Dziś w nocy (z 24 na 25 października) zmarła w Krakowie w wieku niemal 102 lat dr Wanda Półtawska.  Pani Doktor była związana z “Wychowawcą” od początku, była także pomysłodawcą nazwy naszego miesięcznika. Tak wspomina ten moment p. Maria Tota: “Na jednym ze spotkań [dotyczącym powstania pisma dla nauczycieli] dr inż. Zięba przyniósł wiadomość, że dr Wanda Półtawska proponuje tytuł „Wychowawca”. Został on jednogłośnie przyjęty.” [Wychowawca 1/2023].

Przez wiele lat w każdym numerze ukazywały się artykuły Pani Doktor mówiące o konieczności wychowania w wartościach, rodzinie, macierzyństwie i ojcostwie. Spotkanie z Nią zawsze skłaniało ku refleksji o Bożych zamiarach wobec każdego z nas, zachęcało do gruntownego “rachunku sumienia” – czy moje życie opieram na Bogu? 

Ludzie nieraz szukają pomocy tam, gdzie nie mogą jej znaleźć: nie wszystkie problemy małżeńskie da się rozwiązać terapiami, wizytami u lekarzy, leczeniem. Są takie problemy, których rozwiązanie jest duchowe i daje je jedynie Bóg. Dlatego w sprawach bardzo trudnych mamy iść przez życie mocno uchwyceni ręki Boga. Nieraz stoimy przed pokusą pomyślenia: „on się nie zmieni”, „ona się nie zmieni”… Ale osoba ludzka nie jest stała, nie jest stabilna, ale jest – jak mówił św. Jan Paweł II – niczym nurt rzeki: każdego dnia jesteś inny niż wczoraj i dziś inny niż jutro. Dlatego tak ważna jest rzeczywista wiara w Ducha Świętego, który jest mocą Bożą w nas. Nie mamy zamykać się w sobie z naszymi problemami ani analizować bez końca swoich przeżyć i odczuć, ale „dać z siebie skok do przodu” ku Bogu. [Wychowawca 1/2022, s. 22]

Polecamy w modlitwie duszę śp. Pani Doktor oraz całą Jej Rodzinę.

Redakcja Miesięcznika “Wychowawca”

fot. Archiwum IPN

Artykuł Zmarła dr Wanda Półtawska – ikona walki o życie, miłość i rodzinę pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Sięgam do najwcześniejszych wspomnień. Oto Pan Bóg przyjdzie, z rzeszą świętych k’nam przybędzie. Dzieci, chroniąc palce przed woskiem kapiącym ze świec, wędrują procesyjnie przed ołtarz. – Mamusiu, co znaczy k’nam? Może dziś uda mi się wylosować figurkę Jezuska… – Wielka światłość w dzień ów będzie. Znowu melodia gregoriańska o charakterystycznej skali, szybko zapamiętana dzięki kilkukrotnemu powtórzeniu. Po skończonych Roratach wracam z gromadą dzieci do domu, śnieg skrzypi pod nogami, a w uszach wciąż rozbrzmiewa melodia Archanioł Boży Gabryjel. Dlaczego Gabryjel, a nie Gabriel? – Próbuję wyobrazić sobie zwiastowanie, o którym opowiadają kolejne zwrotki. Po latach dopiero zrozumiałam, że pieśni stanowią literacką odmianę Biblii Pauperum.

Rorate coeli desuper. W pamięci żywo rozbrzmiewa śpiew scholi w krakowskiej bazylice oo. Dominikanów. Surowy chorał gregoriański, z basowym burdonem w tle. Kościół wypełniony tłumem zaspanych jeszcze studentów. Recytatywne łacińskie zwrotki zapadają w pamięć. Nie bądź zagniewany Panie… Spójrz na udrękę twego ludu i poślij Tego, którego masz posłać.

Autostrada we Włoszech, grudniowe popołudnie, wokół zaśnieżone szczyty Alp. Wracamy z mężem do Krakowa. Gwiazdo morza głębokiego, Matko Boga najwyższego. Śpiewamy zachwycając się głębokim tekstem i modalną melodią. To pieśń ze zbioru rękopisów sióstr benedyktynek w Staniątkach, polska wersja hymnu Ave Maris Stella.

Kilka lat później. Aula średniej szkoły muzycznej. Słucham pieśni adwentowych śpiewanych przez uczniów, ze skomponowanymi przez nich akompaniamentami. Fascynuje mnie różnorodność stylistyczna: melodie proste i sylabiczne przeplatają się ze śpiewami o cechach melizmatycznych. Niektóre z nich mają swe źródło w gregoriańskich hymnach i antyfonach. Liczne zazwyczaj zwrotki urzekają bogactwem treści: oto różnie opowiedziane historie zwiastowania; żarliwe błagania Boga o zesłanie Zbawiciela dla ocalenia grzesznego człowieka; wezwania i prośby o wstawiennictwo Maryi – Matki Odkupiciela, Ścieżki do Nieba, Bramy do Raju, Jedynej Nadziei.

I ostatnie wspomnienie. Zaprzyjaźnione mamy spotkały się, by śpiewać pieśni adwentowe. Na podłodze baraszkuje niemowlak, inny śpi w wózku, kilkoro starszaków siedzi zasłuchanych, tuląc się do mam. Bo czy nie jest intrygująca opowieść o człowieku zabłąkanym wśród okropnej nocy, którego nikt nie wspomógł w niemocy? Na szczęście przyszła wiekami żądana z judzkiej krainy Dziewica wybrana, która pokorą i oczy skromnymi Boga samego ściągnęła ku ziemi. I wszystko dobrze się skończyło. – Czy wiecie dzieci, że ta pieśń ma ponad dwieście lat, a słowa do niej ułożył Franciszek Karpiński? Ten sam, który jest autorem tekstu kolędy Bóg się rodzi. – Mamy przewracają kolejne strony Śpiewnika kościelnego ks. Jana Siedleckiego. – Nie wiedziałam, że pieśni adwentowych jest tak dużo! – stwierdza jedna z nich ze zdumieniem. Tak, jest ich wiele, ale nie wszystkie są powszechnie śpiewane. Jeszcze więcej pieśni adwentowych znaleźć można w dziewiętnastowiecznym Śpiewniku kościelnym ks. Michała Mioduszewskiego.

Płomień rozgryzie malowane dzieje, skarby mieczowi spustoszą złodzieje, pieśń ujdzie cało. W myśli dzwonią mi słowa Mickiewicza i postanawiam w tym Adwencie nauczyć moje dzieci jednej, a może dwóch nieznanych dotąd pieśni adwentowych. To już coś! Ale można więcej. Znana jest w Polsce tradycja wspólnego kolędowania w okresie bożonarodzeniowym. Dlaczego więc nie stworzyć nowej tradycji – śpiewów adwentowych? Przy rodzinnym stole, w niedzielne popołudnie, w gronie najbliższych; przed wieczorną Mszą Świętą we współpracy z zaprzyjaźnionym organistą; podczas katechezy szkolnej; na spotkaniu dla coraz częściej powstających grup mam z dziećmi… Sposobów może być wiele.

Oby pieśń adwentowe trwały w pamięci, a nie tylko w śpiewnikach; oby towarzyszyły naszej grudniowej codzienności; oby stały się naszą modlitwą. Wtedy po czasie błagania O spojrzyj, spojrzyj na lud Twój znękany i ześlij Tego, co ma być zesłany z tym większą wdzięcznością zaśpiewamy na Pasterce: Wśród nocnej ciszy głos się rozchodzi: wstańcie pasterze, Bóg się nam rodzi. Na przekór światu, który wszystko chce mieć od razu, celebrujmy oczekiwanie – oczekiwanie na przyjście Zbawiciela.

Maria Pawlisz

– teoretyk muzyki, obecnie menadżer ogniska domowego na pełnym etacie. Mama sześciorga dzieci

Artykuł Modlitwa pieśniami pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Chęć posiadania jest ludzką słabością, znaną od zarania dziejów. Jednak przedmioty, jakie wytwarzał człowiek od wieków, miały mu służyć, ułatwiać życie, unowocześniać i usprawniać procesy. Były też efektem jego pracy, pomysłowości, innowacyjności i myślenia o innych. W sposób naturalny pojawiał się również nadmiar i niebezpieczeństwo konsumpcjonizmu. Myśląc o rozwoju dzieci (zarówno własnych, jak i „szkolnych”), chcemy je przed tym uchronić, a z drugiej strony pragniemy, żeby były kreatywne, twórcze i miały wpływ na to, co się wokół nich dzieje. Warto więc rozwijać w nich myślenie o potrzebach innych. Chcielibyśmy odwrócić ich myśli od oczekiwania na to co im się – według nich – należy, a raczej rozwijać u nich gotowość służenia tym, których mają blisko siebie, dzielenia się swoim czasem, zdolnościami, uwagą. Możemy nazywać to również dzieleniem się miłością, czyli szukaniem dobra tych, których będą mieli wokół siebie.

Co możemy zrobić gdy myśli naszych dzieci krążą głównie wokół tego, co chciałyby mieć? Warto uczyć dzieci oczekiwania. Rozmawiajmy z nimi o tym wszystkim, czego bardzo pragną. Niech puszczają wodze fantazji i opowiadają nam, jak to będzie gdy już dostaną tę wymarzoną rzecz. Co będą z nią robić, kogo zaproszą do wspólnej zabawy, co dzięki temu osiągną. Ucząc czekania, możemy im podsunąć przykłady, jak mogą to osiągnąć, np. poprzez odkładanie drobnych sum kieszonkowego – ucząc w ten sposób oszczędzania, planowania i gospodarowania pieniędzmi. Czas oczekiwania może zadziałać dwojako – utwierdzić dziecko w jego pragnieniach, albo pokazać, że wokół niego jest bardzo wiele rzeczy, których można pragnąć, więc może warto chwilę się zastanowić, co tak naprawdę jest potrzebne i warte zachodu. Niech dzieci oddają się marzeniom, niech uczą się, że na to czego się bardzo chce, warto poczekać. Oczywiście jednocześnie nie rezygnujmy z pokazywania naszym pociechom, że dużo więcej radości niż rzeczy, może dać wspólnie spędzony czas z osobą bliską, rozmowa, dzielenie zainteresowań i pasji, jednym słowem – relacja z drugim człowiekiem.

Mikołajki to moment, kiedy jako wychowawcy klasy możemy nawiązać do historii Świętego Mikołaja, na cześć którego ustanowiono to święto. Święty Mikołaj rozdał cały swój niemały majątek ubogim, co dało początek tradycji obdarowywania się z okazji jego święta drobnymi upominkami.

Od nas, wychowawców, zależy, czy „mikołajki klasowe” będą tylko miłą zabawą, czy też okazją do rozwoju podopiecznych.

Przede wszystkim nauczyciel powinien zdawać sobie sprawę z tego, że wspólne świętowanie daje radość, jednoczy grupę, jest okazją do bliższego poznania się i zacieśnienia więzów przyjaźni. Wychowawca może postawić sobie to za cel i przez pryzmat tego celu zorganizować klasowe mikołajki. Jeśli będzie chciał zadziałać na rzecz integracji klasy, to może zaproponować, żeby dzieci, po wylosowaniu siebie nawzajem, poobserwowały uważniej osobę, dla której będą przygotowywać prezent i spróbowały określić co sprawiłoby jej największą radość. Wychowawca może także pomóc dzieciom w prowadzeniu takich obserwacji, może podsunąć pytania, np. czym mój kolega/koleżanka się interesuje, jak spędza wolny czas, co lubi, jakie książki najchętniej czyta, jakie lubi kolory, o czym najczęściej mówi, czy lubi niespodzianki, itp.? Dzieciom można zaproponować, żeby celem klasowej imprezy mikołajkowej było nie tylko tradycyjne wręczenie sobie upominków, ale również lepsze poznanie się nawzajem. Jeśli zobaczą, że może to być okazja do odkrycia nieznanych dotąd cech kolegów i koleżanek z klasy, z pewnością chętnie wezmą udział w takiej zabawie, ponieważ będzie dla nich atrakcyjna i stworzy szanse na nawiązanie nowych przyjaźni. Przygotowanie mikołajek, których ukrytym celem jest integracja grupy, daje okazję do pożytecznego zagospodarowania godziny wychowawczej. Nauczyciel może zorganizować zabawę, podczas której dzieci anonimowo opiszą swoje zainteresowania, a zadaniem całej klasy będzie odgadnięcie kto stoi za poszczególnymi opisami. Gdy powoła klasowego sekretarza, który wszystko skrzętnie zanotuje i stworzy tym samym bank pomysłów na prezenty, pozostali będą mieli skąd czerpać inspiracje. Takie zabawy są świetną okazją do tego, żeby dzieci mniej śmiałe również zaistniały w grupie i powiedziały coś o sobie, do czego wcześniej nie miały okazji. To oczywiście tylko jeden z pomysłów i każdy wychowawca z pewnością znajdzie wiele rozwiązań, o ile najpierw określi cel swojego działania.

Decyzja o tym czy prezenty będą kupowane czy wykonywane samodzielnie, czy będzie to określony rodzaj prezentów, należy do każdej grupy i zależy od wieku dzieci, ich nastawienia, zaangażowania. Jeśli przy okazji mikołajek wychowawcy uda się nakłonić dzieci do myślenia o potrzebach innych, to być może same dojdą do wniosku, że lepiej przygotować prezenty dla tych, o których nie pomyślą ich najbliżsi. To również może być wielkie klasowe wydarzenie, gdy dzieci przygotują podarunki dla swoich rówieśników z domu dziecka. Ważne, żeby była to ich decyzja.

Inwencja wychowawcy z pewnością wyzwala u uczniów kreatywne myślenie i takie pomysły, które zaspokoją również te niematerialne potrzeby, czyli przede wszystkim potrzebę relacji, uwagi, zainteresowania, poświęcenia czasu i potrzebę dawania innym siebie. Jeśli wychowawca nie odnajdzie wśród swoich wychowanków tej potrzeby albo dojdzie do wniosku, że jest ona głęboko ukryta, dostaje tym samym ogromną szansę na poprowadzenie swojej klasy do odkrycia tego. Jeśli uda się przekonać dzieci, żeby chciały rezygnować ze swojej roszczeniowej postawy na rzecz dostrzegania potrzeb swoich przyjaciół i wychodzenia im naprzeciw, a tym samym nawiązywania trwałych, szczerych relacji, osiągniemy wiele. Jeśli nauczymy nasze dzieci tego, co jest źródłem prawdziwego szczęścia, zostawimy im najbardziej trwały skarb.

Elżbieta Wagner

– odpowiedzialna za kierowanie projektami szkoleniowymi Instytutu Educare, absolwentka SGH w Warszawie. Doświadczenie w obszarze edukacji zdobyła pracując dla organów prowadzących szkoły niepubliczne, a także jako dyrektor jednej ze szkół edukacji spersonalizowanej

Artykuł Co z tymi mikołajkami? pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Jan Paweł II, Przemówienie do sportowców, wygłoszone w Auli Pawła VI w Rzymie, 28 października 2000 r.

W ciągu całego życia istnieje potrzeba kształtowania dobrych nawyków dotyczących zdrowia. Jest to szczególnie ważne w okresie rozwoju, kiedy kształtuje się nie tylko strona somatyczna, ale i psychiczna człowieka oraz jego osobowość, kiedy stosunkowo najłatwiej i najskuteczniej można kształtować pożądane postawy, które pozostają na całe życie.

Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia, zdrowiem nazywamy stan pełnego fizycznego, psychicznego i społecznego dobrostanu, a nie tylko brak choroby czy niepełnosprawności¹. Jednym z czynników warunkujących dobry stan zdrowia jest wysiłek fizyczny. Warto zauważyć, że racjonalny wysiłek fizyczny powoduje nie tylko stan wytrenowania mięśni szkieletowych, układu kostno-stawowego, a więc narządu ruchu, ale również wpływa na usprawnienie funkcji układu krążenia, układu oddechowego, termoregulacji oraz całego metabolizmu tkankowego.

Sport, będący podstawowym ogniwem wychowania fizycznego, jest pojęciem szalenie pojemnym. Wśród jego zalet są nie tylko walory zdrowotne, ale również wielorakie wartości wychowawcze. Sport kształtuje wytrwałość w dążeniu do celu, systematyczność, uczy umiejętności współpracy w grupie, ale także wyrabia pokorę, przez ciągłe konfrontowanie się z możliwością porażek. Ważnym aspektem jest fakt, że sport uczy postawy fair play, deficytowej we współczesnym świecie, pełnym agresji i egoizmu. Nie sposób oddzielić go od pojęcia zabawy, pamiętając jednak, że nie wszystko co jest zabawą jest również sportem. Za to wszystko co określa się mianem sportu, należy do kręgu zabawy. Te dwa aspekty sportu: zabawowy i rekreacyjny są bardzo istotne dla rozwoju sfery psychicznej i emocjonalnej młodego człowieka. Nic bowiem tak nie wycisza i pozytywnie nie nastraja jak odpowiednio dobrana aktywność fizyczna. Z doświadczenia rodzica i nauczyciela wiem, jakie pozytywne wartości niesie chociażby turystyka górska. Wspólne wyprawy pogłębiają relacje i są dobrą okazją do tworzenia autentycznych więzi. W czasie wspólnych wypraw w góry można kształtować cechy takie jak wytrzymałość, partnerstwo, wrażliwość na potrzeby innych, przyjaźń, koleżeństwo, a także zwracać uwagę wychowanków na piękno przyrody. O pięknie i wartości gór pisało wielu poetów:

Jeśli przyjaciel wydał ci się ani przyjacielem, ani wrogiem

Weź go w góry, zaryzykuj, tam zrozumiesz kto to taki².

Hiszpański filozof Jose Ortega Gasset nazwał kiedyś sport „bratem pracy” – „ponieważ wymaga on wysiłku, który jednak człowiek podejmuje, w przeciwieństwie do pracy, dobrowolnie”³.

Kształtowanie prawidłowych nawyków człowieka dotyczących zdrowia, wiąże się z potrzebą ruchu. Bo przecież ruch to zdrowie – jak głosi słynny slogan. Zdaniem Wojciecha Oczko – doktora medycyny i filozofii, nadwornego lekarza królów Stefana Batorego oraz Zygmunta III Wazy – „ruch jest w stanie zastąpić prawie każdy lek, ale wszystkie leki razem wzięte nie są w stanie zastąpić ruchu”⁴. Owa potrzeba ruchu jest zaspokajana poprzez wychowanie fizyczne, które odgrywa ogromną rolę w rozwoju młodego człowieka w trakcie edukacji.

Stan zdrowia młodych Polaków budzi niepokój. „Zachodzące w ostatnich dekadach zmiany w środowisku zewnętrznym człowieka sprzyjają nadmiernym przyrostom masy ciała. Postęp cywilizacyjny i techniczny, a zwłaszcza ograniczenie aktywności ruchowej związanej z codziennymi czynnościami oraz łatwy dostęp do wysoko przetworzonej, bogatej w energię żywności prowadzi do zaburzeń równowagi energetycznej ustroju. Nadwaga i otyłość u dzieci i młodzieży jest zaburzeniem stanu zdrowia, które powoduje szereg konsekwencji: zarówno bezpośrednich, głównie psychospołecznych i emocjonalnych, jak i odległych skutków somatycznych. Wśród otyłych nastolatków istnieje duże prawdopodobieństwo utrzymania otyłości w wieku dorosłym i wystąpienia takich powikłań, jak przedwczesny rozwój miażdżycy, zespół metaboliczny, cukrzyca drugiego typu czy szerokie spektrum chorób układu krążenia.

Nadwaga i otyłość występuje u co siódmego nastolatka ankietowanego w ramach badań HBSC w roku szkolnym 2013/14”⁵.

^{Wobec pogarszającej się kondycji i sprawności fizycznej młodego pokolenia, wychowanie i edukacja poprzez sport ma przed sobą aktualne i niecierpiące zwłoki wyzwania. Potrzeba kształtowania prawidłowych postaw prozdrowotnych winna być uwzględniona w wychowaniu młodego człowieka od najmłodszych lat.}

„Liczne badania naukowe potwierdzają wpływ aktywności fizycznej na ograniczenie występowania tzw. chorób cywilizacyjnych: otyłości (Inchley i in. 2017), cukrzycy (Sigal i in. 2018), czy chorób układu krążenia (Ahmad i Testani 2017). Ponadto aktywność fizyczna ma również znaczenie dla wzmacniania zdrowia psychicznego (Petty i in. 2009). Osoby uprawiające sport mają m.in. wyższe poczucie własnej wartości (Spruit i in. 2016), mniej się stresują (Kremer i in. 2014) oraz mają lepsze relacje społeczne (Howie i in. 2010). Szczególnie istotną rolę aktywność fizyczna odgrywa w kształtowaniu stylu życia oraz nawyków zdrowotnych młodych ludzi, wpływając na ich dobre samopoczucie (Schneider i in. 2008) oraz będąc inwestycją w przyszłe zdrowie”⁶.

W szkole artystycznej, w której pracuję, uczniowie, ze względu na wielogodzinne ćwiczenia na instrumentach, mają duży deficyt aktywności fizycznej i dlatego niezwykle istotna jest dla nich poprawa sprawności ruchowej, a tym samym psycho-fizycznej. Wychowanie fizyczne w szkole muzycznej ma swoją specyfikę oraz stanowi wyzwanie dla nauczycieli tego przedmiotu. Przyszli muzycy mają specyficzne potrzeby ruchowe w związku z grą na instrumentach. Zasadniczo każdy musi oszczędzać palce, a także dbać o swoją postawę. Dlatego nauczyciele unikają zaawansowanych zajęć z siatkówki czy koszykówki, by nie narażać swoich podopiecznych na kontuzję. Wprowadza się więcej zajęć z gimnastyki korekcyjnej, by zapobiegać wadom postawy, wynikającymi między innymi z wymuszonej pozycji podczas gry na instrumentach. Moją alternatywą jest tenis stołowy, który promuję od kilku lat jako sport mało inwazyjny, a zarazem pozwalający rozładować stres i napięcie wynikające z wielogodzinnych ćwiczeń, częstych występów publicznych i recitali. Zajęcia te cieszą się sporym zainteresowaniem zarówno wśród uczniów jak i rodziców, którzy także mają możliwość uczestniczenia w nich i sprawdzenia własnych umiejętności.

W mojej pracy wychowawcy i nauczyciela staram się wykorzystywać także literackie wzorce osobowe. W literaturze współczesnej zagadnienia zdrowia znalazły wszechstronne odbicie. Szczególnie w powieściach społeczno-obyczajowych i psychologicznych można znaleźć zagadnienia związane z indywidualnym i społecznym zdrowiem psychicznym, utratą zdrowia, chorobą, kalectwem, czy patologiami takimi jak narkomania czy alkoholizm. Współcześni autorzy nie tylko piszą w swych utworach o różnych problemach zdrowia, ale starają się je ukazać w aspekcie skutków społecznych oraz psychologiczno-pedagogicznych i ewentualnych oddziaływań profilaktyczno-wychowawczych. Pomocnymi w bezpośrednich oddziaływaniach wychowawczych związanych z propagowaniem zdrowego stylu życia, mogą być utwory, w których zamieszczono wzorce osobowe sportowców, ludzi, którzy idei zdrowo rozumianego wysiłku sportowego podporządkowali swoje cele. Przywołam kilka tytułów, które warto polecić młodym: Sami ale nie samotni Anny Dubrawskiej (A. Dubrawska , „Sami, ale nie samotni”, Warszawa 1984), Bez trybun Krzysztofa Blautha (K. Blauth, „Bez trybun”, KAW 1982) czy Proszę o klucz Bogdana Tomaszewskiego (B. Tomaszewski , „Proszę o klucz”, Sport i Turystyka 1976). Wśród biografii współczesnych sportowców również znajdziemy takie, w których bohaterowie podporządkowują życie sięganiem ku ideałom, osiąganiu dobrych wyników sportowych i walce z własnymi słabościami⁷.

Walory wychowawcze tych utworów są niezaprzeczalne. Młodzież dostaje gotowe wzorce osobowe (a także moralne), przykłady dbania o kondycję, o swoje zdrowie fizyczne i psychiczne. Istnieją też teksty, w których sama młodzież staje się przykładem dla rówieśników. W wyborze opowiadań Zwyciężyć siebie, Marzenna Pollak (Praca zbiorowa pod red. M. Pollak „Zwyciężyć siebie”, Nasza Księgarnia 1981) zaprezentowała fragmenty prozy między innymi E. Paukszty, A. Prudnickiego, S. Dygata, uwypuklając piękno i wartość wychowawczą sportu. Bohaterami przytoczonych utworów są w większości kilkunastoletnie dziewczęta i chłopcy. Sportowej pasji zawdzięczają poczucie godności i wiary w siebie, okupione wytrwałą pracą, walką z lękiem, słabością i zwątpieniem. Zaprezentowane teksty cechują wysokie walory artystyczne oraz mocno eksponowane humanistyczne wzorce moralne, będące podstawą zdrowia społecznego. Warto te pozycje literackie polecać młodym.

Wychowanie poprzez sport odgrywa ważną rolę w kompleksowym oddziaływaniu wychowawczym, skoordynowanym współdziałaniu wszystkich czynników kształtujących pełną osobowość człowieka. Najważniejsza rola w tym oddziaływaniu przypada rodzinie i szkole. O ile w rodzinach coraz częściej podejmuje się sportowe wyzwania i promuje ruch na świeżym powietrzu, to jednak wciąż zbyt mało uwagi przywiązuje się w szkole do tego zagadnienia. W obecnej dobie zagrożeń cywilizacyjnych edukacja i wychowanie poprzez sport stanowi skuteczne antidotum wobec wspomnianych w tym artykule problemów. Dlatego szkoła powinna uzupełniać rodzinne środowisko wychowawcze. Bywa jednak i tak, że trudności w pracy wychowawczej wynikają niejednokrotnie z wpływu nieprawidłowo funkcjonującej rodziny. Tutaj indywidualne podejście do uczniów oraz osobowość nauczyciela mogą procentować prawidłowymi postawami młodzieży. Stąd tak ważne są zajęcia dodatkowe, prowadzone w szkołach, gdzie uczniowie mogą nie tylko owocnie spędzić czas, ale też nauczyć się lub wzmocnić już przyswojone nawyki aktywnego podejścia do życia, dbania o higienę i zdrowie w szerokim aspekcie. Co więcej, tego typu zajęcia pozwalają młodym poznać siebie, swoje słabe i mocne strony, a wszystko to odbywa się pod skrzydłem nauczyciela, który jest otwarty na ich potrzeby oraz gotowy wzmacniać pozytywne nawyki w atmosferze luźniejszej niż na lekcji.

W wyniku mojej wieloletniej praktyki w zawodzie nauczyciela wychowania fizycznego i wychowawcy w internacie, nasuwają mi się pewne wnioski, które w moim przekonaniu powinny być uwzględniane w pracy wszystkich nauczycieli, którym zależy na wychowaniu młodych poprzez sport. Bardzo ważne jest:

• stosowanie właściwie dobranych metod pracy z dziećmi i młodzieżą

• indywidualizacja zajęć oraz wprowadzania zajęć dodatkowych

• tworzenie warunków do doskonalenia sprawności i kondycji fizycznej uczniów

• stymulowanie i umożliwienie uczniom podejmowania różnych form aktywności ruchowej

• przekazywanie wiedzy o potrzebie aktywności fizycznej, przestrzegania zasad higieny, prowadzenie zdrowego trybu życia

• organizowanie zajęć sportowych i rekreacyjnych, grupujących uczniów o podobnych zainteresowaniach

• proponowanie różnych form sportowego spędzania wolnego czasu jako antidotum na uzależnienia i nałogi

• stwarzanie warunków do integracji podczas uczestnictwa w festynach sportowych, rozgrywkach, „zielonych szkołach”, wyprawach turystycznych

• wdrażanie do samodyscypliny poprzez sport – pokonywanie własnej słabości, zmęczenia, zdenerwowania

• przygotowanie do pełnienia funkcji społecznych: współudział uczniów w organizowaniu gier i zabaw ruchowych (organizator), uczestniczenie fair play w rywalizacji sportowej (zawodnik, kapitan zespołu), zdobywanie umiejętności kulturalnego i bezpiecznego zachowania się podczas wszelkich zawodów na terenie szkoły i poza nią (kibic).

Troska o zdrowie, właściwe podejście do znaczenia ruchu procentować będzie w życiu każdego człowieka nie tylko odpowiednią tężyzną fizyczną, zdrowiem psychicznym i dobrym samopoczuciem, ale również umiejętnością przyjmowania porażek, nabywania zdolności radzenia sobie w grupie, poznania swoich możliwości i ograniczeń. Wysiłek fizyczny jest korzystny dla zdrowia, stanowi skuteczny sposób zapobiegania szkodliwym następstwom ograniczenia aktywności ruchowej we współczesnym życiu. Bardzo ważny jest pozytywny wzorzec nauczyciela, który imponuje aktywnością fizyczną i autentycznie żyje sportem. Jeżeli nauczyciel swoją osobowością i temperamentem zaszczepi uczniowi pozytywne wzorce zdrowotne, to w przyszłości jego wychowanek może uniknąć pułapek niezdrowego trybu życia.

Powyższe zagadnienia, związane ze sportem i jego aspektem wychowawczo-edukacyjnym, powinny znaleźć należne miejsce w pracy każdego nauczyciela.

Piotr Kłosowski – nauczyciel wychowania fizycznego oraz wychowawca w internacie przy Zespole Państwowych Szkół Muzycznych w Bielsku – Białej

Artykuł Wychowanie przez sport w praktyce pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Spotykamy się raz w tygodniu, popołudniami. Głównymi adresatami są dzieci w wieku przedszkolnym (i ich rodzice), ale w praktyce rozpiętość wiekowa wśród małych uczestników jest spora – od roczniaków do dziesięciolatków. Z nielicznymi wyjątkami zajęcia odbywają się na wolnym powietrzu i same też są „wolne”: niezależnie od warunków, zimą już po zmroku, spędzamy dwie-trzy godziny, penetrując okoliczne krzaki, rąbiąc, piłując i trenując rozpalanie ognia. Mamy polowy samowar, w którym gotujemy wodę na herbatę i kisielek, pieczemy kiełbaski i oscypki, budujemy tamy w potoku, w sezonie zimowym zjeżdżamy na jabłuszkach i tak dalej. Absolutnym przebojem jest praca z prawdziwymi narzędziami: pozwalam ich używać kilkulatkom, oczywiście czuwam i przypominam zasady, ale ostatecznie każdy ma szansę przerąbać czy przepiłować swoją gałąź. I tylko tyle, a w spotkaniach uczestniczy zwykle dziesięcioro, a czasem i dwadzieścioro dzieci (plus rodzice, dla których również jest to bardzo ważny czas; jeśli starcza czasu, nieśmiało proszą, czy też mogą porąbać).

Bywają miejsca, gdzie okazja do przebywania w tak zwanej dziczy zdarza się jeszcze częściej i jest częścią planu wychowawczego. Szkoła, w której pracuję, należy do sieci Montessori Mountain Schools, bezpłatnych, niepublicznych placówek. Położenie sprzyja aktywności w terenie – otacza nas prześliczny Beskid Żywiecki, za szkołą płynie potok, do lasu mamy dwa kroki… a mimo to pomysł spędzania kilku godzin dziennie w plenerze przez dzieci przedszkolne i co najmniej kilku tygodniowo przez starszych uczniów, uchodzi w okolicy za dość rewolucyjny i nietypowy. Tymczasem nie ma nic bardziej naturalnego! Kontakt z przyrodą, taki zupełnie zwyczajny – spacer, obserwacja, swobodna zabawa – przynosi zdumiewające rezultaty. Dzieci uspokajają się, lepiej radzą sobie z emocjami, mają poczucie mocy i kompetencji, płynące z podejmowania ryzyka i rozwiązywania problemów: jak przedostać się na drugą stronę rowu? Z czego zrobić łuk? Jak ustawić ognisko? Z tymi zagadnieniami nasi wychowankowie mierzą się na co dzień. Bywając w lesie codziennie, uczą się dostrzegać zmiany zachodzące w przyrodzie, zaczynają rozumieć procesy (choćby próchnienie pnia, przyrost mchów, rozkład martwego żuka…) i doceniają zalety wszystkich sezonów (błoto i szron też stwarzają świetne warunki do aktywności!).

Co najważniejsze: przestają się bać i zaprzyjaźniają się ze światem. Agresja często wypływa z lęku, a lęk – z nieznajomości zagadnienia. Człowiek, który przyrody nie zna i nie jest z nią zżyty, będzie bardziej skłonny do niepotrzebnego niszczenia jej zasobów i przerabiania dzikich zagajników na bezpieczne, pokryte gumą place zabaw (ze sprzętami w kształcie jeży i wiewiórek). Uważam za ogromnie ważne urealnienie w umysłach dzieci naszego miejsca w naturze, wyrobienie w nich podziwu, respektu i poczucia odpowiedzialności za dany nam świat.

Przestrzeń, w której pracujemy, nie ma żadnych zamontowanych na stałe sprzętów. Niektóre leśne szkoły i przedszkola mają „bazy” – wiaty, jurty, siedziska itd. U nas – z kilku względów – jest tylko las, potok i miejsce na ognisko. Nauczyciele przynoszą narzędzia ze sobą – liny, noże, siekiery, lupy, pojemniki do obserwacji – to, co danego dnia będzie potrzebne. W tej scenerii odbywają się nie tylko codzienne wyprawy przedszkolaków, ale też prawie wszystkie lekcje przyrody i biologii (oczywiście), spora część zajęć z języka polskiego, a także wychowanie fizyczne i – wychowanie do życia w rodzinie. Bo w lesie rozmawia się ciszej i szczerzej, spacer sprzyja uspokojeniu i porozumieniu, a piękno koi i wynagradza niewygody. I łatwiej w takim otoczeniu tłumaczyć harmonię procesów zachodzących w ludzkim ciele czy emocjach, bo wszystko wokół również tej harmonii podlega.

Rozumiem, że nie wszyscy mają las tuż za oknem. Ale czasem wystarczy park, zagajnik, łąka czy nieużytek – miejsce, które przyroda objęła w posiadanie v żeby pójść tam, poobserwować, posłuchać uważnie i zachwycić się, że tak niewiele trzeba, aby lekcja wyjątkowo nam się udała.

Marcelina Metera

– żona, matka pięciorga dzieci, nauczycielka, tłumaczka i redaktorka. Nieuleczalna entuzjastka pracy społecznej, dużo gada, szybko czyta i truchta po Beskidach

Artykuł Najprostsze środki, spektakularne efekty pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Kwestia wychowania dotyczy w pewnym stopniu każdego człowieka, ponieważ każdy został w jakiś sposób wychowany. Każdy również – lub prawie każdy – kogoś wychowuje, świadomie lub nie. Jeżeli jesteśmy rodzicami, wychowawcami, ciociami, wujkami, wychowujemy bezpośrednio, zazwyczaj świadomie oddziałując na młodych ludzi. Jednak również w sytuacji, kiedy z pozoru nie mamy do czynienia z wychowaniem bezpośrednio, nigdy nie wiemy, kto nas obserwuje i jaki przykład bierze, jakie wyciąga wnioski….

Myśląc o wychowaniu, na ogół jednak myślimy o aktach świadomych i celowych, mających służyć konkretnej osobie. Dlatego bardzo ważne jest, aby osoba, która takie działania podejmuje, zadała sobie podstawowe pytania, które nie służą jedynie dyskursowi akademickiemu, ale mają zasadniczy wpływ na działanie.

Kto wychowuje?

To podstawowe pytanie, bo musimy znać sprawcę działania. Odpowiedź wydaje się oczywista, ale co to oznacza? Kto wychowuje nasze dzieci? Rodzice? Szkoła? Podwórko? Rówieśnicy? Media?

To rodzice są pierwszymi i najważniejszymi wychowawcami dzieci. Na nich spoczywa ten obowiązek i oni mają to prawo. Czy na co dzień są tego świadomi? Czasem słyszymy: „Mój syn za dużo korzysta z telefonu, ale nic nie mogę na to poradzić”. „Nie zgadzam się z tym, co moje dziecko słyszy w szkole, ale co mogę zrobić”. Czasem są to rzeczywiście sytuacje bardzo trudne i delikatne, czasem kwestia ucieczki od odpowiedzialności, chęci przekazania tego zadania komuś innemu, czasem wyraz poczucia porażki. Czy nam się to udaje czy nie, czy czujemy się kompetentni czy nie, jako rodzice jesteśmy odpowiedzialni za to, w jaki sposób wychowywane są nasze dzieci. Mamy obowiązek i prawo tym się interesować i współpracować z innymi instytucjami wspierającymi tak, by to rzeczywiście służyło dobru dzieci. Nie możemy tego obowiązku scedować na nikogo i nie powinniśmy łatwo rezygnować z tego prawa.

Kogo wychowujemy?

To kolejne kluczowe pytanie. Wychowujemy człowieka, osobę – byt niezależny od nas, od poczęcia będący wartością samą w sobie, umiłowane dziecko Boże, niezależnie od jego zdolności, talentów czy cech charakteru. To wiemy już z Księgi Rodzaju. Wychowujemy osobę, czyli byt integralny z jego ciałem, umysłem, wolą, uczuciami, duchowością. I żadnego z tych elementów nie możemy zaniedbać, bo zabraknie harmonii, bo coś rozrośnie się w sposób wynaturzony, a cos innego skarłowacieje. Co nam po wielkim umyśle, jeżeli nie zadbamy o uczucia? Co nam po uczuciach, jeżeli nie podporządkujemy ich woli?

Integralne podejście do wychowania wydaje się oczywiste we wczesnych latach życia dziecka. Wtedy z reguły dbamy o zapewnienie dziecku odpowiedniej ilości ruchu (ciało), czytamy mu książeczki (umysł), ocieramy łzy (emocje) i uczymy modlitwy (duchowość). Nie zawsze jest to jasne w przypadku kształtowania woli, bo wydaje się takie malutkie…. Jednak im dziecko jest starsze, tym bardziej trzeba pilnować, aby jego rozwój rzeczywiście przebiegał w sposób spójny i harmonijny. Kiedy dziecko idzie do szkoły, oczywiste jest, że coraz więcej czasu poświęca na przyswajanie wiedzy, natomiast nie może się to dziać kosztem rozwoju fizycznego i emocjonalnego. W okresie dojrzewania, kiedy emocje wydają się trudne do opanowania, szczególnie ważne jest, aby prowadzić młodego człowieka tak, by umiał podporządkować je rozumowi i woli.

Człowiek jest osobą i może nieustannie, w sposób nieskończony się rozwijać. Jest obrazem Boga, ale skażonym grzechem pierworodnym – i to jest rzeczywistość, której doświadczamy na co dzień. Dlatego tak trudno przychodzi nam wybierać dobro. Dlatego zło wydaje się tak kuszące. Dlatego od dzieciństwa co dzień musimy dorastać do naszego człowieczeństwa. Dziecko potrzebuje pomocy, przewodnika, mistrza, nauczyciela, który mu w tym pomoże. Kogoś, kto nakreśli granice i wskaże mu drogę, bo wie więcej, patrzy dalej i wyżej.

Każdy człowiek został obdarzony powołaniem – specjalnym zadaniem, które ma wykonać w swoim życiu. Otrzymał wszystkie narzędzia i talenty, aby to powołanie wypełnić. Zadaniem wychowawcy, rodzica jest pomóc mu odkryć to powołanie i pójść za nim, nawet jeżeli będzie mijać się z wyobrażeniem i planami rodziców.

Po co wychowujemy?

To pytanie o cel jest pytaniem zasadniczym, bo znając cel, możemy wybrać metody. Wiedząc, do czego dążymy, unikamy dryfowania i złych wyborów. Antropologia chrześcijańska jasno pokazuje cel człowieka, a tym samym cel wychowania – zbawienie. Pokazuje nam człowieka jako byt wieczny i warto, aby wychowawcy nie zapominali o tym. Wychowując człowieka, wychowujemy byt wieczny. Nasze oddziaływania mogą mieć bardzo odległe skutki. Nie ma chyba innego zajęcia na świecie, które sięgałoby tak daleko. Mamy pomóc człowiekowi odkrywać coraz głębiej sens jego człowieczeństwa i powołania, aby ostatecznie doprowadzić go do zbawienia. Kiedy mamy jasny ten cel dalekosiężny, to łatwiej nam wyznaczać cele bliższe, krótkoterminowe. Łatwiej również wówczas podjąć refleksję nad tym, czego wychowanek potrzebuje na danym etapie życia, co mu możemy zaoferować, czego od niego wymagać. Oczywiście cel bliższy, wynikający z tego najważniejszego, to nauczyć rozpoznawać dobro i to dobro wybierać. To cel na całe życie, obejmujący wszystkie sfery człowieczeństwa.

Jak wychowujemy?

To pytanie o metodę. Często w dyskursie o wychowaniu pojawia się ono jako jedyne, stąd dziesiątki poradników dotyczących szczegółów wychowania, radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, sposobów na rodzicielskie frustracje. Kwestie często bardzo przydatne, ale jeżeli nie zastanowimy się wcześniej, kogo i po co wychowujemy, to możemy zagubić się w ich mnogości i sprzecznościach. Różnorodne poradniki proponują nieraz przeciwstawne podejście do wielu spraw i w różny sposób definiują problemy. To, co dla jednych jest kwestią problemową, dla innych okazuje się normą.

Myśląc o zastosowaniu konkretnych rozwiązań warto się zastanowić, na ile one zbliżają naszego wychowanka do celu, na ile pozwalają wzrastać i jemu, i nam w naszym człowieczeństwie? Wreszcie, na ile są one zgodne ze zdrowym rozsądkiem? W myśl tego, że rodzice są pierwszymi i najważniejszymi wychowawcami, oni powinni podejmować decyzje – czy rzeczywiście tak jest? Czy jako rodzice podejmujemy nasze autonomiczne decyzje? A może kierujemy się zdaniem innych, modą, albo tym, co jest dobrze widziane?

Matki często boją się środowiska rówieśniczego swoich dzieci, twierdząc, że może mieć na nie zły wpływ. W wielu wypadkach są to słuszne obawy. Niemniej niejednokrotnie dużo większy wpływ na wychowanie dziecka ma środowisko rówieśnicze jego matki, która wyłącza swój zdrowy rozsądek i spojrzenie na potrzeby dziecka, a kieruje się w swoich decyzjach tym, co mówią, radzą i robią jej koleżanki. Pamiętajmy, że dobre, integralne wychowanie nie polega na „obstawieniu” dziecka licznymi zajęciami pozalekcyjnymi i posłaniu go do najdroższej szkoły. Polega ono na zapewnieniu mu warunków do pełnego rozwoju jego osoby. A do tego potrzeba przede wszystkim znajomości dziecka, refleksji, czasu i dystansu.

Równie trudne może być „środowisko rówieśnicze ojców”, zwłaszcza w kontekście nowych technologii. Jeżeli decydujemy, że nasz syn nie będzie miał smartfona z dostępem do internetu, tylko telefon do kontaktu z nami, to czasem niełatwo wytrwać w tej decyzji, kiedy inni ojcowie prześcigają się w nowinkach technologicznych, a ich synowie wraz z nimi.

Tu bardzo ważny jest ciągły dialog rodziców i wspólne podejmowanie decyzji, wspieranie się w codziennych działaniach wychowawczych, ponieważ pozwala refleksyjnie i rozsądnie podejść do tego, co oferuje nam otoczenie.

Czy szkoła może pomóc?

Istotnym tematem jest rola szkoły w wychowaniu dzieci. Pomaga? Przeszkadza? Uczy? Wychowuje? Kolejne pomysły na zreformowanie szkoły prowokują te pytania, ale ciągle brak ich na poważnie w debacie publicznej, zdominowanej przez doraźne tematy.

W sytuacji testów i rankingów trudno o spokojne wychowanie, czas na nawiązanie relacji z wychowankiem, na prowadzenie ucznia przez mistrza. Istnieją jednak szkoły, w których program wychowawczy nie jest tylko martwym dokumentem, ale rzeczywiście służy codziennej pracy wychowawczej, w których są prowadzone różne formy tutoringu, w których stawia się na relację i na rozmowę z wychowankiem, przeznaczając na to specjalny czas. Nie jest to łatwe, ale przynosi efekty – choć nie zawsze w postaci słupków w rankingach.

Jak zatem wychowywać?

Kiedy studiuje się kolejne podręczniki wychowania, po jakimś czasie można zauważyć, że sprowadza się ono tak naprawdę do kilku podstawowych zasad i słów kluczowych: relacja, miłość, wymaganie. I że tak naprawdę sprawa (w teorii) jest bardzo prosta. No właśnie, w teorii. Kiedy mamy zastosować ją w praktyce, w konkretnych sytuacjach wychowawczych, kwestie komplikują się mniej lub bardziej… Ale kiedy jesteśmy świadomi celu, łatwo wrócić na właściwą drogę, gdy zdarzy się z niej zboczyć. Nie zapominajmy, że nasz wychowanek jest Osobą – nieskończenie wartościową i o nieskończonych możliwościach rozwoju, a my mamy pomóc mu w dochodzeniu do pełni człowieczeństwa, ze świadomością, że jest to zadanie na całe życie. Wychowanie jest procesem dwustronnym. Wychowujemy i jesteśmy wychowywani, codziennie stając przed nowymi wyzwaniami i koniecznością dorastania do małego lub młodego człowieka, który codziennie potrafi zaskoczyć.

Najważniejsze, by pamiętać (zwłaszcza w chwilach trudnych), że nie ma bardziej twórczego i dalekosiężnego zajęcia, które bezpośrednio ma wpływ na losy świata, jak wychowanie człowieka.

Maria Kowalska ‒ nauczycielka, współzałożycielka i dyrektor Szkoły Podstawowej „Źródło” w Krakowie, żona, mama czworga dzieci

Artykuł Wychowanie – pytania fundamentalne pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Lekarz z zawodu, pisarz z talentu, wychowawca i pedagog z zamiłowania, trybun spraw dziecka, obrońca jego praw i rzecznik rodziny – oto przymioty Janusza Korczaka jako człowieka. Złożona i wielowarstwowa jest więc osobowość Korczaka, który za cel swojego życia obrał sobie dziecko. Nie mając własnych – wychowywał on troskliwie obce, lecz bardzo mu bliskie dzieci.

Janusz Korczak (Henryk Goldszmit) pochodził z rodziny żydowskiej. Urodził się w 1878 lub 1879 roku. Zginął w 1942 roku w hitlerowskim obozie zagłady w Treblince, zamordowany wraz z dziećmi z Domu Sierot, które wychowywał, dla których był ojcem i których nie opuścił, gdy szły na śmierć. W piętnastym roku życia ogarnęła Korczaka pasja czytania. Tak odkrył w sobie talent pisarski. Jego dorobek literacki stanowiły książki dla dzieci, młodzieży i dorosłych, eseje, artykuły, utwory dramatyczne. Po maturze w 1898 roku Korczak rozpoczął studia medyczne. Motywował swą decyzję następująco: „Pisarz, moim zdaniem, powinien mieć ambicje nie tylko poznawania, lecz i leczenia dusz ludzkich. Powinien być wychowawcą, jak na przykład nasz Prus. Żeby zaś być wychowawcą, trzeba być diagnostą. Medycyna ma tu bardzo dużo do powiedzenia”. Latem 1904 roku wyjechał z grupą chłopców na kolonie letnie do Michałówki, w charakterze wychowawcy. Kolonie stały się dla Korczaka uprzywilejowanym miejscem w wychowaniu młodych ludzi. W czasie pobytu w Londynie w 1911 roku Korczak powziął decyzję wyrzeczenia się własnego domu i dziecka, a rok później został dyrektorem Domu Sierot. Rozpoczął działalność na „ograniczonym własnym warsztacie”, do czego dążył od dłuższego czasu. Stworzył „dom pracy i szkołę życia”. Od 1919 roku Korczak współpracował z Naszym Domem. Praca wychowawcza z dziećmi i młodzieżą skłoniła Korczaka do podjęcia trudu wychowania i szkolenia młodych wychowawców oraz młodych matek. Prowadził wykłady z zakresu psychologii, pedagogiki, pedagogiki opiekuńczej na kursach dla wychowawców, wygłaszał też pogadanki dla rodziców. Od 1937 roku, aż do tragicznej śmierci, nasila się walka Korczaka o byt dzieci z Domu Sierot. W tym czasie był trzykrotnie schwytany i załadowany na „wóz śmierci” przez policję i żandarmerię niemiecką. Za każdym razem, bez własnego w tym udziału, był zwalniany i wypuszczany do domu. Począwszy od maja 1942 roku Korczak systematycznie pisał nocami Pamiętnik, który jest dokumentem autobiograficznym oraz głosem protestu przeciwko okrucieństwu hitlerowskich okupantów wobec dzieci i dorosłych, zamkniętych w getcie. 4 sierpnia Pamiętnik nagle się urywa. Zbliżał się moment zagłady. 6 sierpnia Janusza Korczaka, cały personel i wychowanków Domu Sierot wyprowadzono na rozkaz hitlerowskich okupantów na Umschlagplatz. Szli ulicami getta: „To nie był marsz do wagonów, to był zorganizowany niemy protest przeciwko bandytyzmowi! Rozpoczął się marsz, jakiego nigdy dotąd nie było. Wszystkie dzieci ustawiono w czwórki, na czele Korczak, z oczami zwróconymi w górę, trzymał dwoje dzieci za rączki, prowadził pochód”. Wywieziono ich do Treblinki, miejsca, z którego nie było powrotu. Wszelki ślad po nich zaginął. Pozostali w pamięci ludzkiej na zawsze.

Podstawowe założenie poglądów Janusza Korczaka sprowadziło się do stwierdzenia, iż dziecko jest pełnym człowiekiem i ma prawo do szacunku oraz bycia tym, kim jest. Korczakowska teza brzmiała, że „dzieci nie będą dopiero, ale są już ludźmi”. Tak pisał on w roku 1899. Myśl tę nieustannie rozwijał. Stanowiła ona centralną ideę jego koncepcji pedagogicznej. To nie przypadek, że precyzując myśl przewodnią swojego programowego utworu Prawo dziecka do szacunku podkreślał: „Dziecko jest równo nam wartościowym człowiekiem”. W dziele tym stwierdził, że fundamentalnym prawem każdego młodego człowieka, obok tego, „by było ono tym czym jest”, było – według niego – „prawo dziecka do dnia dzisiejszego”. Dorosły powinien dać dziecku prawo „do wypowiadania swych myśli, czynnego udziału w naszych o nim rozważaniach i wyrokach. Gdy dorośniemy do szacunku i ufności, gdy samo zaufa i powie, co jest jego prawem – mniej będzie zagadek i błędów”. W Prawie dziecka do szacunku Korczak domagał się też innych praw: szacunku dla niewiedzy dziecka, dla pracy poznania i ciężkiej pracy wzrostu, szacunku dla niepowodzeń, łez i tajemnic; dziecko ma także prawo do wspomnień, intymności, marzeń i swoich słodkich tajemnic.

Samotność, która dorosłym jest potrzebna, by poczynić refleksję nad swoim życiem, by zwrócić się po ciężkim dniu pracy do Boga, jest również domeną dziecka: „Czego w samotnym wysiłku swego czuwania i snu nie posiądzie i nie zdobędzie – to tylko duszy dźwięk, obcy twór, narzucony ciężar. Nie wzrośnie, nie skrzepi”.

Korczak domagał się również szacunku dla własności dziecka i jego budżetu. Własność wzbudza u dziecka szacunek, podnosi wartość, daje władzę. Na potwierdzenie tych słów, Korczak przytaczał pewne przykłady z podwórka dziecięcego: „Bez piłki stałby w cieniu nie dostrzeżony, mając piłkę może niezależnie od zasług zająć wybitne miejsce w zabawie; mając szabelkę zostaje oficerem, posiadając lejce jest woźnicą; a szeregowcem, koniem jest ten, który nie posiada”.

Dziecko jest istotą ruchliwą. Potrzebuje ono więc ruchu, tak jak posiłku. „Ruch – oddech dziecka. Tamować ruch – to dusić – jak usta szmatą zakneblować i gardziel uciskać”. Na innym miejscu tak pisał: „Ruch, powietrze, światło, poczucie wolności, wycieczki to sposób lepszego poznania dziecka”. Sam Korczak zachęcał dorosłych, aby nie wstydzili się zabawy z dziećmi, gdyż nie ma zabaw dziecinnych. „Nie to ważne w co się bawić, a jak i co się przy tym myśli i czuje. Można się rozumnie bawić lalką, a głupio i dziecinnie grać w szachy!”. Rozrywka jest dla dzieci spotkaniem się, cieszeniem się wzajemną obecnością. To w czasie niej dzieci rozmawiają, wymieniają myśli, snują marzenia na obrany temat. „Zabawa jest (…) dziedziną, gdzie mu – dziecku – zezwalamy na inicjatywę (…). W zabawie czuje się dziecko do pewnego stopnia niezależnym. Wszystko inne jest przelotną łaską, chwilową koncepcją, do zabawy dziecko ma prawo”.

Korczak całe swoje życie poświęcił sprawie dziecka. On nie narzucał wartości, a jedynie sugerował, wzbudzał tęsknotę za nimi, mówiąc do swoich wychowanków: „Nic wam nie dajemy. Nie dajemy Boga, bo Go sami odszukać musicie we własnej duszy, w samotnym wysiłku. Nie dajemy Ojczyzny, bo ją odnaleźć musicie własną pracą serca i myśli. Nie dajemy miłości człowieka, bo nie ma miłości bez przebaczenia, a przebaczać – to mozół, to trud, który każdy sam musi podjąć. Dajemy wam jedno: tęsknotę za lepszym życiem, którego nie ma, ale kiedyś będzie, za życiem prawdy i sprawiedliwości. Może ta tęsknota doprowadzi was do Boga, Ojczyzny i Miłości”.

ks. Przemysław Zaborski

Artykuł Janusz Korczak – rzeźbiarz dziecięcej duszy pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Aby zaprosić dziecko do zaangażowania, sprawić by coś było „jego sprawą”, by przejęło się jakimkolwiek zadaniem i przejęło odpowiedzialność za nie – dorośli muszą je obdarzyć zaufaniem oraz wyrozumiałością i cierpliwością. Skoro jednak rodzice zaganiają dziecko do biurka, a nauczyciel punktuje za każdy brak zadania i tyle jest w tym emocji oraz zaangażowania dorosłych, to dziecko przestaje być tu podmiotem – odpuszcza sobie, wszak zostanie „dopilnowane i się od niego wyegzekwuje”. Będzie uczone i wychowywane, więc nie musi „uczyć się” i samowychowywać. Nie uczy się pilnować siebie, mając tylu pilnujących obok. Pamiętajmy, że tam gdzie jest presja pojawia się opór.

Dzieci ze swojej natury są ciekawe świata, pragną wiedzieć co i dlaczego działa, zadają tysiące pytań… Gdy ruszają do szkoły, nierzadko okazuje się, że pytania są niemile widziane, a nieszablonowe prace (czy odpowiedzi) bywają oceniane nieadekwatnie do włożonej weń pracy i pomysłowości autora. Rzecz jasna – nie sprzyja to podtrzymaniu (i rozwijaniu) głodu wiedzy u dzieci.

Jeśli chcemy wychowywać dzieci do dojrzałości, z którą związana jest wewnątrzsterowność, nie możemy stosować długodystansowo metody kija i marchewki. Uczyć działania dla nagrody (celujący) lub lęku przed błędem, za który grozi kara (niedostateczny!). Efekt końcowy nie zawsze od razu jest zadowalający, trzeba docenić cały proces uczenia się, także starania, nawet gdy nie są zwieńczone sukcesem. Motor rozwojowy dziecka i jego ciekawość świata zadziałają, gdy pozwolimy mu na stosunkowo dużo swobody i obdarzymy zaufaniem. Wsparcie dziecka w rozpoznawaniu własnych emocji i potrzeb, aby mogło odkrywać swoje talenty, zasoby, preferencje – to jest droga do budowania motywacji wewnętrznej, pozwalającej rozwijać indywidualny potencjał. Jeśli oduczymy dzieci zwracania się ku swojemu wnętrzu, poprzez osaczenie ich nadmiarem uważanych przez nas za ważne: treści, oczekiwań, celów – nie dziwmy się, że staniemy wobec zagubionych, sfrustrowanych młodych. Młodych, którzy z „zewnątrz” oczekują odpowiedzi na pytania: Kim jestem? Po co jestem? Kim chcę być? Co i po co chcę w życiu robić?

Anna Kucharska-Zygmunt

Artykuł Od zaangażowania do dojrzałości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Ten rodzaj motywacji, jej głębia i to, w jakim stopniu faktycznie wpływa ona na nasze postępowanie, zależy w znacznej mierze od szerszego kontekstu naszej życiowej perspektywy. Od tego, czy generalnie żyjemy „ślizgając się po powierzchni”, czy też wiele momentów i wydarzeń naszej codzienności potrafimy postrzegać głębiej, właśnie w perspektywie nadprzyrodzonej – jako element Bożego planu wobec nas i kolejny krok na drodze ku ostatecznemu i najważniejszemu celowi naszego życia.

Bardzo dobrze, jeśli potrafimy patrzeć na nasze życie w taki właśnie sposób. Nieraz jednak popełniamy przy tym błąd, zakładając, że Bóg oczekuje od nas wielkich czynów, heroicznych ofiar, niesamowitych postanowień – i że tylko takie znaczące, trudne czy bolesne okoliczności naszego życia zasługują na to, żeby Mu je ofiarować.

Tymczasem Bóg, jako kochający Ojciec (rozumiemy to doskonale, jeśli sami mamy dzieci), cieszy się już z samych naszych (szczerych i autentycznych) starań i wysiłków, podejmowanych właśnie z miłości do Niego, nawet jeśli nie odnosimy przy tym spektakularnych sukcesów albo wręcz spotykają nas na jakimś polu same porażki. Jeżeli nie zniechęcamy się i po raz kolejny wstajemy, aby – wznosząc oczy na naszego Ojca i prosząc Go o pomoc – na nowo podjąć zmagania z jakąś wadą własnego charakteru albo kontynuujemy nierówną walkę o uporządkowanie tej sfery naszego życia, gdzie ewidentnie porządku tego brakuje, wówczas możemy uznać, że motywacja, która wprawia nas w ruch, porusza i dźwiga, ma właśnie charakter nadprzyrodzony, czyli odnoszący się do Boga, że staramy się i walczymy właśnie przez wzgląd na Niego. Wówczas nie ma wielkiego znaczenia, co konkretnie ofiarujemy, lecz właśnie miłość, z jaką to czynimy. Każdy rodzic nieraz doświadczył zapewne wzruszenia, przyjmując z małej, nieziemsko ubrudzonej łapki piórko, kamyk czy bukiecik zmiętych kwiatków – skromny dar okraszony spojrzeniem pełnym oddania i miłości. Najmniejszy uczynek spełniony z Miłości – jakże wielką ma wartość (św. Josemaria Escriva, „Droga”, 814).

Oczywiście nie należy tego odczytywać jako zachęty do infantylizmu czy życiowej bylejakości, na zasadzie Bóg kocha mnie takiego, jakim jestem, więc właściwie po co mam się starać? Nikomu z ludzi, których kochamy i szanujemy, nie podarujemy zatłuszczonej książki czy bukietu kompletnie połamanych kwiatów (chyba że właśnie, z narażeniem życia, udało nam się dotrzeć na imieniny cioci mimo szalejącego wokół cyklonu). O wartości daru składanego ukochanej osobie nie decyduje ani jego cena, ani inne czynniki wymierne, lecz czy to, co ofiarujemy, faktycznie stanowi w tym momencie maksimum naszych możliwości, czy też dajemy z tego, co nam zbywa, albo staramy się wykpić tanim kosztem. Każdy z nas pamięta zapewne przesłanie płynące z przypowieści o ubogiej wdowie…

Przeto czy jecie, czy pijecie, czy cokolwiek innego czynicie, wszystko na chwałę Bożą czyńcie (1 Kor, 10,31) – te słowa Pisma Świętego przypominają nam, że materią naszego uświęcenia i sposobem oddania chwały Bogu mogą być wszelkie, najbardziej nawet prozaiczne aspekty codziennego życia, wykonane na maksimum naszych ludzkich możliwości (nie mylić z perfekcją i perfekcjonizmem!) i z miłością ofiarowane Bogu. Nie ulegajmy zatem pokusie zwanej przez niektórych „mistyką gdybania”: Gdybym był starszy…, gdybym była młodsza…, gdybym miała lepszego męża…, gdybym nie miał tak nieznośnej teściowej… Wyrozumiałość dla męża, nawet jeśli nie jest on chodzącym ideałem (któż z nas jest?), serdeczny uśmiech dla teściowej (ostatecznie można poćwiczyć wcześniej przed lustrem), cierpliwe odpowiadanie na niekończące się pytania dzieci, dokończenie nużącej pracy z taką samą starannością, z jaką ją rozpoczęliśmy, wyłączenie komputera o zaplanowanej godzinie, trzymanie się ustalonego planu dnia, poczynając od punktualnego wstania z łóżka, co niektórzy, nie bez racji, nazywają „chwilą heroiczną”… Wszystko to są nasze drobne „upominki” dla Pana Boga, a jednocześnie karty, które trzymamy w ręku, aby grać nimi o naszą świętość.

Wiadomo, że wyjątkowo cenimy sobie podarunki przygotowane specjalnie z myślą o nas. Podobnie w relacjach z Bogiem – największą wartość ma to, co czynimy z myślą o Nim, licząc się z tym, a nawet pragnąc, aby nikt poza nami i Bogiem nigdy się o tym nie dowiedział i abyśmy naszą najcenniejszą nagrodę odebrali z Jego rąk w niebie. Pięknie mówi na ten temat założyciel Opus Dei, św. Josemaria Escriva, opisując wakacyjne wędrówki z grupą swoich duchowych synów: Miałem zwyczaj spacerowania nad brzegami Arlanzonu […] czasami podczas przechadzek dochodziliśmy do klasztoru w Las Huelgas, a czasami udawaliśmy się do katedry. Lubiłem wyprowadzać ich na wieżę, żeby na górze z bliska mogli podziwiać gotycki maswerk, prawdziwą koronkę wyrzeźbioną w kamieniu, owoc cierpliwej i żmudnej pracy. Podczas tych rozmów zwracałem im uwagę, że tych wspaniałości wcale nie widać z dołu. To, co tak często powtarzałem, stawało się namacalnie uchwytne. Mówiłem: to jest praca Boża, dzieło Boże. Powstaje ono wtedy, gdy się własną pracę wykonuje tak doskonale, że przypomina owe koronki z kamienia! Przykład był tak dobry, przekonujący, że ci młodzi ludzie zrozumieli: cała ta praca mistrzów była modlitwą, pięknym dialogiem z Panem. Ci, którzy rozwinęli tu cały swój kunszt, wiedzieli doskonale, że nikt, kto patrzy z miejskich ulic, nie dostrzeże w ogóle ich wysiłku: był on przeznaczony wyłącznie dla Boga. […] Czyń tak samo jak owi kamieniarze, a twoja praca stanie się również operatio Dei, dziełem ludzkim noszącym znamię i rysy Boże (św. Josemaria Escriva, „Przyjaciele Boga”, rozdz. 65).

Motywacja nadprzyrodzona dodaje blasku i polotu prozie naszego życia, otwierając przed nami zupełnie nowe horyzonty i szerokie perspektywy. Z jednej strony wypływa ona z bliskiej i osobistej relacji z Bogiem, a z drugiej – więź tę stale pogłębia dzięki temu, że wiele razy w ciągu dnia skłania nas do myślenia o Bogu, o tym, co możemy Mu dać, jaką sprawić radość – podobnie jak wiele razy w ciągu dnia nasze myśli krążą wokół ludzi bliskich naszemu sercu.

Ten rodzaj motywacji, w której napędem do działania jest miłość przez duże M, jak żaden inny, dostarcza nam paliwa, dzięki któremu nasze serce płonie spokojnym i ciepłym blaskiem, niczym światło lampy ogrzewające wszystkich wokół i choć w niewielkim stopniu rozjaśniające ich życie.

Jeśli jest autentyczna, wówczas, unosząc nas nieco nad ziemię, sprawia jednocześnie, że stąpamy po niej pewnie i trzeźwo – uważni na potrzeby ludzi wokół nas i z troską próbujący im zaradzić, ponieważ: Jeśliby ktoś mówił: „Miłuję Boga”, a brata swego nienawidził, jest kłamcą, albowiem kto nie miłuje brata swego, którego widzi, nie może miłować Boga, którego nie widzi (1 J 4,20).

Jeśli jednak tak nie jest, wówczas nasza motywacja nadprzyrodzona łatwo może stać się pustym sloganem albo karykaturą samej siebie, jak dzieje się to w anegdocie mówiącej o tym, jak jeden z pacjentów, wychodząc do domu po długim pobycie w szpitalu, dziękował siostrze, która opiekowała się nim wyjątkowo troskliwie. W odpowiedzi usłyszał: Nie ma za co dziękować! Pan właściwie w ogóle mnie nie obchodzi – ja to robię dla Pana Jezusa!

Anna Wardak

Artykuł Miłości, dodaj mi skrzydła! pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

22 stycznia 2020 roku świętowaliśmy koleją rocznicę wybuchu powstania styczniowego. Celebrowałem Eucharystię w Katedrze Radomskiej. Była wypełniona po brzegi młodymi ludźmi z radomskich liceów. Głównym organizatorem jak co roku jest Liceum im. Marii Konopnickiej. Obok tego Liceum znajduje się miejsce straceń powstańców. W 1916 roku radomianie postawili tu krzyż upamiętniający ofiarę tych polskich bohaterów. Było to wówczas miejsce poza miastem, za ogrodzeniem kompleksu koszar wojskowych, gdzie w czasie zaborów stacjonował rosyjski Mohylewski Pułk Piechoty. Między innymi zginął tu pułkownik Zygmunt Chmieleński jeden z wybitniejszych dowódców powstańczych. W jego oddziale walczył Adam Chmielowski, późniejszy święty Brat Albert. Pułkownik Zygmunt Chmieleński był oficerem w armii rosyjskiej, z której zbiegł, a w czasie powstania styczniowego był naczelnikiem wojennym województwa krakowskiego. W czasie swojego krótkiego życia zdążył być wykładowcą w szkołach wojskowych we Włoszech. Został rozstrzelany właśnie w Radomiu 23 grudnia 1863 w wieku 28 lat.

Po Eucharystii poszliśmy do kościoła ojców Bernardynów, skąd wyruszyła młodzież do powstańczych oddziałów i gdzie znajduje się sarkofag pułkownika Dionizego Czachowskiego, następnie przeszliśmy pod jego Mauzoleum i pod wspominany Krzyż Straceń. Młodzi w podniosłym klimacie, z pełną akceptacją i powagą uczestniczyli w tych uroczystościach.

Dyskutujemy o młodych. Szukamy dróg dotarcia do nich. Są dla nas wyzwaniem. Czasem nam się wydaje, że ich tracimy, albo że przerywamy ciąg przekazywania wielkich wartości. Pytamy dlaczego niektórzy nie chcą chodzić na lekcje religii. A z drugiej strony widzimy entuzjastów uczestniczących w Światowych Dniach Młodzieży. Czasem są bardzo poranieni przez dramatyczne sytuacje rodzinne. Są też wspaniali młodzi zaangażowani w różne formy wolontariatu. Lubią to. Świat wirtualny ostatecznie nie daje wystarczającej satysfakcji i ochoty do życia. Oni też szukają wspólnoty, zaangażowania, autentycznego świadectwa, przygody.

Patrząc na pełną katedrę młodzieży, myślałem o tym co ich przyciąga. Nie wolno być utopistą. Z pewnością nakaz, przymus szkolny, obowiązek. Albo nazwijmy to lepiej dyscyplina. Do tego oczywiście dołączona jest obecność nauczycieli i ich świadectwo. Są z młodymi. W niektórych liberalnych głowach jest tak wielka fascynacja wolnością, że nie ma miejsca na żadną dyscyplinę, na żaden trud, na żadne zasady. W takim razie nawet prawda jest niepotrzebna, bo wprowadza tyranię. I wtedy niewiele można zbudować. Wtedy po prostu niemożliwa jest szkoła. Dzieciom i młodym trzeba też nakazać dobro. Ma to być dobro autentyczne i piękne, niekoniecznie użyteczne dla dorosłych. Temu dobru trzeba dać też świadectwo.

Wydaje mi się, że zawsze przyciąga wielkość. Przede wszystkim pociąga wielka, ważna treść. Nie chodzi przecież o pijar, fasadę czy pustą formę, ale o wielkie idee, osoby, cele. Młodzi są doskonali w demaskowaniu sztuczności. Ten ich czasem trudny zmysł dostrzegania białego i czarnego, bez żadnej skali szarości jest dla nas uzdrawiający. Wielka treść taka jak Bóg, Ojczyzna, bohaterstwo, prawdziwa miłość, ofiara, potrafi się sama obronić i fascynuje. Warto ją pokazywać.

Młodzi kochają wspólnotę. Chcą być razem i cieszą się, gdy nie są tylko przedmiotem, ale podmiotem działania. Warto nie tylko mówić im o rzeczach wielkich, ale w nie zaangażować. Na naszym marszu była asysta liturgiczna, schola, grupa rekonstrukcyjna i grupa recytatorska prowadząca małą akademię.

Do tej dyscypliny, wielkości idei, świadectwa starszych, podmiotowości i wspólnoty trzeba dodać kreatywność, oryginalność i świeżość. Oto mamy klucz do młodych. Jest to klucz trudny i nie z automatu, ale możliwy.

+ Piotr Turzyński

Artykuł O powstańcach i dzisiejszej młodzieży pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.