wyposażenie to mata, rzucona na klepisko, służąca za posłanie dla dwójki rodziców i ich dzieci – czwórki, piątki, sześciorga….

Domy dla niewidomych

Widząc tę biedę, siostry postanowiły poszukać środków, by najbiedniejszym z niewidomych zbudować domy. Siostry chcą, by pomoc byłaby przeznaczona dla osób i rodzin, które już same zaangażowały się w organizowanie remontu domu lub wykonały jakąś część budowy. Osoby niewidome, wraz z rodzinami, są w stanie, jak pokazuje doświadczenie, same wykonać cegły lub przygotować plac pod budowę domu. Jednak to my musimy zebrać środki na cegły, blachę, deski, gwoździe. Domki będą budowane w dwóch wersjach: 5 m na 7 m (dla większej rodziny, gdzie jest np. sześcioro dzieci) i mniejsze – 5 m na 3 m (dla rodziny z mniejszą liczbą dzieci). Będą to proste konstrukcje, przykryte zwykła blachą, ale jednak dające solidne zabezpieczenie w porze deszczowej.

Tak będą wyglądać nowe domy

Wsparcie dla szkoły

Drugim zadaniem na rzecz społeczności osób niewidomych w Ngaoundaye jest wsparcie tutejszej szkoły katolickiej, w której uczą się dzieci z rodzin, będących pod opieką sióstr pasterzanek. Szkoła daje szanse na zawód: dziewczynki uczy krawiectwa, chłopcy – stolarstwa, budownictwa i mechaniki (jednoroczna nauka zawodu).

Niestety, od ponad roku w odległości 200 metrów od szkoły zainstalowała się grupa rebeliantów. Codziennie dzieci widzą kilkudziesięciu uzbrojonych bandytów. Boją się chodzić do szkoły. Rodzice i nauczyciele również bardzo się niepokoją. Potrzebne jest solidne ogrodzenie, które ochroni uczniów przed rebeliantami i kradzieżami. Z powodu obecności rebeliantów w Ngaoundaye nie ma żadnych służb porządkowych. Wszyscy uciekli (policjanci, żandarmeria) i nie ma się do kogo odwołać. Ogrodzenie da poczucie bezpieczeństwa i pozwoli na zorganizowanie boiska dla dzieci. Obie inwestycje (ogrodzenie i boisko) powstaną z zebranych przez nas środków.

Twój 1% znaczy więcej niż myślisz. Zmieni życie niewidomych z Ngaoundaye.

POLSKA FUNDACJA DLA AFRYKI. Pomoc, która działa.

Celem Fundacji jest ochrona zdrowia mieszkańców Afryki oraz poprawa warunków ich życia. Fundacja do tej pory wsparła ponad 160 projektów charytatywnych w Afryce.

ul. Krowoderska 24/3, 31-142 Kraków, tel. 12 357 65 26 w godz. 8–16

REGON:122539954, NIP: 6762454487

KRS: 0000415325

Zgodnie z unijnym rozporządzeniem ogólnym o ochronie danych osobowych (RODO) informujemy, że Polska Fundacja dla Afryki z siedzibą w Krakowie gromadzi i przetwarza dane osobowe swoich Darczyńców. Z klauzulą informacyjną dotyczącą przetwarzania danych osobowych można zapoznać się pod adresem internetowym: www.pomocafryce.pl/klauzula.

Polska Fundacja dla Afryki organizuje zbiórki pieniędzy na konkretne projekty, realizowane przez organizacje działające w Afryce. Zbieramy środki na jeden wybrany cel. Jeśli zbierzemy więcej środków niż na niego potrzeba, nadwyżkę przekazujemy na następną ważną społecznie zbiórkę.

Artykuł Pomoc dla niewidomych w Ngaoundaye pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Do szosy jest osiem kilometrów, do miasta 35 km. Ludzie żyją tu biednie: bez prądu, bez kanalizacji, bez wody: w okolicy jest tylko jedna czy dwie studnie. Ubogo tu nawet jak na Zambię, która jest jednym z najbiedniejszych krajów świata. Średnia długość życia nie przekracza 52 lat, epidemia HIV/AIDS zbiera ogromne żniwo – podobnie jak malaria i gruźlica. W regionie żyje się z drobnego handlu albo uprawia się właściwie tylko kukurydzę, troszkę dyni i orzeszków ziemnych. Podstawowym pożywieniem jest więc kukurydza, starta na mąkę. Z niej przyrządza się rodzaj papki (nzima), którą się je z liśćmi np. dyni. Czasem ktoś ma kurę, jajko, czasem ktoś ma drzewo mango. Taka dieta nie zaspokaja potrzeb organizmu, zaspokaja tylko uczucie głodu.

4 kolby kukurydzy i 4 myszki

O tutejszych warunkach życia wiele mówi podarek, jaki mieszkańcy Chamuka przynieśli na otwarcie pierwszego budynku szkoły: były to 4 kolby kukurydzy i wychudzona kura. Dali najcenniejsze, co mieli.

Albo historia innego podarunku. Charles miał 8 lat. Po śmierci rodziców mieszkał z babcią. Wtedy przyszła kolejna tragedia: babcia poszła nad rzekę robić pranie i tam zginęła w wyniku ataku krokodyla. Charlesem zaopiekowały się siostry. Kupiły mu mundurek, więc mógł pójść do szkoły. Pewnego dnia podszedł do jednej z sióstr z zawiniątkiem, zrobionych z liści. Otworzył rękę i pokazał siostrze cztery myszki. My w Polsce myszy się zwykle brzydzimy, ale trzeba pamiętać, że są na świecie ludzie, dla których to cenne źródło białka. Charles chciał podziękować, a przecież nie miał dosłownie nic innego. Teraz idzie na studia, widziałam go w pięknej białej koszuli. Duma!

Kury i jarmuż

Ale wracając do ubogiej diety – dlatego tak bardzo potrzebna jest nasza szkoła. Poza zwykłymi przedmiotami będziemy tam uczyć dziewczęta nowych sposobów upraw, ogrodnictwa, hodowli. Przy szkole powstał ogródek, gdzie rosną warzywa, przywiezione z Polski: jarmuż, fasolka, cebula, kapusta, rzodkiewka. Pomidory rosną jak szalone! Są też kury, które w epidemii koronawirusa są wybawieniem. Potem powstanie ferma i stawy rybne. Dziewczęta nie tylko nauczą się gospodarstwa, ale dzięki temu szkoła będzie miała środki na utrzymanie. Po ukończeniu szkoły dziewczęta dostaną dokument, że mogą założyć własną uprawę czy hodowlę. Będą mogły z tego żyć, a dieta w regionie znacznie się wzbogaci w wartości odżywcze.

Będziemy też uczyć małego biznesu i przedsiębiorczości. Planujemy kursy komputerowe dla dziewcząt, które nie mogły ukończyć średniej szkoły z powodu zbyt wczesnego macierzyństwa. Tutaj dziewczęta bardzo wcześnie rodzą dzieci. Liczymy na to, że nauka w szkole – poza wszystkimi korzyściami – też o te 3–4 lata odroczy macierzyństwo. Gdy dziewczyna zachodzi w ciążę w wieku 13, 14 lat, to dużo matek (i ich dzieci) umiera przy porodzie.

Jak towar

Niestety, w Zambii często dziewczęta są wykorzystywane seksualnie, nawet przez członków rodziny. Pozbawione wykształcenia, czekają we wsiach, aż ktoś je będzie chciał za żonę. Rodzina przyszłego męża płaci wtedy rodzinie dziewczyny krowę czy dwie. I tak dziewczyna bywa traktowana jak towar na wymianę. Natomiast zupełnie inaczej jest, gdy zdobędzie wykształcenie: wtedy zyskuje szacunek! I szansę na lepsze życie. Może pojechać do miasta szukać pracy, może iść do zakonu, może założyć swoją uprawę. Bez tego co najwyżej może sprzedawać owoce mango. A głównie to zajmować się domem i chodzić po wodę. Średnio dwa, trzy razy dziennie dziewczęta z 12-litrowymi kanistrami chodzą po wodę po kilka kilometrów. Szkoła powstała, żeby dziewczęta z biednych wiosek, które – niestety – nie mają możliwości edukacji na poziomie szkoły średniej, mogły iść do szkoły. W niektórych wioskach jest szkoła podstawowa, obowiązek szkolny jest powszechny (choć w praktyce bywa różnie), więc tak do szóstej klasy jeszcze jest ok. Chociaż bywa, że dzieci, kończąc szkołę podstawową, nie potrafią czytać ani pisać. W szkołach praktycznie nie ma nic poza budynkiem, tablicą, starą ławką i nauczycielem. Nawet kredę trzeba sobie samemu kupić, nie mówiąc już o mundurku (obowiązkowym, na który nie wszystkich stać, przez co niektóre dzieci nie chodzą do szkoły), zeszytach i książkach czy posiłku.

Nie mają nic

Ale tragedia zaczyna się potem. Szkoła kosztuje. Za semestr to np. 4 000 kwacha (900 złotych), czyli 30 worków mąki kukurydzianej po 25 kg (przeciętna rodzina potrzebuje jednego worka na tydzień). To bardzo biedny rejon, a rodziny są wielodzietne, więc często z całej rodziny do szkoły średniej pójdzie 2–3 chłopców. Rodzice do szkoły wysyłają tylko najstarszych – tych, którzy będą pracować i dokładać się do utrzymania rodziny. Dziecko, które ma 16–17 lat, musi pracować, bo mama zajmuje się domem, a ojciec nie jest w stanie zarobić na wszystkich. Jak chłopak ukończy zawodówkę, zostaje pomocnikiem na budowie, to jest szansa na zarobek. Najlepiej gdy z programu adopcji serca dostanie sponsora i będzie miał wykształcenie wyższe. Tak, to możliwe również w Zambii – u nas przecież wszyscy pracownicy, również inżynierowie, to Zambijczycy, wykształceni na miejscu. Nawet gdy chłopak się nie uczy, to ma jakieś pieniądze. Np. wypala węgiel drzewny, jedzie do miasta, sprzeda i wtedy może sobie coś kupić. Natomiast dziewczęta nie mają nic.

Planujemy szkołę dla 500 uczennic. Najbiedniejsze będą uczyć się za darmo. Gdy tylko wieść o powstaniu szkoły się rozniosła, zgłosiło się 120 dziewcząt…

Wysłuchała Katarzyna Urban

POLSKA FUNDACJA DLA AFRYKI. Pomoc, która działa.

Celem Fundacji jest ochrona zdrowia mieszkańców Afryki oraz poprawa warunków ich życia. Fundacja ufundowała budowę stołówki dla szkoły w Chamuka i wsparła 170 innych projektów charytatywnych w Afryce.

ul. Krowoderska 24/3, 31-142 Kraków

Artykuł Edukacja daje szacunek pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Edukacja w Tanzanii jednak jest bardzo słaba. Po ukończeniu podstawówki bywa, że uczniowie nadal nie potrafią czytać czy pisać. Szkoły są przepełnione. Brakuje ławek w szkołach – żeby iść do szkoły średniej, trzeba sobie kupić ławkę i krzesło. Często dzieci uczą się, siedząc na ziemi. Nie ma podręczników. Jedyną „pomocą naukową” są tablica i kreda. Problemem jest wykształcenie nauczycieli. Ci, którzy zdali małą maturę, mogą już zostać nauczycielami. Taki nauczyciel uczy wszystkich przedmiotów. To ciągle obniża poziom edukacji i sprawia, że Tanzania ciągle stoi w miejscu.

Szkoła państwowa wygląda bardzo źle. Kiedy by się tam nie weszło, to jest zamęt, dzieci biegają po podwórku, nie wiadomo, czy są lekcje czy nie. Kary cielesne wciąż są w użyciu. Dzieci bywają zastraszone. Jak się wyciągnie rękę, to się odsuwają. Część z nich jest przyzwyczajona, że się je bije, a nie przytula. Kolejnym problemem jest wykorzystywanie dziewczynek. Żeby zdać egzamin, uczennica świadczy usługi seksualne nauczycielowi. I to nie są jakieś tam epizody. Pracuję z postulantkami, które skończyły szkoły w różnych częściach kraju, i niemal od wszystkich dziewcząt słyszę tę samą historię.

fot. Szkoły z Tanzanii są przepełnione. W państwowej podstawówce klasy liczą 100–200 osób

Najlepiej – w szkole katolickiej

Tak wygląda szkolnictwo państwowe. W prywatnym jest nieco lepiej. Są podręczniki i wyższy poziom nauczania. Szkoły o najwyższym poziomie to szkoły katolickie. Niestety, te szkoły nie są dla wszystkich dostępne. Czesne nie jest małe: po przeliczeniu to półtora tysiąca złotych na rok – przy przeciętnym zarobku miesięcznym 200 zł. Dzieci, które stać na pójście do takiej szkoły to dzieci biznesmenów, urzędników państwowych, często bogacących się na korupcji, lekarzy (zarabiających około 3 000 zł) czy pielęgniarek (pensja: 600 zł). Pamiętajmy przy tym, że ceny są porównywalne z Polską – w tanzańskich sklepie wcale nie jest tanio. Innym problemem jest, że rząd nie chce tych szkół – sam nie jest w stanie zapewnić edukacji na odpowiednim poziomie, ale np. utrudnia rejestrację szkół prywatnych, niechętnie udziela też pożyczek dla studentów szkół prywatnych.

Studia są płatne. Dla najwybitniejszych uczniów jest pomoc od państwa i wtedy te opłaty są symboliczne. I to nie jest legenda, ale może się to naprawdę zdarzyć. Jak naszemu wychowankowi.

Wypalał cegły, by móc się uczyć

Jusufu chodził do szkół państwowych. Zaczynał od bardzo kiepskiej szkoły we wsi. Ale mimo tego zawsze osiągał maksymalne wyniki na egzaminach. W tym roku kończy studia, jest dziennikarzem, pisze książki i rozpoczyna pracę w naszym przedszkolu. A pod górkę miał zawsze. W domu było ich trzynaścioro dzieci, zresztą sami chłopcy. Jusufu był najstarszy. Rodzina jest bardzo biedna, w domu nie ma co jeść. Od czwartej klasy podstawówki chłopak zarabiał na siebie, niczego z domu nie dostał. Ojciec wypalał cegły, a on mu pomagał. Od szkoły średniej zarabiał już nie tylko na siebie, ale na książki i zeszyty dla młodszego rodzeństwa. Do tej pory gdy przyjeżdża na wakacje ze studiów, to bierze się za wypalanie cegieł.

Teraz ludzie z jego rodzinnej wsi czekają, aż on wróci i będzie lokalnym liderem. Liczą, że innym pomoże wyjść z biedy i zdobyć wykształcenie. A Jusufu wciąż pamięta dobro, którego doświadczył ze strony Polaków i jest zdeterminowany, by pomagać.

fot. Codzienność prowincji Tanzanii to domy bez okien czy drzwi. Na zdjęciu pierwszy z prawej - Josufu. 

Same o siebie dbają

Dlatego nasze przedszkole jest bardzo potrzebne – dzieci pójdą do szkoły, umiejąc czytać i pisać, czego jest ciężko się nauczyć w klasie, gdzie jest 100 osób albo więcej. W Tanzanii dzieci muszą pracować. Dzieci jest tu wiele. Rodzice, a często sama matka, są przepracowani. Kobiety, często babcie, które zajmują się osieroconymi lub porzuconymi wnukami, pracują w kopalni złota czy tłuką ręcznie kamienie na żwir. Najpierw ręcznie muszą wyszukiwać kamienie, potem je tłuc. Za 70 kg żwiru kobieta dostaje 1,70 zł. Samotne kobiety pracują najemniczo za 1,70 zł dziennie, za co można kupić kilo mąki czy pół kilo ryżu. Gdy dziecko może wziąć do ręki narzędzia, albo na plecy młodsze rodzeństwo – to już nie jest dzieckiem. Same o siebie dbają, same jedzą, zabawek nie ma.

fot. Misjonarki w Tanzanii prowadzą w przedszkolu dożywianie ubogich dzieci. S. Monika Nowicka z prawej

Rozmontowana tradycja

Wiele jest dysfunkcji i rozpadu rodziny. Plagą jest alkoholizm i AIDS. Macierzyństwo pojawia się bardzo wcześnie, dwudziestolatki mają już więcej niż jedno dziecko. Tendencje zachodniego świata rozmontowały tradycyjne wartości. Kiedyś bardzo pilnowano porządku małżeństwa, odpowiedzialności za rodzinę i wychowanie dzieci. Mężczyzna nawet jeśli miał dwie żony, był zobowiązany na te dwie żony łożyć. Czuł się odpowiedzialny za dzieci. W tej chwili unika się ślubu, zarówno chrześcijańskiego, jak i tradycyjnego, a nierzadko mężczyzna porzuca rodzinę, odjeżdża i zakłada nową.

Stąd tak wiele pracujemy z dziećmi ulicy. Choć tak naprawdę to nawet ulicy tu nie ma, więc trudno w ten sposób mówić. Porzucone lub osierocone dzieci mieszkają w szałasach. Czasem żyją z babciami, które wynajmują nędzną chałupinkę za kilka groszy – odpowiednik naszych 10 zł. Ale gdy nawet tyle nie mają, to właściciel ich wyrzuca. Wtedy ukrywają się, przychodzą do domu po zmroku, żeby właściciel nie widział. Często wtedy szukamy im domu. Ludzie tu są pomocni i otwarci na dzieci. Jest duża szansa, że ktoś – nawet niespokrewniony – przygarnie dzieciaczka do siebie.

„Nie ma problemu”

Ostatnio jedna z naszych nauczycielek przygarnęła opuszczone sześcioletnie dziecko. Dziesiątka dzieci w wieku 6–19 lat mieszkała bez rodziców. Brudne, niedożywione, chore. Gdy je poznałam, naszą panią z przedszkola, która nie może mieć swoich dzieci, zapytałam wprost: „Czy weźmiesz Samuela do siebie?”. Ona szybko odparła: „Nie ma problemu, tylko jeszcze męża zapytam, i wezmę”. I wzięła. Bez butów, ubrań – tak jak stał. Inna historia: upośledzona dziewczyna, mieszkająca na ulicy, została wykorzystana. Urodziła dziewczynkę. Mieszkała gdzie bądź: pod krzakiem, w kościele… I też poszukałyśmy dla jej córeczki rodziny. Znalazła się inna nauczycielka, która też powiedziała: „nie ma problemu”.

Tyle, co możemy

Dużo jest niedożywienia, dieta to mąka kukurydziana i gotowane liście. Zdarzają się przypadki śmiertelne z niedożywienia. Czasami nasze dzieci jedzą tylko raz dziennie – u nas w świetlicy. A do szkoły idą po półtorej godziny w jedną stronę. Tak więc oprócz normalnych zajęć w przedszkolu zajmujemy się wieloma sprawami: dożywianiem, zdrowiem dzieciaków. Jest też szpital przy misji, więc jak dzieci są chore, to od razu się nimi zajmujemy. Właśnie w szpitalu widać, że bardzo dużo dzieci jest niedożywionych. Co jeszcze robimy? Kupujemy książki, zeszyty – tyle, co możemy; na miarę naszych możliwości.

Katarzyna Urban

Edukacja w Tanzanii

– 2 miliony dzieci w wieku 7 do 13 lat nie chodzi do szkoły;

– tylko 33% dzieci idzie do szkoły średniej;

– ciąże wśród nieletnich sprawiły, że w 2016 r. 3700 dziewcząt opuściło szkołę (podstawową lub średnią);

– w przedszkolach państwowych na jedną wykwalifikowaną nauczycielkę przypada 169 dzieci.

(źródło: UNICEF)

Zdjęcia: archiwum projektu

Artykuł Dostaną u nas trochę dzieciństwa pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Artykuł Było tak kiedyś, że nie miałeś co jeść? pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.