Działania 2 Korpusu Polskiego, dowodzonego przez gen. dyw. Władysława Andersa, nierozerwalnie łączone są ze zdobyciem klasztoru na Wzgórzu Monte Cassino. Historia ta poniekąd przyćmiła późniejsze, może nawet istotniejsze sukcesy, jakimi było zdobycie portu włoskiej marynarki wojennej w Ankonie, czy też zajęcie Bolonii. Walki o wzgórze Monte Cassino zapisały się w pamięci narodowej, ponieważ wszystkie alianckie próby zdobycia klasztoru i otaczających go wzgórz były skutecznie odpierane przez wojska niemieckie. Dopiero skierowanie na ten odcinek frontu jednostek polskich doprowadziło do otwarcia drogi na Rzym. Wynikiem zwycięstwa pod Monte Cassino było przydzielenie 2 Korpusowi Polskiemu samodzielnego odcinka frontu, a dokładnie pasa u wybrzeża Adriatyku, o który walki określane są obecnie jako Kampania Adriatycka. W działaniach 3 Dywizję Strzelców Karpackich i 5 Kresową Dywizję Piechoty wspierały również oddziały włoskie.

15 czerwca 1944 r. jednostki 2 Korpusu Polskiego nad Adriatykiem przystąpiły do działań pościgowych za niemieckimi wojskami, luzując tym samym hinduskie oddziały. 21 czerwca 2 Korpus Polski dotarł nad rzekę Chienti, gdzie z marszu przystąpił do ataku na pozycje niemieckiej 278 Dywizji Piechoty. Było to preludium w realizacji planu operacyjnego, w ramach którego miała zostać zajęta Ankona. 1 lipca 5 Kresowa Dywizja Piechoty nawiązała kontakt z 3 Dywizją Strzelców Karpackich, która po uchwyceniu przyczółków i przejściu rzeki Mussone uderzyła w kierunku na Loreto. To właśnie w Loreto rozlokował się sztab gen. dyw. Władysława Andersa. Miejscowość ta jest znana przede wszystkim ze względu na znajdujące się tam sanktuarium maryjne Santa Casa. Podczas pobytu polskich żołnierzy w Loreto, nocą z 5 na 6 lipca, doszło do bombardowania Bazyliki, która zaczęła się palić. W trakcie bombardowania zginęło 13 z 20 żołnierzy z Pułku Ułanów Karpackich. Pozostali, którzy szczęśliwie przeżyli, ugasili pożar, ratując Bazylikę. Dzisiaj w jednej z kaplic sanktuarium znajduje się witraż upamiętniający to wydarzenie.

Jedną z ciekawostek walk podczas Kampanii Adriatyckiej jest historia dwóch Wojtków – „małego i dużego” – żołnierzy 22 Kompanii Zaopatrywania Artylerii. „Mały Wojtek” to profesor Wojciech Narębski, wybitny polski geolog, znany z wyjątkowych relacji z „dużym Wojtkiem” – niedźwiedziem będącym maskotką Kompanii, w której służył na równi z innymi żołnierzami. Walki nad Adriatykiem pozwalały również na chwile wytchnienia nad morzem, które wykorzystywali obaj Wojtkowie, a miś szczególnie lubił kąpiele w morskich falach.

Por. Władysław Dąbrowski z 15 Pułku Ułanów Poznańskich wspominał, że walki w lipcu 1944 r. były prowadzone w wyjątkowo złych warunkach pogodowych, przez większość czasu padały deszcze, a poruszanie się wojsk było utrudnione przez wszechobecne błoto. W takich warunkach niemieckie wojska dodatkowo opóźniały pochód oddziałów polskich, stosując najróżniejsze pułapki pozostawione na drogach. Płk Marian Tomaszewski – weteran 6 Pułku Pancernego Dzieci Lwowskich – wspominał, że na drodze do Ankony wycofujący się Niemcy pozostawili niezmiernie niebezpieczne pułapki, które tworzyły 300–500-kilogramowe bomby lotnicze, wkopane pod minami przeciwczołgowymi, skutkujące kompletnym zniszczeniem czołgu i zabiciem załogi po najechaniu na taką konstrukcję. Podczas rozbrajania jednej z niemieckich min-pułapek, ustawionych na przejeździe kolejowym, tuż przed wejściem do Ankony, w dniu 18 lipca 1944 r. zginął por. Adolf Bocheński – kawaler orderu Virtuti Militari i jeden z najbardziej utalentowanych ówczesnych polskich pisarzy i publicystów politycznych.

Utrudnienia i przeszkody nie były jednak w stanie zatrzymać zwycięskich wojsk polskich, które około godziny 14.30 wkroczyły do Ankony przez Bramę Św. Stefana. Jako pierwsi tę symboliczną granicę Ankony przekroczyli żołnierze Pułku Ułanów Karpackich, wraz z nimi do miasta wjechała bandera Polska. Była to bandera ze statku „Batory”, którym z Aleksandrii do Włoch przypłynęli żołnierze Pułku Ułanów Karpackich. Jak wspominał płk Stanisław Wyskot-Zakrzewski, bandera ta została przekazana ułanom przez marynarzy podczas uroczystego zbratania się na środku Morza Śródziemnego; w zamian marynarze otrzymali proporczyk Ułanów Karpackich. Nadmienić należy, że sztandar Pułku Ułanów Karpackich za zdobycie Passo Corno i wkroczenie do Ankony został uhonorowany Orderem Virtuti Militari.

Jako pierwszy do Ankony w samochodzie rozpoznawczym wjechał Tomasz Skrzyński – 20-letni Ułan Karpacki. Po pojawieniu się oddziałów polskich w Ankonie Niemcy rozpoczęli ostrzał miasta, a do akcji musieli wkroczyć żołnierze z doborowej 1. Samodzielnej Kompanii Commando, którzy skutecznie likwidowali kolejne gniazda niemieckiego oporu na terenie miasta i portu.

W czasie kampanii adriatyckiej straty polskie wyniosły 2500 żołnierzy, w tym 1100 poległych, pozostali to ranni i zaginieni. Na polskim cmentarzu wojennym, który ulokowano nieopodal Bazyliki w Loreto, pochowano bohaterów poległych w tej kampanii. Spośród 1100 grobów, blisko 400 stanowią pochówki żołnierzy poległych w walkach o Ankonę. Na cmentarzu tym spotykają się rokrocznie kombatanci i przedstawiciele władz polskich, którzy upamiętniają przelaną w walce o Polskę żołnierską krew. Wizytujący 2 Korpus Polski generał Kazimierz Sosnkowski – Wódz Naczelny Polskich Sił Zbrojnych – przed rozpoczęciem walk o Ankonę w dniu 16 lipca 1944 r. w swoim rozkazie nr 14, kierowanym do żołnierzy gen. Andersa, napisał: „Niechże poprzez nowe zwycięstwa nazwa miasta włoskiego, u bram którego stoicie, zwiąże się w dziejach z imieniem żołnierza polskiego, wiernego, niezłomnego, pełnego wiary w mądrość wyroków Bożych, które drogą ciernistą, lecz szczytną i pełną honoru, doprowadzą go w końcu do rodzinnego domu…”. Niestety, podczas konferencji w Jałcie, odbywającej się w dniach 4–11 lutego 1944 r., został przypieczętowany los wielu żołnierzy polskich zdobywających Ankonę, którzy walczyli mając na względzie powrót do wolnej Polski i do swoich domów na kresach wschodnich. Konferencja jałtańska odebrała im ich domy, wolność i suwerenność powstałego po zakończeniu II wojny światowej państwa polskiego.

Podsumowując należy stwierdzić, że bitwa o Ankonę była samodzielnym sukcesem wojsk polskich, stoczonym na oddzielnym kierunku operacyjnym, podczas której uwydatniły się wszystkie cechy żołnierza polskiego wyróżniającego się ogromną chęcią do walki z Niemcami, zdolnością do przejmowania inicjatywy, jak również wyjątkowymi umiejętnościami taktycznymi dowódców na wszystkich szczeblach dowodzenia. To był polski sukces w tej wojnie!

Ankona, jeszcze przed wybuchem I wojny światowej, była jednym z dwóch ważniejszych portów włoskiej marynarki wojennej na wschodnim wybrzeżu. Dwadzieścia lat przed zajęciem miasta przez wojska 2 Korpusu Polskiego, w nocy z 23 na 24 maja 1915 r., po wypowiedzeniu wojny Austro-Węgrom przez Włochy, port w Ankonie, jak i infrastruktura kolejowa na wybrzeżu, zostały zaatakowane przez okręty cesarsko-królewskiej marynarki wojennej. Atak ten był dla strony włoskiej kompletnym zaskoczeniem, dzięki czemu napastnikom udało się osiągnąć zamierzone cele. Podczas wojny w latach 1915–1918 port w Ankonie był kilkukrotnie atakowany z morza, jednak w kolejnych przypadkach obrona była zdecydowanie bardziej skuteczna aniżeli w przypadku pierwszego podejścia. Nadmienić należy, że podczas działań w okresie I wojny światowej w Ankonie brali udział również Polacy, jako marynarze i lotnicy austriacko-węgierskiej marynarki wojennej.

Przemysław Jaskółowski

– ukończył inżynierię materiałową na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Autor licznych książek i publikacji z zakresu wojskowości. Kurator wystaw tematycznych prezentowanych w kraju i poza granicami. Od ponad 20 lat działacz społeczny, uhonorowany licznymi odznaczeniami państwowymi i związkowymi

Bibliografia:

Witold Biegański, Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa, 1990

Witold Biegański, Ankona, Warszawa, 1986

Z. Wawer, T. Kondracki i M. Skotnicki, 2 Korpus Polski, Warszawa 2016

Stanisław Komornicki (red.), Wojsko Polskie 1939–1945. Barwa i broń, Warszawa, 1984

Nagrania i relacje ustne weteranów 2 Korpusu Polskiego.

fot. Archiwum PAN i PAU, folder wystawy “Zostawić po sobie ślad”

Artykuł Ankona ’44 pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Znane są dwie, nieco odmienne, relacje opisujące ostatnie chwile życia i śmierć Edwarda Dembowskiego. Jedna mówi o jego pojmaniu przez Austriaków w Rynku Podgórskim. W trakcie próby ucieczki miał otrzymać w plecy postrzał z muszkietu i zostać dobity trzema kłuciami bagnetów. Według drugiej relacji został zastrzelony podczas konsolidacji oddziału powstańczego przy kościele św. Józefa przy Rynku Podgórskim. Został pochowany na Cmentarzu Podgórskim (obecnie nazywanym Starym). Jego historia została niemal zapomniana, a nazwisko wspomina się wymieniając nazwę ulicy lub na zajęciach szkolnych dotyczących rabacji.

Edward Dembowski urodził się w Warszawie w 1822 r., w rodzinie szlacheckiej. Jego poglądy, odbiegające od rodzinnego konserwatyzmu, dotyczące równości stanów, przez współczesnych były odbierane jako rewolucyjne, stąd otrzymał przydomek „Czerwony Kasztelanic”. Pomimo młodego wieku, angażował się w działalność niepodległościową i agitacyjną na rzecz wybuchu ogólnonarodowego powstania, w którym upatrywał nie tylko wyzwolenia dla narodu, ale również uwłaszczenia i zniesienia pańszczyzny dla chłopów. Za tę właśnie działalność od 1843 r. ścigany był przez władze rosyjskie i pozbawiony majątku, a zagrożony aresztowaniem wyjechał do Wielkopolski, gdzie na terenie zaboru pruskiego kontynuował swoją pracę. Działalność Dembowskiego nie umknęła uwadze pruskiej policji, tym samym w obliczu groźby ponownego pozbawienia wolności został oddelegowany do Lwowa, by kontynuować swoją pracę na terenie Galicji.

Przemysław Jaskółowski

– ukończył inżynierię materiałową na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Autor licznych książek i publikacji z zakresu wojskowości. Kurator wystaw tematycznych prezentowanych w kraju i poza granicami. Od ponad 20 lat działacz społeczny, uhonorowany licznymi odznaczeniami państwowymi i związkowymi

Literatura:

Józef Wawel-Louis: Kronika Rewolucji Krakowskiej w roku 1846, Kraków 1898

Władysław Bortnowski: O Powstaniu Krakowskim 1846, Warszawa 1950

Janina Bieniarzówna: Rzeczpospolita Krakowska 1815–1846, Wrocław 1951.

Artykuł Apostoł wolności pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Przemysław Jaskółowski

– ukończył inżynierię materiałową na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Autor licznych książek i publikacji z zakresu wojskowości. Kurator wystaw tematycznych prezentowanych w kraju i poza granicami. Od ponad 20 lat działacz społeczny, uhonorowany licznymi odznaczeniami państwowymi i związkowymi

Artykuł Wycieczka historyczno-krajoznawcza szlakiem walk o Twierdzę Kraków w grudniu 1914 r. pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

fot. Obchody 100. rocznicy „II bitwy o Kraków” na Wzgórzu Kaim – 6 grudnia 2014 r., zorganizowane przez Tradycyjny Oddział C. i K. Regimentu Artylerii Fortecznej No. 2 barona Edwarda von Beschi –Twierdza Kraków.

Artykuł W niedzielę 6 grudnia 1914 pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Można śmiało zaryzykować stwierdzenie, że nie zawdzięczamy „Cudu nad Wisłą” ani Marszałkowi Piłsudskiemu, ani francuskiej misji wojskowej, tylko licznym oficerom wywiadu wojskowego – tak zwanej „II”, których rzetelne informacje wywiadowcze, w sytuacji, kiedy pod Warszawą miała pojawić się „czerwona horda” z Moskwy, pozwoliły wypracować Szefowi Sztabu Generalnego – gen. Tadeuszowi Jordan-Rozwadowskiemu – plany operacyjne o historycznym znaczeniu. 15 sierpnia 1920 r. dowodzący frontem północnym gen. Michaił Tuchaczewski wydał rozkaz o utworzeniu I Czerwonej Armii Polskiej. Bolszewicy powołali też namiastkę rządu Polskiej Republiki Rad, a w Mińsku znajdowali się polscy parlamentariusze, mający za zadanie wynegocjować warunki pokoju po przegranej przez Polskę wojnie, wysłani tam po decyzji Rady Najwyższej Ententy, obradującej w Spa. Można powiedzieć, że los Polski w tym czasie, w oczach aliantów i bolszewików, był z góry przesądzony, ale jeszcze nierozstrzygnięty!

Wróćmy jednak pamięcią wstecz, zanim doszło do Bitwy Warszawskiej. Uderzenie na Ukrainę w kwietniu 1920 roku wyprzedziło atak Armii Czerwonej na Polskę. W maju część dywizji polskich z Ukrainy zostało odesłanych na front północny – Litewsko-Białoruski, gdzie w tym czasie toczyły się zacięte walki z wojskami Tuchaczewskiego. Po miesięcznej bytności w Kijowie wojsk polskich i sprzymierzonych wojsk ukraińskich, Kon-armia Budionnego przełamała ich obronę. Sytuacja w czerwcu 1920 roku zapowiadała realne kłopoty dla polskich działań wojennych. Pomimo sukcesów na froncie północnym, oddziały 6 i 3 armii WP na południu cofały się na pozycje kwietniowe. W lipcu bolszewicy znajdujący się w natarciu porozumieli się z Litwinami i 12 lipca podpisali w Moskwie litewsko-sowiecki traktat pokojowy, na mocy którego Litwini otrzymywali Ziemię Wileńską, Oszmiańską i Augustowską, w zamian za przepuszczenie przez swoje terytorium części wojsk Tuchaczewskiego oraz wsparcie działań na północnym odcinku. Tym samym II Korpus Kawalerii Gaja Gaja przedostał się przez litewskie terytorium na tyły wojsk polskich i zajął Grodno, zmuszając ostatecznie do wycofania się 1 i 4 armii na linię Grajewo–Narew–Brześć Litewski. W lipcu na odcinku polskim operowały 23 dywizje piechoty i 8 dywizji kawalerii sowieckich, przeciw 21 dywizjom polskim. Dysproporcja ta była systematycznie zmniejszana poprzez zaciąg do armii ochotniczej, ogłoszony 3 lipca przez Naczelnego Wodza. W trakcie odwrotu wojsk polskich bolszewicy napierali, posuwając się systematycznie w kierunku linii Wisły i Warszawy oraz podchodząc pod Lwów.

Wojna polsko-bolszewicka 1920 roku toczyła się nie tylko na froncie, ale również była wojną o pozyskanie serc i dusz mas chłopskich i robotniczych. Propaganda odegrała ogromną rolę, ponieważ miała bezpośrednie przełożenie na świadomość szerokich mas. To dzięki poruszeniu narodu polskiego udało się stworzyć w błyskawicznym czasie Armię Ochotniczą, która broniła Warszawy w sierpniu 1920 r. Do wojny propagandowej stanęli najlepsi artyści po obydwóch stronach, którzy poprzez swoją sztukę oddziaływali na obywateli. Na zdjęciu litografia wykonana przez Jana Cottyego w Warszawie

W takich okolicznościach, na stanowisko Szefa Sztabu Generalnego zostaje powołany w dniu 22 lipca 1920 r. gen. Rozwadowski, który w zdecydowanym stopniu wykorzystał informacje płynące przez II Wydział Sztabu Generalnego WP pod kierownictwem mjr. Karola Bołdeskuła. Działania wywiadowcze przeciwko Sowietom realizował wydział IV (Ofensywny C), który wzmocnił swoje struktury dzięki powołaniu w dniu 1 sierpnia 1920 r. Związku Obrońców Ojczyzny (ZOO), stanowiącego realną siłę wywiadowczo-dywersyjną na terenach opanowanych przez bolszewików. Gro prac wydziałów „II” przy poszczególnych dowództwach zapewniało bieżące rozpoznanie sił nieprzyjaciela i jego ruchów, pozyskiwanymi poprzez: patrole wywiadowcze, podsłuchy telefoniczne i telegraficzne, radiowywiad, wywiad lotniczy, chwytanie jeńców i przesłuchiwanie uciekinierów. Ponadto tworzono siatki wywiadowcze, uruchamiane po wkroczeniu na dany teren Sowietów. Najważniejszym pozostawał jednak radiowywiad, opierający się na przekazywanych za pośrednictwem radiostacji szyfrogramów wroga, które po deszyfrażu stanowiły bezcenne źródło informacji. Pod koniec kwietnia 1920 r., po zmianie szyfrów Armii Czerwonej, dopiero po ponad miesiącu udało się je ponownie złamać. W początkach sierpnia najważniejszą placówką okazała się być Agentura „Dor”, zarządzana przez mjr. Aleksandra Myszkowskiego z Rygi, która dostarczyła szczegółowych informacji o przegrupowaniach i rzeczywistych siłach wojsk bolszewickich na froncie północnym. Mjr Myszkowski podał również informacje o planach przejścia Wisły pod Płockiem przez 12 tys. Korpus Kawalerii, dowodzony przez Węgra Szalaka (Bek-Nurat). Najważniejszą jednak informacją było podanie planów o uderzeniu na Modlin i wyparcia wojsk polskich na lewy brzeg Wisły, w celu zajęcia Warszawy, które miało wspierać uderzenie na Górę Kalwarię. Działalność Agentury „Dor” była wspierana przez Armię Łotewską, która okazała swoją wdzięczność za wsparcie polskie przy odbiciu Łatgalii w styczniu 1920 r.

Po objęciu funkcji Szefa Sztabu Generalnego, gen. Tadeusz Jordan-Rozwadowski zadbał o konieczne zmiany na szczeblach dowódczych, powołując gen. Józefa Hallera na dowódcę Frontu Północnego, wpłynął również na powołanie gen. Kazimierza Sosnkowskiego na stanowisko Ministra Spraw Wojskowych. 25 lipca 1920 r. do Warszawy przybył gen. Maxim Weygand na czele misji wojskowej. To jemu 10 sierpnia Józef Piłsudski zaproponował objęcie funkcji Szefa Sztabu Wojska Polskiego w zastępstwie gen. Rozwadowskiego. Dzięki wcześniejszym informacjom wywiadowczym, już 7 sierpnia większość planów operacyjnych Bitwy Warszawskiej było gotowych i podpisanych przez gen. Rozwadowskiego oraz gen. Sosnkowskiego, co było powodem odmowy przez gen. Weyganda objęcia zaproponowanej przez Piłsudskiego funkcji oraz brakiem wiary w powodzenie przygotowanej bitwy, która zaczęła się 13 sierpnia, po przegrupowaniu 1 i 3 Dywizji Piechoty Legionów w celu wyprowadzenia uderzenia oskrzydlającego znad Wieprza, pod bezpośrednim dowództwem Naczelnego Wodza – Józefa Piłsudskiego. Wariantowym uderzeniem oskrzydlającym miały być działania 5 armii gen. Władysława Sikorskiego, operującej na północnym skrzydle frontu, która po przyjęciu uderzenia miała przejść do natarcia znad Wkry, okrążając nieprzyjaciela również od północy. Na oddziały Sikorskiego uderzyły wówczas trzy armie bolszewickie pod dowództwem Tuchaczewskiego, a wojska Sikorskiego pomimo to utrzymały pozycje i pobiły bolszewików, odcinając łączność Tuchaczewskiego z jego 4 armią, 15 sierpnia 1920 r. przeszły do kontruderzenia. Tego historycznego dnia, w Święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, dokonał się „CUD” – nad Wkrą i pod Warszawą – zostały rozbite trzy bolszewickie armie, a uderzenie znad Wieprza dopełniło przegranej Armii Czerwonej, której marzenie o zajęciu Warszawy nie spełniło się aż do 17 stycznia 1945 r.

Przemysław Jaskółowski

Bibliografia:

A. Pepłoński, Wywiad w wojnie polsko-bolszewickiej 1919–1920, Warszawa, 1999

A.J. Rozwadowski A.J., Generał Rozwadowski, Kraków, 1929

J. Cisek, K. Paduszek, T. Rawski, Wojna Polsko-Sowiecka 1919–1921, Warszawa 2010.

Artykuł W cieniu „Cudu nad Wisłą” pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Według wszelkich danych, najliczniejszą formacją o słowiańskim charakterze, biorącą udział w likwidacji powstania, była niemiecka RONA (Rosyjska Wyzwoleńcza Armia Ludowa), dowodzona przez Bronisława Kamińskiego, wchodząca w skład oddziałów SS, formowanych z ochotników zagranicznych. Pomimo nazwy „Rosyjska”, nie była ona do końca jednolita narodowościowo, gdyż w jej skład oprócz Rosjan i Białorusinów wchodzili również Ukraińcy.

Op. cit.: „W likwidacji Powstania i paleniu miasta biorą udział – obok Niemców – oddziały ukraińskich renegatów pod komendą płk. Kamińskiego (na zdjęciu). Jednostki ROA zasłynęły z okrucieństw i mordów”. Ten podpis, zredagowany w 1957 r., nie do końca jest poprawny, gdyż zarówno RONA jak i ROA (Rosyjska Armia Wyzwoleńcza, nazywana Własowcami od nazwiska jej dowódcy gen. Andrieja Własowa) były formacjami o rosyjskim rodowodzie. Jedynie pewna część żołnierzy obydwu formacji była pochodzenia ukraińskiego i białoruskiego. Bezsprzecznym faktem jest jednak to, że obydwie formacje brały udział w tłumieniu Powstania Warszawskiego. Kamiński za grabież Warszawy i przywłaszczenie zdobytych tam wojennych łupów został rozstrzelany przez Niemców jeszcze w lecie 1944 roku.

To ta formacja jest obarczona piętnem rzezi na Woli, chociaż w pamięci warszawiaków dominuje wiedza o Ukraińcach dopuszczających się licznych zbrodni w tej dzielnicy. Mniemanie takie nie jest bezzasadne, chociaż wielu historyków próbuje tłumaczyć, że ofiary myliły język rosyjski z ukraińskim, mając w tym czasie wiedzę o wydarzeniach na Wołyniu. Teza taka jest zdecydowanie błędna, ponieważ warszawiacy żyjący do 1915 roku pod carskim panowaniem obowiązkowo znali język rosyjski i potrafili go rozpoznać – dotyczyło to znacznej części mieszkańców Woli, liczących wówczas od 40 do 90 lat. Nieco światła na sprawę Ukraińców w Powstaniu Warszawskim rzuca zdjęcie zamieszczone w publikacji pt. „Dni Powstania – kronika fotograficzna walczącej Warszawy”, wydanej w Warszawie w 1957 r., prezentujące oznaczanie jeńców ukraińskich, których podczas walk w stolicy uważano za najniebezpieczniejszy element. W odróżnieniu do SS-manów, oznaczanych na ubraniach znakiem „Swastyki”, oznaczano ich bezpośrednio na gołą skórę, malując farbą literę „U” – Ukrainiec.

Op. cit.: „Morderców ukraińskich, którzy wpadli w ręce powstańców, znakuje się literą „U” – uniemożliwi im to ucieczkę”. Taki podpis został zamieszczony pod tym zdjęciem podczas jego pierwszej publikacji w 1957 r. i nie ma tu możliwości pomyłki lub przekłamania, gdyż zdjęcie to jest bezsprzecznym materiałem źródłowym.

Dodać należy, że w tym czasie w Warszawie operowały dwie niemieckie formacje zbrojne złożone z Ukraińców. Jedną była kompania wartownicza więzienia na Pawiaku, składająca się ze 150 Ukraińców, biorąca udział w walkach na Czerniakowie i Powiślu oraz 400-osobowy oddział wołyńskiego Legionu Samoobrony, walczący z „Kościuszkowcami” na Czerniakowie. Istotnym w sprawie wydaje się być również dokument z Powstania Warszawskiego, wykonany przez Ludwika Witkowskiego ps. „Kosa” – cichociemnego i zarazem dowódcę Oddziału Osłony Sztabu Okręgu Warszawa AK – który w raporcie nr 11 z dnia 10 sierpnia pisze: „…Lech otrzymał meldunek, że od ul. Wroniej i Waliców rozwija się silne natarcie Ukraińców pod osłoną granatników. Wobec powyższego patrol udał się na zagrożony odcinek, ostrzeliwując z bliska gniazda granatników i wsparcia ogniem broni maszynowej. W walce, która rozwinęła się na ul. Wroniej, został ranny ppor. Boruta [Henryk Witkowski – brat Ludwika] i doktór Poraj, po czym oddział wycofał się bez dalszych strat…”. Trudno posądzać w tym przypadku oficera WP – cichociemnego o brak wiedzy z kim walczył jego oddział, skoro ta informacja znalazła się w oficjalnym raporcie. Tragiczną historię stanowią losy Ireny z domu Sucheckiej i jej kilkunastomiesięcznej córki, zamieszkujących przy ul. Płockiej w Warszawie, które podczas rzezi Woli wraz z opiekunką ukryły się w piwnicy swojej kamienicy. Widząc uprzednio wyczyny oprawców w niemieckich mundurach, Irena powiesiła swoją córkę, a następnie siebie. Oprawcy wchodząc do piwnicy zobaczyli, że nie mają już nic do roboty, tym samym uratowane zostało życie opiekunki, która ukryta w kącie, niezauważona, cudem przeżyła. Po wszystkim dotarła do rodziny Ireny i opowiedziała o całym zdarzeniu. Co popchnęło Irenę do tak tragicznej decyzji, najlepiej opisuje Marek Hłasko „…I nie uwierzyłaby chyba również i w to, że widziałem w czterdziestym czwartym roku w Warszawie, jak sześciu Ukraińców zgwałciło jedną dziewczynę z naszego domu, a potem wyjęli jej oczy łyżką do herbaty; i śmiali się przy tym, dowcipkowali…”. Okrucieństwo to nie było jednak wyłącznie domeną ukraińską, bestialstwem takim wyróżniali się prawie wszyscy żołnierze z rosyjskich formacji, tłumiących powstanie.

Irena z domu Suchecka ze swoją córką Basią na Woli w Warszawie w 1943 roku

Łączna liczba formacji rosyjskiego pochodzenia w niemieckich mundurach, biorących udział w walkach przeciw powstańcom, wynosi ponad 10 tys. żołnierzy, co stanowi prawie ¼ sił rzuconych przez Niemców do zdławienia Powstania Warszawskiego. Oczywiście nie należy zapominać przy tym o Rosjanach walczących w powstaniu. Ich los był z góry przesądzony, gdyż jako osoby wspierające Armię Krajową z założenia byli „winni i skazani”! Również część oficerów i żołnierzy Armii Polskiej, którzy przeprawili się na drugi brzeg Wisły wspierając powstanie, była Rosjanami. Natomiast na próżno szukać Ukraińców walczących po stronie Powstania Warszawskiego lub informacje o ich udziale nie zachowały się do dnia dzisiejszego.

Przemysław Jaskółowski

Bibliografia:

Hanna Rybicka, Oddział Dyspozycyjny „B” warszawskiego Kedywu. Dokumenty z lat 1942– 1944, Warszawa, 2005

Jan Grużewski i Stanisław Kopf, Dni Powstania – kronika fotograficzna walczącej Warszawy, Warszawa, 1957

Edward Prus, SS-Galizien Patrioci czy zbrodniarze?, Wrocław, 2001.

Artykuł Słowianie wschodni w Powstaniu Warszawskim pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Artykuł Zaprzepaszczony blitzkrieg (część 2) pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Przemysław Jaskółowski

– ukończył inżynierię materiałową na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Autor licznych książek i publikacji z zakresu wojskowości. Kurator wystaw tematycznych prezentowanych w kraju i poza granicami. Od ponad 20 lat działacz społeczny, uhonorowany licznymi odznaczeniami państwowymi i związkowymi

Artykuł Zaprzepaszczony blitzkrieg (1) pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.