Dlaczego o tym piszę? Ponieważ smartfony mogą uzależniać analogicznie do papierosów, a choć nie skutkuje to rakiem płuc, badania pokazują, że uwikłanie w gry, pornografię i media społecznościowe (a to dostępne jest na kliknięcie i praktycznie poza kontrolą dorosłych) szkodzi dzieciom i nastolatkom. Lista jest długa. Od depresji, przez zaburzenia poznawcze, upośledzenie zdolności do skupienia uwagi i nauki, po nałogowe sięganie po smartfon w każdym momencie dnia i nocy.

Dziś niektóre szkoły prześcigają się w pomysłach – jak sprawić (skoro dzieci i tak chodzą przyklejone do smartfonów), by czasem korzystały z nich przez chwilę w celach edukacyjnych. To naprawdę przypomina strefy dla palaczy z ostatniego kwartału ubiegłego wieku w USA.

 Wsparcie dla rodziców

Podobnie jak palarnie szkolne, te pomysły powinny zniknąć. Łatwo powiedzieć, trudniej wykonać. Jednym z punktów oporu nie są same dzieci (one często widzą problem swojego nadmiernego uwikłania w nowe technologie), a… rodzice. Uznają smartfon za niezastąpione niczym narzędzie kontroli. I rzeczywiście mają poczucie skuteczności. Cokolwiek dzieje się złego, dziecko od razu dzwoni do mamy/taty i rodzic rozwiązuje problem. Często zanim o nim dowie się najbliższe fizycznie otoczenie dziecka. Przykład ze szkoły: jedna z nauczycielek dzwoni, że miała wypadek i nie dotrze na lekcje. Dyrektorka natychmiast biegnie do klasy czekającej przed wejściem do sali i informuje, że za chwilę przyjdzie ktoś na zastępstwo. Powróciwszy do gabinetu widzi natarczywie dzwoniący telefon i pięć nieodebranych połączeń. To jeden z uczniów w momencie, gdy rozległ się dzwonek na lekcję i pani się nie pojawiła, zadzwonił do mamy, że są pozostawieni samym sobie. Dzielna mama wzięła problem w swoje ręce i zrobiła dziką awanturę dyrektorce, która zostawiła dzieci bez opieki. Nic nie zmienił w jej oburzeniu fakt, że dyrektor pojawiła się przed salą dokładnie w chwili, gdy syn skończył rozmowę z mamą.

Dlatego pierwszymi, którzy potrzebują wsparcia i zrozumienia jakim problemem są smartfony w rękach małych dzieci, są rodzice. Pozorne poczucie kontroli (pozorne, bo jak dziecko wpakuje się w prawdziwe tarapaty to bynajmniej nie zadzwoni, by się przyznać) rodzic kupuje za cenę poważnego zaburzenia rozwoju dziecka. Po wiedzę, skondensowaną w formie miniporadników dla rodziców – „Dzieci w wirtualnej sieci” oraz „Nastolatki w wirtualnym tunelu” – zapraszam na stronę rodzice.co, gdzie są dostępne do bezpłatnego pobrania w formacie pdf.

 Czy szkoła ma prawo zakazać smartfonów?

Ważna rzecz. Zgodnie z art. 99 Prawa Oświatowego, w statucie szkoły określa się m.in.: „przestrzegania warunków wnoszenia i korzystania z telefonów komórkowych i innych urządzeń elektronicznych na terenie szkoły”. Część rodziców, mających obsesję na punkcie zezwolenia dzieciom na przyklejenie do ekranu (w każdej szkole się tacy znajdą, są głośną mniejszością walczącą o smartfony z zacięciem godnym lepszej sprawy), powołuje się na ten artykuł, utrzymując, że dzieci mają prawo do smartfonów. Otóż nie. Statut szkoły może zawierać warunek zakazujący wnoszenia elektroniki na teren szkoły, lub np. odkładania jej przy wejściu do szkoły do dedykowanej klasie zamykanej szafki. Innymi słowy – dzieci nie mają prawa do smartfonów. Prawo Oświatowe zostawia regulację tego szkole. Choć część prawników argumentuje, że całkowity zakaz nadmiernie ingeruje w prawo własności, inni uważają, że wszystko zależy od sposobu ujęcia tego zakazu. Np. na portalu e-prawnik.pl znajdujemy następującą odpowiedź: „Zakaz wnoszenia telefonów komórkowych na teren szkoły może być podyktowany na przykład kwestiami wychowawczymi, podobnie jak się to ma z mundurkami obowiązującymi uczniów na terenie szkoły, a które często mają na celu zniwelowanie różnic w ubiorze uczniów wynikających z różnej sytuacji majątkowej”. (https://e-prawnik.pl/pytania/uzywanie-telefonow-komorkowych-na-terenie-szkoly.html)

 Co szkoła zyskuje?

We Francji już w 2010 roku wprowadzono przepisy zabraniające używania telefonów komórkowych podczas lekcji. W roku 2018 roku Francuzi poszli dalej – całkowicie zakazano korzystania z tabletów i smartfonów w przedszkolach i szkołach, a zakaz obejmuje dzieci w wieku od trzech do 15 lat. Rezultat? Natychmiast widoczne podniesienie poziomu wyników nauczania.

Z kolei w 2015 r. London School of Economics opublikowało badania, z których wynika, że uczniowie szkół, w których zabroniono korzystania ze smartfonów, osiągają na egzaminach o ponad 6 procent lepsze wyniki niż ich rówieśnicy z placówek, gdzie takiego zakazu nie ma. Najbardziej zyskały na tym dzieci z rodzin ubogich – wyniki ich testów poprawiły się aż o 14 procent. Przykłady można mnożyć – dotyczy to też wielu szkół w USA.

Warto zwrócić uwagę, że smartfony poszerzają różnice w osiągnięciach szkolnych. Szczególnie poszkodowani są chłopcy oraz dzieci z rodzin, w których rodzice z różnych względów nie radzą sobie z elektroniką, ponieważ nawet mechaniczne wprowadzanie trudnych do obejścia dziennych limitów korzystania ze smartfonów pomaga w zachowaniu zdrowia cyfrowego. Gdy rodzice tego nie chcą, lub nie potrafią zrobić, dziecko jest na samym wstępie na przegranej pozycji. Szczegółowo problem ten omawiają Joe Clement oraz Matt Miles, nauczyciele a zarazem autorzy książki Screen schooled, której lekturę szczerze polecam każdemu nauczycielowi znającemu język angielski.

Podsumowując – szkoła zyskuje wiele dzięki pozbyciu się z niej uczniowskich smartfonów – podniesienie poziomu nauczania, większa samodzielność uczniów w rozwiązywaniu problemów (również relacyjnych – dziecko zaczyna rozmawiać np. z kolegą, z którym ma zatarg, zamiast natychmiast wykonać ratunkowy telefon do mamy czy taty), a po początkowym zwiększonym chaosie związanym z odebraniem ulubionej zabawki na przerwach – prawidłowy rozwój w budowaniu pozytywnych relacji społecznych z rówieśnikami i sprzyjającej rozwojowi wspólnej zabawy.

Bogna Białecka

– psycholog, redaktor portalu dla młodzieży z wartościami pytam.edu.pl oraz portalu dla rodziców rodzice.co

Bibliografia:

Bibliografia:

Screen Schooled: Two Veteran Teachers Expose How Technology Overuse Is Making Our Kids Dumber, Joe Clement Matt Miles, 2017

„Ill Communication: The Impact of Mobile Phones on Student Performance” Louis-Philippe Beland Richard Murphy, London School of Economics and Political Science, 2015

https://cep.lse.ac.uk/pubs/download/dp1350.pdf

Education and Training Monitor 2020, https://op.europa.eu/webpub/eac/education-and-training-monitor-2020/countries/france.html

https://eu.news-leader.com/story/news/education/2022/04/01/missouri-high-school-bans-student-cell-phones-smartwatches/7244795001/

https://triblive.com/local/penn-hills/no-cell-phones-for-penn-hills-school-district-students-next-year/

https://www.bangordailynews.com/2022/05/12/news/portland/westbrook-will-ban-cellphones-in-middle-school/#:~:text=Westbrook%20Middle%20School%20is%20moving,in%20fifth%20and%20sixth%20grades.

https://eu.recordonline.com/story/news/2021/12/23/middletown-middle-schools-ban-cellphones-start-january/8973698002/

fot. robin-worrall/unsplash.com

Artykuł Smartfon w szkole jak strefa palacza dla uczniów pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Izolacja społeczna

Problem pojawił się w kilku obszarach. Pierwszy związany jest z izolacją społeczną. Jak wynika z doniesień klinicystów pracujących z dziećmi i młodzieżą, a także z raportów (np. „Zdalne nauczanie a adaptacja do warunków społecznych w czasie epidemii koronawirusa”), ponad połowa dzieci zauważyła pogorszenie relacji społecznych z rówieśnikami wskutek izolacji. Nasiliły się też problemy zdrowia psychicznego i poczucie samotności.

Artykuł Lockdown i wykorzystanie seksualne dzieci pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

W naturalnych warunkach, sprzed ery ekranowej, człowiek funkcjonował w środowisku zasadniczo spokojnym. Każdy nagły dźwięk, gwałtowny ruch w bezpośrednim otoczeniu oznaczał prawdopodobne zagrożenie. Do tego trybu funkcjonowania przystosowane są nasze mózgi. Mamy nawet – w pewnym uproszczeniu mówiąc – wydzielony specjalny kawałek mózgu (ciałko migdałowate), którego zadaniem jest reagować na nagłe bodźce, odcinając na chwilę wyższe funkcje i zwracając pełnię uwagi na zagrożenie. Dzieje się to automatycznie – nie musimy siłą woli zwracać uwagi na nagły bodziec i oszacowywać czy stanowi zagrożenie, czy nie. Każdy kto kiedyś odskoczył z ulicy z powrotem na chodnik na dźwięk pisku opon wie, o co chodzi. Organizm reaguje, a po chwili do świadomości dociera, co właśnie się wydarzyło.

W naturze sytuacje alarmowe zdarzają się niezbyt często. Na ekranie z kolei zachodzi wiele gwałtownych zmian. Nagłe dźwięki, błyskawicznie zmieniające się sceny pojawiają się w grach, mediach społecznościowych (np. Tik-Tok) oraz w filmach. Nie trzeba interaktywności, by wciąż na nowo aktywowany był odruch „walcz-uciekaj”. Wystarczy sesja kreskówek.

Rezultatem inwazji ekranów w życie dzieci i młodzieży jest przebodźcowienie. Gabriela Chorab w artykule „Mózg wobec nowych technologii: zagrożenia i straty”, z 2016 roku, pisze: „We wszechogarniającym zjawisku cyfrowych technologii, Internetu, nadużywanie czynności przy użyciu technologii może mieć znaczenie dla ośrodkowego układu nerwowego. Obciążanie pamięci dzięki wykorzystywaniu cyfrowych mediów prowadzi do mniej intensywnej pracy mózgu, tym samym zmniejsza się gotowość do zapamiętywania, przestajemy zawracać sobie nią głowę”.

Innymi słowy – intensywny zalew mózgu nowymi bodźcami, informacjami, z którym mamy do czynienia w przypadku nowych technologii, obciąża mózg na tyle, że nie radzi sobie on z efektywnym ich przetwarzaniem. Szczegółowo opisuje to prof. Manfred Spitzer w książce „Cyfrowa demencja”.

Rezultatem jest to, co zaczęto określać mianem właśnie „technowypalenia” mózgu. Profesor Jagoda Cieszyńska ostrzega wprost – prowadzi to do zaburzeń koncentracji uwagi, zmniejszenia umiejętności językowych, nadpobudliwości ruchowej i rozdrażnienia, obniżenia zdolności interpersonalnych itd.

Gdy korzystamy z nowych technologii, nie musimy koncentrować się. Akcja odbywająca się na ekranie sama przyciąga uwagę. Jeżeli ktoś dodatkowo ma włączonych kilka urządzeń – np. telewizor w tle, muzykę w słuchawkach, powiadomienia na smartfonie i komputer „do odrabiania lekcji” – uwaga szarpana jest na wszystkie strony. Co ważne – przebodźcowienie nie kończy się z chwilą wyłączenia ekranu. Mieszanka hormonalna, związana z ciągłym aktywowaniem odruchu orientacyjnego (adrenalina, dopamina, kortyzol itp.), krąży nadal po ciele człowieka. Technowypalenie to trwały negatywny skutek nadmiernego kontaktu z nowymi technologiami.

Wnioski praktyczne? Ograniczajmy kontakt, zwłaszcza dzieci, z nowymi mediami. Zamiast „relaksu” wpatrywania się w ekran, proponujmy zdrowsze metody odpoczywania. Uczmy eliminowania nadmiaru bodźców. Niech wysokie technologie będą zaledwie przydatnym, wykorzystywanym w przemyślany sposób narzędziem, a nie dominującym codzienność elementem życia.

Bogna Białecka

– psycholog, redaktor portalu dla młodzieży z wartościami pytam.edu.pl oraz portalu dla rodziców rodzice.co

Artykuł Technowypalenie pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Coraz częściej używamy nowych technologii. Są nie tylko źródłem rozrywki (filmy, memy, dowcipy, gry), środkiem komunikacji (komunikatory), sposobem ekspresji samego siebie (blogi, fora, media społecznościowe), ale i narzędziem wspomagającym naukę (artykuły, filmy i gry edukacyjne, quizy itp.). Robię tę wyliczankę po to, by uświadomić sobie jak często młode pokolenie ma kontakt z nowymi technologiami. Nie tylko w domu, w czasie wolnym, lecz i w szkole.

Najnowsze badania NASK – „Nastolatek 3.0” z 2019 roku pokazują, że niemal połowa polskich nastolatków spędza w Internecie więcej niż 4 godziny dziennie. W tym 22% – powyżej 6 godzin, a 12% powyżej 8 godzin. Badanie to dotyczyło wyłącznie Internetu. Nie pytano młodzieży np. o oglądanie filmów w telewizji, czy pisanie wypracowania na komputerze, a zatem całkowity czas z nowymi technologiami będzie dłuższy. Jednocześnie według badań Urzędu Komunikacji Elektronicznej z 2018 r. 10% dzieci poniżej 6 roku życia ma na własność telefon komórkowy, a w wieku 8 lat ma go już połowa.

Czas ekranowy ma silny wpływ na rozwijający się mózg. Szare komórki (neurony) przetwarzają informacje w postaci impulsów elektrycznych. Impulsy te przekazywane są za pomocą włókien nerwowych zakończonych synapsami. Te z kolei, w zależności od tego czy są używane, czy nie, zmieniają swą objętość. Synapsy często używane wzmacniają się i rozrastają, nieużywane zanikają. Generalnie – często używane połączenia między nerwami utrwalają się (pomaga temu mielinizacja, czyli otaczanie połączeń często używanych białą materią – mieliną).

Podstawowy problem, wynikający z tego, jest następujący: gdy dzieci siedzą po kilka godzin dziennie wpatrując się w ekran – czy to telewizora, czy komputera, czy smartfonu, a jedyne ruchy, które wykonują to ewentualne kliknięcia czy uderzanie w klawiaturę – nie robią jednocześnie czegoś innego. Doktor Lyelle Palmer z Winona State University w Minnesocie, prowadząc badania nad dziećmi w wieku przedszkolnym, wypracował metodę ćwiczeń, które okazały się zwiększać zdolność dzieci do efektywnej nauki szkolnej. Ćwiczenia te obejmowały kręcenie się wokół własnej osi, skakanie przez skakankę, balansowanie, przewroty, turlanie się, chodzenie po równoważni, huśtanie, wspinanie się i jazdę na łyżwach. Okazało się, że intensywna aktywność fizyczna jest niezbędna dla prawidłowego rozwoju funkcji poznawczych. Współcześnie dzieci niemal nie doświadczają tego. Zniknęły szalone zabawy na podwórku, maluchy mnóstwo czasu spędzają na oglądaniu filmów, graniu w gry, generalnie – przyklejeniu do ekranu. Połączenia neuronalne, które powinny w danym wieku być wzmacniane – zanikają.

Nie dotyczy to tylko małych dzieci – aktywność fizyczna jest ważna dla rozwoju również w wieku szkolnym. Jak wiemy z doświadczenia – bywa ograniczana do absolutnego minimum. Wygrywa ekran.

Pytanie brzmi – co możemy z tym robić? Świadomość jaką mają rodzice o zagrożeniu, jakie stanowi nadmierna ekspozycja na nowe technologie – zwłaszcza małych dzieci – jest znikoma. Warto myśleć nad sposobami docierania z tym przekazem do rodziców dzieci (zwłaszcza w wieku przedszkolnym). Jeżeli z kolei wykorzystujemy nowe technologie podczas pracy z dziećmi – warto trzy razy zastanowić się, czy puścić im film, czy raczej przeczytać opowieść i wybierać bardziej statyczne niż dynamiczne metody pracy.

Bogna Białecka

– psycholog, redaktor portalu rodzice.co

Artykuł Czy nowe technologie upośledzają rozwój dzieci? pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Gdy po całych tygodniach pracy nad stworzeniem przekonującego śladu internetowego typowej nastolatki zespół Roo opublikował profil „Libby” w mediach społecznościowych, pierwsze zdjęcia genitaliów i propozycje seksualne zaczęły napływać w ciągu kilku minut. W przypadku „Bailey”, gdzie wszystkie informacje i zdjęcia jednoznacznie wskazywały na jedenastolatkę, pierwsza fotografia penisa wpłynęła po minucie od opublikowania jej profilu. Wyniki eksperymentu były zatrważające. Okazało się, że publiczne profile nieletnich w mediach społecznościowych stają się niezwykle szybko przedmiotem zainteresowań pedofili.

Części problemów można zapobiec – na przykład przestrzegając zasad obowiązujących w mediach społecznościowych. Zdecydowana większość wymaga ukończenia 13 roku życia, by założyć konto. Kolejnym utrudnieniem dla predatorów seksualnych jest ochrona danych nieletniego – ukrywanie informacji o wieku, o szkole, do której się chodzi, ograniczanie widoczności publikowanych informacji i zdjęć do osób osobiście poznanych itp.

Mimo to, każda osoba nieletnia może spotkać się z predatorem seksualnym – na przykład przyjmując do znajomych „znajomego” beztroskiej koleżanki. Choć, jak już wspomniałam, wielu pedofili działa na poziomie bardzo prymitywnym, od razu atakując w wulgarny sposób swoją ofiarę, składając propozycje seksualnej, czy domagając się rozbieranych zdjęć, część z nich stosuje bardziej wyrafinowane metody. Dlatego warto zwrócić uwagę na sześć typowych chwytów, mających na celu grooming – czyli uwiedzenie nieletniej ofiary.

1. Sekrety. Czujność powinien wzbudzić znajomy, który prosi o zachowanie w tajemnicy czegoś, co chce powiedzieć. „Czy potrafisz dochować sekretu? Ufam Ci” – to tekst z reguły poprzedzający wynurzenia o seksualnej treści. Często to zdania typu: „Pokażę ci coś, ale niech to będzie nasza mała tajemnica. Nie pokazuj tego mamie, bo może to źle zrozumieć”.

2. Podkreślanie wyjątkowości relacji. „Jesteś moją szczególną przyjaciółką. Z nikim innym nie jestem tak blisko, nikomu innemu tak nie ufam, jak tobie” – to kolejne wyznanie, które powinno wzbudzić czujność dziecka. Pedofil często udaje, że interesuje się dokładnie tym samym co jego ofiara, stara się sprawić wrażenie jego najlepszego przyjaciela, zgadzającego się z każdym jej przemyśleniem.

3. Empatia, czułość. Predator będzie wykorzystywał każdą gorszą chwilę swej ofiary, by podkreślić, że jest jedyną osobą, która naprawdę ją rozumie i jej współczuje. Napisze np. „widzę, że potrzebujesz przytulenia” i wyrazi żal, że nie może tego zaoferować w spotkaniu osobistym.

4. Podważanie autorytetu rodziców i zaufania do rodziców. „Wiem doskonale jak się czujesz, rodzice po prostu nie są w stanie tego zrozumieć”. To typowy przekaz, który usłyszy w pewnym momencie ofiara. W szczególnie trudnych momentach dziecko może rzeczywiście mieć opór przed rozmową z rodzicami. Czuje się zażenowane, boi się oceny czy odrzucenia. To momenty, na które pedofile są szczególnie wyczuleni, bo mogą zaoferować „ramię do wypłakania”. Jednocześnie poza empatią podkreślają, że decyzja dziecka, by ukrywać swoje uczucia i problemy przed rodzicami, jest jedyna dobra.

5. Opowiadanie wulgarnych dowcipów, pokazywanie pornografii. Predator, wypracowawszy już bardziej zażyłą relację z nieletnią ofiarą, składa propozycje typu: „Chcesz usłyszeć niezły, ale trochę wulgarny dowcip?”, lub: „Pokażę ci coś, bo wiem, że jesteś na tyle dorosła, że możesz takie rzeczy oglądać”. Oglądanie wspólnie czy pokazywanie pornografii ma za zadanie sprawić wrażenie, że to normalny element relacji przyjaźni. Zwykle zaczyna się od treści zabawnych, lecz zawierających wulgaryzmy, czy odniesienia do seksu. Pornografia jako taka pojawia się nieco później. Dziecko z jednej strony może odczuwać dyskomfort w zetknięciu z treściami seksualnymi, z drugiej czuje się docenione. Uznaje to za dowód swojej „dorosłości” i wyższości swojej relacji z „przyjacielem” nad zwykłymi relacjami z nudnymi rówieśnikami czy rodziną.

6. Na pewnym etapie (szczególnie jeśli ofiara dała się namówić na wysłanie rozbieranego zdjęcia czy filmu) pedofil zacznie szantaż – „Twoi rodzice nigdy ci nie wybaczą tego, co zrobiłaś, mała świntuszko”, połączony z domaganiem się kolejnych, coraz bardziej śmiałych zdjęć. „Jeśli tego nie zrobisz – wszystko wyślę twoim rodzicom”. Ten etap jest niezwykle niebezpieczny, bo pedofil nigdy nie ma dość. Jeżeli już złapał ofiarę na szantaż (wzbudzając w niej poczucie winy – „sama chciałaś”, mało które dziecko odważy się opowiedzieć o tym rodzicom, lub innym zaufanym dorosłym. Rezultatem może być nagrywanie i przesyłanie predatorowi nagrań czynności seksualnych (np. masturbacji), czy nawet spotkanie w świecie rzeczywistym w celach seksualnych.

Jak temu zapobiec? Poza ochroną prywatności dziecka on-line, warto regularnie rozmawiać z nim o jego znajomych, z którymi ma kontakt na mediach społecznościowych. Warto zwrócić uwagę na typowe zagrania z początku groomingu – domaganie się zachowania w sekrecie pewnych informacji, zdjęć, zwierzeń, wchodzenie w rolę „najlepszego przyjaciela”, podważanie zaufania do dorosłych, opowiadanie wulgarnych dowcipów, pokazywanie seksualnych memów, obrazków, filmików. Należy też zapewnić dziecko, że jeżeli kiedykolwiek ktoś złoży mu propozycję seksualną lub prześle pornografię, powinno pokazać to rodzicom. Nic tak skutecznie nie powoduje odwrotu predatora niż zagadnięcie przez rodzica potencjalnej ofiary.

Bogna Białecka

– psycholog, portal rodzice.co

Grooming. Termin child grooming (z ang. oswajanie, uwodzenie) definiowany jest jako: „akt pedofilski polegający na zjednywaniu sobie dziecka za pośrednictwem sieci teleinformatycznej (np. chat, blog, komunikatory internetowe itp.), celem wytworzenia między dorosłym a dzieckiem kontaktów seksualnych”.

za: Dziembowski R., Szostak R., „Child grooming” w świetle polskiego prawa karnego, „Studia Prawnoustrojowe”, 2013, nr 19, s. 37–51.

Seksting oznacza przesyłanie treści (zdjęć, filmików) o charakterze erotycznym, za pomocą mediów elektronicznych. Z reguły oznacza to przesyłanie swoich nagich, półnagich lub upozorowanych na erotyczne zdjęć. Może również przyjmować formę sekskomunikacji na żywo, z wykorzystaniem kamerki internetowej w telefonie lub komputerze. Seksting niesie za sobą konsekwencje prawne. Regulacje Kodeksu Karnego mówią, iż umieszczanie, rozpowszechnianie i kopiowanie pornograficznych zdjęć osób nieletnich jest karalne.

Sekstortion oznacza sytuację, gdy ofiara zostaje przekonana do przesłania swojego zdjęcia lub nagrania, na którym prezentuje się w sposób erotyczny. Następnie materiał ten jest wykorzystany do szantażowania ofiary – pod groźbą upublicznienia kompromitujących materiałów sprawca przemocy seksualnej nakłania zwykle ofiarę do przesyłania kolejnych zdjęć i filmów – często już o charakterze czysto pornograficznym.

Bogna Białecka

Artykuł Predatorzy on-line pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Pytanie brzmi – ile z problemów z nauką spowodowanych zostało nienaturalną sytuacją i koniecznością improwizacji nowej metodyki pracy, ile samą naturą środka przekazu, jaką jest elektronika? Oczywiście trudno nam odpowiedzieć na to pytanie bez badań, jednak chciałabym zwrócić uwagę, że problemy z nauką, rozproszenie, uczenie się poniżej możliwości wielu uczniów, może być po części wynikiem Zespołu Stresu Elektronicznego.

Jest to tym bardziej prawdopodobne, że czas korzystania z elektroniki przed dzieci i młodzież podniósł się gwałtownie w okresie od marca. Badania NASK z 2019 r. pokazywały, że 21,7% polskiej młodzieży korzysta ze smartfonu powyżej 6 godzin dziennie, w tym 12% powyżej 8 godzin dziennie. Na moją prośbę kilkunastu nastolatków zainstalowało na swoich urządzeniach aplikację śledzącą ile czasu spędzają przed ekranem. Aplikacja śledziła czas ekranowy na wszystkich urządzeniach, z których młodzież korzystała – np. smartfon, komputer stacjonarny, laptop. Zdaję sobie sprawę, że nie są to porządne badania naukowe, a zaledwie dane anegdotyczne, jednak okazało się, że tych kilkunastu młodych siedziało przed ekranem między 72 a 98 godzin tygodniowo. Czyli między 10 a 14 godzin dziennie, ze średnią 80 godz. na tydzień.

Ważne pytania

Od marca tego roku praktycznie całe życie dzieci i młodzieży toczyło się on-line. Nauka, kontakty z przyjaciółmi i dalszą rodziną, rozrywka (gry, filmy, koncerty). Nawet po rozluźnieniu ścisłego reżimu, zabraniającego wychodzenia z domu, wiele młodych osób pozostało w zamknięciu, „przyspawanych” do ekranów. „Cyfrowa demencja” jest realna. Nadmierne korzystanie z elektroniki prowadzi (czego dowiodły już badania naukowe) do zaburzeń w rozwoju, upośledzenia zapamiętywania i koncentracji uwagi. Gdy do przestymulowania technologią dodamy siedzący tryb życia, rezultatem są narastające problemy zdrowotne (w tym nadwaga), a nawet objawy demencji i obniżenie zdolności intelektualnych.

Dodatkowy problem stwarza fakt, że dorośli, u których kora czołowa jest już w pełni ukształtowana, lepiej radzą sobie z hiperstymulacją spowodowaną ekranami. A przecież i tak reakcją wielu osób (zarówno nauczycieli, jak rodziców nadzorujących zdalną naukę młodszych dzieci) na koniec roku szkolnego była ogromna ulga, spowodowana możliwością oderwania się od ekranu. Jednak u dzieci i młodzieży, których mózg jest nadal w trakcie rozwoju, skutki elektronicznej hiperstymulacji będą jeszcze cięższe.

Dlatego warto każdemu rodzicowi, zadać pytanie, czy zauważyli w ciągu ostatnich miesięcy pogorszenie funkcjonowania dziecka (nastolatka) w następujących obszarach:

EMOCJONALNE

Ciągłe poirytowanie, depresyjność, lęki, napady złości, koszmary nocne, lęk przed rozstaniem, wycofanie, izolacja, zniechęcenie, łatwe frustrowanie się, kompulsywność, obsesyjność.

ZACHOWANIE

Sprzeciwianie się, opór, kłótliwość, krzyk, agresja, hiperaktywność, rozproszenie, nie potrafi skupić się na zadaniu, bałagan, impulsywność.

SZKOLNE

Zapomina zadań domowych, łatwo się rozprasza, przeszkadza w klasie, ma problemy z nauką, brak zdolności koncentracji uwagi, opór wobec czytania, problemy z matematyką, prokrastynacja, uczy się poniżej możliwości.

SPOŁECZNE

Kiepski w grze zespołowej, w pracy zespołowej, oskarża innych, dokucza rówieśnikom, brakuje mu empatii, nie odczytuje prawidłowo sygnałów niewerbalnych, bezwzględny, samolubny, unika kontaktu twarzą w twarz, brak znajomych, przyjaciół, niedojrzałość.

FIZYCZNE

Bóle głowy, brzucha, migreny, bóle mięśni, pleców, niski poziom energii, zła kondycja, nadwaga, objadanie się słodyczami, jąkanie się, tiki, problemy ze spaniem, przysypianie.

Jeżeli pojawiły się/narosły problemy w tym zakresie, warto rozważyć wakacyjny detoks cyfrowy.

Remedium

Detoks cyfrowy (post cyfrowy) oznacza czas (z reguły kilku tygodni) zaprzestania korzystania z urządzeń elektronicznych, takich jak smartfon, tablet, laptop, komputer. W ramach detoksu całkowicie wyeliminowany zostaje interaktywny czas ekranowy (media społecznościowe, komunikatory, gry, filmy, przeglądanie stron) oraz ten rodzaj rozrywki biernej, w którym ogląda się błyskawicznie zmieniające sceny (krótkie filmy, videoklipy). W niektórych przypadkach zostawia się ograniczoną możliwość pasywnego korzystania z ekranu – oglądania dłuższych i spokojniejszych filmów, w niektórych eliminacja ekspozycji na elektronikę jest całkowita.

Ta cztero- do sześciotygodniowa przerwa pozwala na powrót do równowagi zarówno układu nerwowego, jak systemu hormonalnego, odpowiedzialnego za reakcję atak-ucieczka (podwzgórze-przysadka-nadnercza). Co ważne – nie wystarczy odcięcie dziecku dostępu do elektroniki, niezbędne jest zaproponowanie szeregu zamienników – zdrowych aktywności rekreacyjnych. Po tym czasie można stopniowo powrócić do korzystania z dobrodziejstw nowoczesnych technologii, jednak w ściśle kontrolowanym, bezpiecznym zakresie. Należy jednak pamiętać, że jeżeli doszło nie tylko do przestymulowania układu nerwowego i hormonalnego, a do uzależnienia – może okazać się, że sam post cyfrowy nie wystarczy i niezbędne będzie wsparcie terapeutyczne.

Detoks zaczynamy łagodnie: od tygodniowego okresu ograniczenia korzystania z mediów, pozamykania różnych spraw. Daje to możliwość dziecku by np. zaproponowało alternatywne środki kontaktu przyjaciołom (np. kontakt telefoniczny z wykorzystaniem klasycznego analogowego telefonu komórkowego), uprzedziło znajomych on-line o swojej nieobecności itp.

Trzeba być przygotowanym na to, że dziecko będzie przechodzić okres wzmożonej irytacji, niepokoju, depresji, a może nawet pewnym symptomów fizycznych, takich jak bóle głowy lub brzucha. To wszystko jest naturalne i przemija. Pisze o tym dr Nicholas Kardaras: „jeśli dziecko wpada w histerię z powodu technologii, możesz być pewien, że będzie to robiło częściej. Bądź jednak silny i bądź rodzicem. To ty kontrolujesz wtyczkę” („Dzieci Ekranu”, s. 303).

Gdy zabieramy dziecku to, co pochłaniało mu wiele godzin dziennie – nie może zostawać samo z pustką. Owszem, potrzebuje trochę czasu by nauczyło się nowego zdrowego sposobu życia, zdrowych nawyków. Na samo wyrobienie drobnego nawet dobrego nawyku potrzebujemy co najmniej trzech tygodni regularnego powtarzania go. Takimi nawykami sprzyjającymi zdrowieniu, jest chodzenie spać i wstawanie o regularnej porze, wysypianie się, zdrowe odżywianie, rozwijanie hobby i wykonywanie stałych obowiązków domowych. Potrzebne jest też wypełnienie pustki po smartfonie czymś nowym, co choć z początku może nie być zbyt atrakcyjne, z czasem wciągnie je. Nowy sport, nauka gry na instrumencie muzycznym, robótki ręczne. Może prowadzenie dziennika – w formie pisemnej lub nawet komiksowej. Zachęcamy do wydrukowania i przekazania osobom „na detoksie” dwóch instrukcji, które przygotowaliśmy dla młodzieży na portalu pytam.eu.pl – rozpisane na 14 dni wyzwanie „Zostań bohaterem swojego życia!” http://pytam.edu.pl/lifestyle/175-zostan-bohaterem-swojego-zycia oraz „Naucz się dowolnej rzeczy w 20 godzin” http://pytam.edu.pl/nauka/397-naucz-sie-dowolnej-rzeczy-w-20-godzin, artykułu tłumaczącego, jak pokonać początkowe zniechęcenie związane z uczeniem się nowych rzeczy.

Według badaczy, wiele z problemów dzisiejszych dzieci i nastolatków wynika z braku kontaktu z przyrodą, zamknięcia w betonie. Zresztą w wielu sprawdzonych programach walki z uzależnieniami zawarte są prace w ogrodzie, czy wyprawy do lasu. Dlatego warto zaplanować na czas wolny działania na świeżym powietrzu – pieczenie kiełbasek na ognisku, spływ kajakowy, odkrywanie nowych szlaków, podchody w lesie itp. Podobnie warto zaproponować wiele nieustrukturyzowanych bliżej zabaw – drama, malowanie, taniec, improwizacje.

Kolejnym ważnym elementem jest wsparcie ze strony otoczenia. Nasze starania pójdą na marne, jeśli dziecko np. pojedzie na wakacje do rodziny a tam zastanie pełen zestaw elektroniki i telewizora włączonego non stop, jako szum tła. Niezwykle przydatna jest też wymiana doświadczeń z innymi rodzicami, którzy postanowili przeprowadzić swoje dzieci przez cyfrowy post. Zarówno wsparcie merytoryczne, eksperckie jak wsparcie ze strony innych rodziców dostępne jest od lipca na stronie Fundacji Edukacji Zdrowotnej i Psychoterapii rodzice.co oraz stronie facebookowej FEZiP (o tej samej nazwie – Fundacja Edukacji Zdrowotnej i Psychoterapii rodzice.co).

Bogna Białecka

Zestaw badań i literatura godna polecenia w zakresie cyfrowego detoksu i skutków nadmiernej ekspozycji na nowe technologie:

Philip Chan, Terry Rabinowitz, „A Cross-Sectional Analysis of Video Games and Attention Deficit Hyperactivity Disorder Symptoms in Adolescents,” Annals of General Psychiatry 5/1 (2006): 16

Rani A. Desai et al., „Video-Gaming Among High School Students: Health Correlates, Gender Differences, and Problematic Gaming”, Pediatrics 126/6 (2010): e1414–e1424, doi:10.1542 /peds.2009–2706

Victoria Dunckley, „Computer, Video Games & Psychosis: Cause for Concern”, Psychology Today, „Mental Wealth” (30.06.2012), http://www.psychology today.com/blog/mental-wealth/201206/computer-video-games-psychosis -cause-concern

Victoria Dunckley, „Gray Matters: Too Much Screen Time Damages the Brain,”Psychology Today, „Mental Wealth” (27.02.2014), http://www.psychologytoday.com/blog/mental -wealth/201402/gray-matters-too-much-screen-time-damages-the-brain

Victoria Dunckley, „Electronic Screen Syndrome: An Unrecognized Disorder?”, Psychology Today, „Mental Wealth” (23.07.2012), http://www.psychology today.com/blog/mental-wealth/201207/electronic-screen-syndrome-unrecog nized-disorder

Markus Dworak et al., „Impact of Singular Excessive Computer Game and Television Exposure on Sleep Patterns and Memory Performance of School-Aged Children”, Pediatrics 120/ 5 (2007): 978–85, doi:10.1542/peds. 2007–0476

Nicholas Kardaras, „Dzieci Ekranu”, 2018

Edward L. Swing, Douglas A. Gentile, Craig A. Anderson, David A. Walsh, „Television and Video Game Exposure and the Development of Attention Problems”, Pediatrics, 126/2 (2010) 214-221; DOI: https://doi.org/10.1542/peds.2009-1508

Ju-Yu Yen et al., „The Comorbid Psychiatric Symptoms of Internet Addiction: Attention Deficit and Hyperactivity Disorder (ADHD), Depression, Social Phobia, and Hostility”, The Journal of Adolescent Health: Official Publication of the Society for Adolescent Medicine 41/1 (2007): 93–98, doi:10.1016/j.jadohealth.2007.02.002.

Artykuł Detoks cyfrowy pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.