Natalia Tułasiewicz, córka Adama i Natalii Amalii z domu Bromnik, urodziła się 9 kwietnia 1906 r. w Rzeszowie i została ochrzczona w tamtejszej farze, mimo iż rodzina zamieszkiwała wtedy w Kaniowie Dankowskim, gdzie ojciec urzędnik podczas zaborów objął posadę w straży skarbowej carskiej.

W 1909 roku państwo Tułasiewiczowie przenieśli się do Kęt Śląskich, gdzie oddelegowano Adama, który otrzymał tam stanowisko kierownika placówki skarbowej. Tam Natalia wraz z siostrami rozpoczęła szkołę podstawową, a także przyjęła I Komunię św. Rodzice jako szanowani obywatele, aktywni działacze społeczni, z zamiłowania aktorzy amatorzy, wychowywali szóstkę swoich dzieci w duchu patriotyzmu, autentycznej wiary katolickiej oraz zamiłowania do kultury.

Wraz z awansem ojca od 1916 roku rodzina zamieszkała w Krakowie, gdzie Natalia kontynuowała naukę w szkole u Sióstr Klarysek przy kościele św. Andrzeja w Krakowie, a później w I Prywatnym Gimnazjum Żeńskim na ul. Wolskiej oraz Państwowym Gimnazjum Żeńskim. Rozpoczęła także naukę gry na skrzypcach u prof. Bolesława Kopystyńskiego.

W 1921 roku rodzina przeprowadziła się kolejny raz – do Poznania na ul. Ogrodową, gdzie ojciec przyjął posadę w tamtejszej Izbie Skarbowej tworzonej na odzyskanych ziemiach zachodnich. Natalia uczęszczała do Gimnazjum Sióstr Urszulanek. Uważana była tam za „perłę szkoły”. Przeszła operację gruczołów limfatycznych szczękowych, co uniemożliwiło jej kontynuację doskonalenia gry na skrzypcach. Za wzorem ojca wstąpiła do Sodalicji Mariańskiej, a także ze świetnymi wynikami zdała maturę.

Mając szesnaście lat, będąc świadkiem śmierci kuzynki, zrozumiała, że „żadne ziemskie dobro nie wypełni tak duszy, aby nie tęskniła za czymś piękniejszym”. Uświadomiła sobie, że „tylko Bóg może być tym dobrem ostatecznym, poza które nie sięgamy naszą tęsknotą (…), że wszystko na świecie poza Bogiem ma wartość względną”. Stawiając sobie wtedy pytanie o sens życia, postanowiła, że będzie nim czynienie dobra bliźniemu. Był to moment, jak sama podkreślała, kiedy z dziecka przeobraziła się w dojrzałą dziewczynę.

W 1926 r. rodzina wprowadziła się do mieszkania przy ul. Śniadeckich, a Natalia rozpoczęła studia polonistyczne na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego. Równolegle uczęszczała na wykłady z filozofii, psychologii i muzykologi. Poznała Jana, kolegę akademickiego, z którym później łączyło ją ośmioletnie narzeczeństwo. Wspólnie udzielali się w uniwersyteckim Kole Polonistów, gdzie doskonalili warsztat poetycki i brali udział w literackich wydarzeniach kulturalnych Poznania. W 1932 roku Natalia obroniła pracę magisterską pt. Mickiewicz a muzyka, której fragmenty jej promotor prof. Roman Pollak skierował do druku w „Ruchu Literackim”, recenzując ją jako odkrywczą i wybitną.

Studia były dla Natalii z jednej strony inspirującym okresem rozwoju intelektualnego, uczestnictwa w kulturalnym życiu Poznania, młodzieńczej miłości, ale także trudnym doświadczeniem choroby gruźliczej i śmierci jej starszej siostry Marii.

„Nie oddzielam życia najbardziej szarego od ideałów, ku którym podążam”

Po studiach w 1933 r. podjęła pierwszą posadę nauczyciela w Prywatnej Szkole Powszechnej Koedukacyjnej pod wezwaniem św. Kazimierza. Po ukończeniu kursu na nauczyciela szkół średnich, awansując, rozpoczęła pracę polonisty w Gimnazjum Sióstr Urszulanek. Była również członkiem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych. Wraz z gronem nauczycielskim szkoły podróżowała Batorym na fiordy norweskie oraz na kanonizację Andrzeja Boboli do Rzymu, zwiedzając Włochy.

Lata międzywojenne to dla Natalii również okres prób debiutu poetyckiego i plany doktoratu o poecie K.H. Rostworowskim. Pisała poezję oraz prowadziła zapiski pamiętnikarskie wydane pod tytułem Być poetką życia (2020). Jej zamiłowanie do piękna przyrody, literatury, teatru i muzyki znajdowały swoje odbicie w jej twórczości poetyckiej, publikacjach, odczytach i pracy pedagogicznej.

Uważała, że polonista „powinien mieć renesansowy rozmach życia, musi być bystrym psychologiem, dobrym historykiem, miłośnikiem sztuki, władać językami, mieć polot słowa i wagę jego głębi”, a „praca wychowawcza nie da się pomyśleć bez ustawicznego kształcenia się, bez świadomego podążania za wymogami dnia”. Zdając sobie sprawę z własnego potencjału intelektualnego, wdzięczna za talenty, jakimi została obdarzona, konsekwentnie je rozwijała. Rozumiała powołanie i wagę zawodu nauczyciela. Ciągle zaczytana, wsłuchana była w puls otaczającego ją świata. Dostrzegając złożoność losów historii, zatroskana była o dobro Ojczyzny, pokój w świecie, a tym samym o przyszłość swoich wychowanków.

Ustawicznie pogłębiała swoją formację duchową poprzez codzienną komunię św., lekturę, udział w rekolekcjach. Była prelegentką Sodalicji Mariańskiej. W duchu św. Franciszka z Asyżu pisała: „trawi mię w życiu głód podwójny. Głód świętości i głód piękna. W istocie jest to jedno i to samo”. Po zerwaniu ośmioletniego narzeczeństwa z Janem, które określała jako „okres burzy i naporów”, rozpoznała w sobie powołanie do życia w samotności i poświęcenia się służbie bliźniemu.

„Wojna (…) świeckiemu apostołowi dała wprost anielskie skrzydła”

Wybuch II wojny światowej w 1939 r.: zamknięcie szkół przez Niemców pozbawiło Natalię pracy zarobkowej. We wrześniu założyła szkółkę podwórkową dla dzieci z sąsiedztwa. W listopadzie liczna rodzina Tułasiewiczów wypędzona została przez niemieckie władze okupacyjne z mieszkania przy Śniadeckich. Przez obóz przejściowy Lager Główna w Poznaniu, bez środków do życia, przesiedlona została wagonami bydlęcymi do Generalnej Guberni, do Ostrowca Świętokrzyskiego.

W lutym 1940 roku w poszukiwaniu pracy zarobkowej Natalia przeniosła się do Krakowa. Tam najpierw pracowała w czytelni państwa Starzewskich na ul. św. Jana, później poprzez I Ośrodek Tajnego Nauczania przy Klasztorze Sióstr Urszulanek na ul. Starowiślnej podjęła posadę nauczyciela w konspiracji. Udzielała lekcji polskiego w prywatnych domach krakowskich i jako nauczyciel wyjazdowy przygotowywała do matury dziewczęta w podkrakowskich dworach. Uczyła w Mszanie Dolnej u aptekarzy Frasiów, w Kalinie Wielkiej siostrzenice ks. Aleksandra Żychlińskiego u państwa Dąmbskich i w Witowicach pod Sączem u hrabiego Brezy.

W wojennym Krakowie mieszkała u przyjaciółki Marii Woyczyńskiej przy ul. Sienkiewicza, skąd wysiedlone zostały decyzją władz okupacyjnych na ul. Zwierzyniecką. Organizowały dla przyjaciół spotkania sodalicyjne i środy literackie. Natalia pracowała twórczo, kończąc tomik wierszy Słoneczna Miłość. Stworzyła także szereg wierszy o tematyce patriotycznej, rozpoczęła pracę nad Psalmami Wojny i Pokoju, które chciała napisać po wojnie. Pragnęła także w dramacie ukazać życie brata Alberta Chmielowskiego. Szczególnie trudnym doświadczeniem tego okresu stała się dla niej śmierć ukochanego ojca.

Doświadczenia okupacyjne pogłębiły formację jej życia wewnętrznego i umocniły w odkrytym powołaniu do świeckiego apostolstwa. Mistrzami jej życia wewnętrznego byli św. Teresa z Avili i św. Jan od Krzyża. W tym okresie Natalia głęboko odczuwała bliskość Boga w rozpoznanych przez siebie doświadczeniach mistycznych i modlitwie myślnej, której dar miała od młodości, trwając w nieustannym dialogu duszy z „Przyjacielem” swoim. Pogłębiała wiarę, uczestnicząc m.in. w rekolekcjach o. Jacka Woronieckiego „O Duchu św.”. Poszukiwała drogi realizacji własnego powołania do służby wpatrzona w postać brata Alberta, którego postawa ją fascynowała.

Zaangażowanie w środowisku inteligencji katolickiej ściśle powiązanej z podziemną pracą patriotyczną zetknęło Natalię z działalnością organizacji „Zachód”, która dostała od Rządu RP na uchodźstwie mandat na utworzenie siatki przeszkolonych emisariuszy polskich w obozach pracy przymusowej w Rzeszy. We współpracy z władzami kościoła, arcybiskupem Adamem Sapiehą i strukturami AK powołana została komórka prowadząca działalność dywersyjną, społeczną i apostolską wśród wywiezionych na roboty przymusowe do Niemiec Polaków, którzy podlegali celowej demoralizacji oraz osłabianiu ich przynależności narodowej przez system nazistowski. Wydział Duszpasterski „Zachodu” z siedzibą w Laskach zajmował się przygotowaniem pełnomocników i emisariuszy akcji pod kryptonimem „Studnia” vel „Kaplica”.

Natalia Tułasiewicz jako pierwsza osoba świecka, która obrała samotną drogę życia, ciesząca się nieposzlakowaną opinią moralną, będąca doświadczonym pedagogiem, zwerbowana została do misji pełnomocnika „Zachodu”. W sierpniu 1943 r., świadoma zagrożenia i trudności, jakie niosła ona za sobą, podjęła decyzję dobrowolnego wyjazdu na roboty do hanowerskiej fabryki Günter-Wagner Pelikan. Przeszkolona przez AK oraz wzmocniona rekolekcjami w Laskach zgłosiła się do wyjazdu. Przyjaciółka Maria Woyczyńska wspominała: „miłość młodzieży, jak mi powiedziała Nata przed wyjazdem, wciąż nurtowała w niej. Nauczycielka z powołania, odczuwała nieprzeparty pociąg, by właśnie tam w Niemczech, w tych specjalnie trudnych warunkach, jako robotnica wśród robotnic mówić o Ewangelii i o pięknym dzielnym i czystym życiu, w środowisku narażonym zarówno na naloty bombowe, jak i na wszelką łatwiznę moralną”.

Wykonując trzyzmianową pracę w fabryce, w trudnych warunkach bytowych, z determinacją koncentrowała się na wytyczonych celach. Organizowała samopomoc żywnościową dla chorych. Uczyła języka polskiego i niemieckiego. Animowała czas wolny młodych kobiet. Czytała na głos książki, prowadziła chór i wspólne śpiewanie piosenek polskich, stworzyła grupkę teatralną, która przygotowywała napisaną przez nią sztukę Hanowerskie Jasełka. Wygłaszała pogadanki o higienie ciała kobiety, przygotowaniu do życia w rodzinie. Zorganizowała barakowe święta z kolędowaniem i czytaniem listu przesłanego przez abp Adama Sapiehę do robotników przymusowych.

Prowadziła szeroko zakrojoną działalność katechetyczną i apostolską. W czasie codziennej pracy w fabryce w myśli opracowywała tematykę i treść katechez, które głosiła potem z pamięci dla kilkudziesięciu osób. Prowadziła coniedzielne recytowane Msze św. z komunią św. duchową, nabożeństwa i wspólną modlitwę. Była także matką chrzestną Leonka, dziecka ochrzczonego z jej inicjatywy. W listach z Hanoweru pisała: „praca moja codzienna jest żmudna, ale piękna, radosna w sensie mojego wysiłku”, „choć nie zawsze umiem zjednać dziś każde serce dla Boga i dobra, nie tracę nigdy otuchy, że kiedyś pszeniczka wzejdzie”.

Koncentrując się na polskich dziewczętach z obozu, katechizowała również w pobliskim obozie męskim, a także, znając kilka języków obcych, wśród pracowników innych narodowości. W jej licznych katechezach i lekcjach uczestniczyło po kilkadziesiąt osób. Nazywano ją w obozie Księżulkiem, Apostołkiem, Dziekanem. W listach przesyłanych do organizacji i rodziny raportowała o sytuacji polskich robotników przymusowych na terenie Hanoweru i swojej szeroko zakrojonej działalności.

W misji konspiracyjnego opiekuna moralnego dla młodych robotnic przymusowych będących z dala od rodzin i Ojczyzny Natalia zrealizowała swoje powołanie do bycia świeckim apostołem. Czerpiąc z wypracowanych szerokich zasobów: zdolności pedagogicznych, literackich, muzycznych, z opartej na własnych przeżyciach wiedzy o „skomplikowanej jaźni człowieczej”, w postawie męstwa płynącego z bezgranicznego zaufania Chrystusowi mogła najpełniej zrealizować swój duchowy postulat służby Bogu i bliźniemu. Pisała: „Wojna uczyniła nam już to dobrodziejstwo, że świeckiemu apostołowi dała wprost anielskie skrzydła, zrealizowała w skrócie czasu szalonym te możliwości, o których przed wojną nawet trudno było marzyć. Dlatego to dziękuję Bogu szczególnie za to, że żyję w dzisiejszych czasach. Mimo iż są tak makabryczne, są równocześnie przedziwnie światłodajne, prowokują ulewę Łaski. Kocham więc na swój sposób współczesność. I pracuję dla chwały Bożej tak, jak w moim mniemaniu dzień dzisiejszy wymaga”.

„Duch nie zna zmęczenia”

Na skutek przesłuchań aresztowanego przez gestapo emisariusza organizacji „Zachód” w kwietniu 1944 r. działalność Natalii oraz całej siatki pełnomocników „Zachodu” w Rzeszy została zdekonspirowana. W konsekwencji Natalia została przewieziona na ciężkie pięciomiesięczne przesłuchania do gestapowskiego więzienia EL-DE w Kolonii. Osadzona została w jednoosobowej celi nr 4, gdzie przebywało sześć kobiet. Nieludzkie warunki bytowe nie przeszkodziły jej w kontynuacji misji. Wprowadziła codzienny plan dnia: msza, rozmowy na różne tematy, śpiewy. Aby podnieść na duchu towarzyszki niedoli, układała okolicznościowe wierszyki i piosenki, przygotowywała młodsze na mogący je spotkać trudny los. Przeszła pięciomiesięczne bestialskie przesłuchania, które zrujnowały stan jej wątłego zdrowia. Współwięźniarki wspomniały, że w najcięższych chwilach tuż po torturach adorowała Chrystusa i modliła się za swoich oprawców.

Natalia skazana została na śmierć w kobiecym obozie zagłady Ravensbrück, gdzie trafiła do rewiru – baraku dla chorych, we wrześniu 1944 r. Miała numer obozowy 75188. Tam nadal niezłomnie kontynuowała swoją misję, ucząc języka polskiego do powojennej matury dwie dziewczyny. Wędrowała od łóżka do łóżka, modląc się z chorymi i umierającymi.

Nie uniknęła śmierci. Wysłana do gazu w ostatnich dniach przed wyzwoleniem obozu, w Wielki Piątek w marcu 1945 r., zginęła śmiercią męczeńską za swą dobrowolną decyzję służenia Bogu i Ojczyźnie. Tuż przed selekcją wyznała przyjaciółce w obozie, że raczej nie dane jej będzie wrócić do domu i prosiła, aby przechowywano jej zapiski i prace literackie, ponieważ „jej śmierć w obozie z woli Boga będzie na pewno miała dla niej i dla innych ogromne znaczenie”.

mal. Ruben Ferreira – Natalia Tułasiewicz. Siła miłości 

Kończąc swój pamiętnik w przeddzień wyjazdu na misję w Hanowerze zapisała, że przyszłe dni swojego życia poświęca w „intencji dusz trudnych”, ich orędowniczką chciała być przed Bogiem.

Wartość jej pracy i ofiary życia potwierdził papież Jan Paweł II, beatyfikując ją podczas swej pielgrzymki do Polski w 1999 r. w gronie 108 męczenników za wiarę okresu II wojny światowej.

W 2022 r. Kościół katolicki, na apel polskich środowisk nauczycielskich, dekretem watykańskim Kongregacji Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów ogłosił błogosławioną Natalię patronką nauczycieli w Polsce. Polscy nauczyciele otaczają jej postać szczególnym kultem, widząc w niej wzór pedagoga oraz przykład służby bliźniemu i Ojczyźnie.

Natalia Tułasiewicz-Wala – prezes Fundacji bł. Natalii Tułasiewicz, propagatorka i krewna błogosławionej

fot. archiwum rodziny Tułasiewiczów

Artykuł Błogosławiona Natalia Tułasiewicz – patronka nauczycieli w Polsce pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

W naszej rodzinie przy niedzielnych obiadach dyskusje dotyczyły wielu tematów, ale jeden pojawiał się zdecydowanie częściej niż inne. Pewnie dlatego, że przy stole zasiadali „starzy harcerze” i nauczyciele, wciąż rozmawialiśmy o problemach i słabościach naszych szkół oraz całego systemu oświaty. Łatwo mogliśmy poprzestać na etapie niekonstruktywnej krytyki, ale jednak, trochę ku naszemu zdziwieniu, udało nam się zrobić kolejny krok. Od krytycznych dyskusji, przeszliśmy do planu stworzenia czegoś nowego na edukacyjnej mapie Krakowa. Dyskusje przybrały na sile, gdy w rodzinie pojawiły się dzieci i ruszyły kolejno do placówek. Z siostrzenicą, ona była pierwsza, jeszcze nie było większego problemu. Ale gdy siostrzeniec, ruchliwy jak każdy przeciętny chłopiec, nie wychodził z przedszkola na podwórko od listopada do marca, „bo była zła pogoda” i oczywiście w związku z brakiem ruchu i on, i jego koledzy „źle się zachowywali”, pomyśleliśmy, że to może czas, aby zacząć coś zmieniać.

Przytomnie nie wyważaliśmy otwartych drzwi, tylko zaczęliśmy rozglądać się i szukać inspiracji w postaci szkół i przedszkoli budowanych na fundamencie mocnych i sprawdzonych wartości, uwzględniających różnice rozwojowe między dziewczynkami i chłopcami, oraz stawiających na wychowawczą współpracę z rodzicami. 17 lat temu nie było jeszcze wielu przedszkoli niepublicznych, które spełniałyby choć część naszych oczekiwań. Interesujące, alternatywne placówki były nieliczne i przez to mało dostępne, panowała opinia, że do dobrych przedszkoli, prowadzonych przez siostry zakonne, trzeba zapisywać dziecko na etapie ciąży mamy. I wtedy pojawiły się mocne impulsy: w czerwcu 2006 roku jeden z ojców miał okazję uczestniczyć w I Kongresie Edukacji Spersonalizowanej i Zróżnicowanej w Barcelonie. W tym samym roku dotarła do nas informacja, że w Warszawie grupa rodziców, wzorując się na pomyśle z Barcelony, zorganizowała szkołę podstawową (dla klas I–III) oraz przedszkole. I tak to się zaczęło… Wizyty indywidualne i grupowe – w Warszawie, potem spotkania w Krakowie, dyskusje i działania. Od marca 2007 roku próbowaliśmy skontaktować się z osobą z Warszawy, która miała nam pomóc założyć przedszkole, ale się nie udało, mimo usilnych starań… Dopiero we wrześniu odbyło się to tak oczekiwane spotkanie. My, „w blokach startowych”, chcieliśmy jak najszybciej dowiedzieć się JAK to zrobić, a Piotr, odpowiedzialny za tworzenie nowych placówek edukacji spersonalizowanej, z wielkim spokojem i cierpliwością rysował nam na flipcharcie – mamę i tatę trzymających dziecko za ręce. Rysował i rysował, a my niewiele rozumieliśmy i z coraz większą niecierpliwością oczekiwaliśmy na konkretny przepis: JAK mamy założyć przedszkole. Zrozumienie spraw fundamentalnych, że współpraca rodziców – a później rodziców z nauczycielami – jest podstawą tego pomysłu, że bez wspólnoty zaangażowanych osób nic z tego nie będzie oraz wielu jeszcze zasadniczych dla tego projektu kwestii, przyszło z pewnym opóźnieniem.

W listopadzie 2007 roku zaprosiliśmy wszystkich naszych znajomych i przyjaciół na pierwsze spotkanie o nowym przedszkolu. Nie było lokalizacji, dyrekcji, ani nauczycieli. Był tylko świetny pomysł, sprawdzony gdzie indziej i my – rozentuzjazmowani rodzice ośmiorga dzieci (w wieku od niemowlęcia do sześciu lat), z których tylko dwoje było w wieku przedszkolnym. W styczniu 2008 roku odbyło się kolejne spotkanie – nasi przyjaciele zaprosili swoich przyjaciół i na liście rodzin zainteresowanych nowym projektem mieliśmy już 20 dzieci, które miały stanąć w progach nowej placówki już we wrześniu.

Dość długo myśleliśmy, że skoro w Warszawie wszystko świetnie i prężnie działa, to ktoś ze stolicy przyjedzie i założy nam przedszkole (a później szkołę). Mieliśmy także nadzieję, że może chociaż przygotowany dyrektor zostanie do nas oddelegowany, a my zrobimy resztę. Na koniec okazało się, że wszystkie nasze nadzieje były płonne. Stało się oczywiste, że musimy poradzić sobie sami, czyli cztery zaangażowane małżeństwa to cała kadra zarządzająca naszym edukacyjnym projektem. Od tego momentu spotykaliśmy się co tydzień, w osiem osób (niedługo doszła dziewiąta), rozpisując zadania i rozliczając się z ich realizacji.

Z tygodnia na tydzień okazywało się, że jest coraz trudniej: rozpoczął się boom na lokale, w których mogły być organizowane przedszkola, więc zostały na rynku albo bardzo drogie, albo bardzo daleko od centrum, albo takie, których przystosowanie do wymagań przeciwpożarowych było niemożliwe. Oglądaliśmy prywatne domy w stanie surowym, zrujnowane dawne świetlice, place budowy, na których mogło pojawić się przedszkole i inne, niezbyt atrakcyjne miejsca. Czas naglił, zbliżały się wakacje.

Z potencjalnymi przedszkolakami było jeszcze gorzej. W kwietniu, kiedy potwierdzaliśmy, które dzieci ze styczniowej listy rozpoczną rok w naszym wspólnym przedszkolu z 20 osób zostały dwie. Nasze, rodziców-założycieli. Nikt inny nie zdecydował się na eksperyment pt. „nowa placówka”. Tak, idea jest świetna, ale nie będziemy czekać. To był prawdziwy cios – bez dzieci nie ruszymy… Co zatem? Gdzie szukać nowych rodzin, które możemy zapalić do idei tak bardzo, że będą chciały się zaangażować? To był czas sprzed Facebooka i Messengera. Były mejle, esemesy i spotkania w parkach. Zaczęliśmy szukać poza bliskim kręgiem znajomych, pytaliśmy bardzo, bardzo szeroko. Jedna z mam tak wspomina ten czas: Pan Bóg ma naprawdę poczucie humoru. Ja, która nie znosiłam small-talków w parkach, ani przygodnych znajomości, miałam poznawać nowe mamy i próbować im opowiedzieć o superidei (jeszcze bez lokalizacji i zasadniczo bez niczego materialnego), w czasach, gdy akwizycja był powszechna i każdy miał jej dość. Przed każdym wyjściem do parku (miałam synów, dwa i cztery lata oraz półroczniaka) modliłam się tak – Panie Boże, jeśli chcesz mieć to przedszkole w Krakowie, to zrób tak, aby była naturalna okazja, żeby o nim opowiedzieć. Święty Josemario – o to samo Cię proszę! W wózku miałam warszawskie ulotki, bo naszych jeszcze nie było. I tak codziennie…

Z tych spotkanych osób nikt nie zdecydował się na dołączenie we wrześniu, ale po latach – jedna z tych rodzin „dała” nam nauczyciela, a druga powierzyła dwóch synów. W czerwcu zdecydowały się dwie nowe rodziny. Zatem mieliśmy czworo dzieci, dwie dyrektorki, brak lokalu i brak nauczycielek…

Z lokalem było już naprawdę groźnie, „centrala” z Warszawy, której wtedy podlegały wszystkie nowe placówki, powiedziała wyraźnie: jeśli nie znajdziecie budynku w ciągu najbliższych dni (końcówka czerwca!), to nie otworzycie przedszkola we wrześniu. Jedna z mam była już na wakacjach z dziećmi. Sprzątała kuchnię i omiatając kurze strąciła obrazek z modlitwą do św. Josemarii – podniosła go i pomyślała, że skoro już ma go w ręce, to się pomodli. Zaraz potem zadzwoniło do niej biuro nieruchomości, że jest ciekawy lokal. Kawał drogi od wszystkich rodzin, ale za to zaraz obok sanktuarium w Łagiewnikach. Remonty, gromadzenie mebli (kto pamięta jeszcze portal Gumtree, źródło m.in. regałów „do oddania”), zabawek („dzieci, wy się już tym nie bawicie, prawda?”), sprzątanie – to wszystko trwało do nocy 31 sierpnia, kiedy to cała nasza ekipa – rodziców i przyjaciół – uzbrojona w mopy, przygotowywała salę na rozpoczęcie roku.

A nauczycielki? Rozmowy rekrutacyjne przeprowadzane były w salonie mieszkania jednej z rodzin, bo do przedszkola nie można było jeszcze nikogo zaprosić. Właściciele opuszczali mieszkanie na czas rozmów, przygotowując tylko kawę i fotel w przedpokoju dla oczekujących. Z pięćdziesięciu nauczycielek, które się wtedy zgłosiły, zostały wybrane dwie.

I tak, 1 września 2008 r. w przedszkolu przywitaliśmy czworo dzieci. Dziś, 16 lat później, dzięki cierpliwości przy przezwyciężaniu wielu trudności, stałej modlitwie rodzin, patrzeniu z nadprzyrodzonym optymizmem i dzięki zaangażowaniu wielu osób, w przedszkolu i dwóch szkołach podstawowych (dla dziewcząt i dla chłopców) uczy się prawie 500 dzieci z ponad 200 rodzin. „Marzcie, a rzeczywistość przerośnie wasze marzenia” (św. Josemaría Escriva de Balaguer)

Maria Kowal

– mama siedmiorga dzieci w wieku 6–18 lat, inicjatorka Klubu Latających Mam, redaktorka, biolog i folklorystka. Współzałożycielka przedszkola realizującego założenia edukacji spersonalizowanej

Artykuł Praktyczne ćwiczenia z cierpliwości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Ujęcie wody służącej do picia, północny Madagaskar

Dlaczego potrzeba studni? Co oznacza brak czystej wody na Madagaskarze?

1. Śmiertelność i choroby. Brak dostępu do czystej wody ma przede wszystkim katastrofalne skutki dla najmłodszych. Pijące brudną wodę dzieci cierpią na biegunki i będące jej skutkiem niedożywienie i choroby, z powodu których umierają kilkadziesiąt razy częściej niż dzieci w Polsce. Dorośli także chorują wskutek picia brudnej wody. Na prowincji na północy wyspy misje medyczne organizowane przez naszą fundację docierały do wsi, w których 100% populacji miało pasożyty pochodzące z picia brudnej wody.

2. Brak dostępu do edukacji. Dzieci nie chodzą do szkoły, bo muszą przynosić wodę do domu. Nie jest tu niczym dziwnym przejście 3 km w jedną stronę, by przynieść kilka litrów wody.

3. Ubóstwo. Panoszące się wskutek picia brudnej wody choroby powodują ubóstwo. Ludzie całymi tygodniami są wyłączeni z pracy, ponosząc dodatkowo koszty leczenia. Kobiety tracą godziny dziennie na zdobywanie wody do picia, gotowania, prania, mycia dla całej rodziny oraz dla zwierząt gospodarczych. To w znacznym stopniu wyłącza je z możliwości podjęcia pracy zarobkowej.

4. Straty gospodarcze i migracje. Sezonowe cyklony i powodzie niszczą pola, zabierają majątek i ziarna na nowy zasiew oraz zanieczyszczają ogromne ilości dostępnej wody. To niszczy gospodarkę kraju i – tak jak susze na południu wyspy – powoduje migracje całych rodzin i wsi.

Victorien po wodę idzie 3 km w jedną stronę. Niestety jest ona bardzo brudna. Nawet po przegotowaniu powoduje biegunki.

Jak można pomóc?

Budujemy studnie kopane (koszt 13 000 zł) lub wiercone (35 000 zł, w zależności od głębokości wiercenia). Już ponad 150 studni służy ludności w miejscowościach pozbawionych czystej wody, także szkołom i przychodniom. Miejsce budowy studni wskazuje osoba pracująca na Madagaskarze. Budową i konserwacją zajmują się lokalni pracownicy. By ufundować studnię, zadzwoń: 12 357 65 26, 12 357 62 00 lub napisz maila: fundacja@pomocafryce.pl.

Co daje program VIP?

1. RATUJESZ LUDZKIE ŻYCIE I ZDROWIE

2. WYBIERASZ NAZWĘ STUDNI

3. OTRZYMUJESZ ZDJĘCIE GOTOWEJ INWESTYCJI

To przede wszystkim satysfakcja z ufundowania całego projektu zmieniającego życie setek ludzi. Przyjął się zwyczaj, że darczyńca wybiera nazwę lub patrona studni. Po wybudowaniu studni sponsor dostaje zdjęcia dokumentujące jej otwarcie lub użytkowanie.

David z Ankeniheny ma 15 lat i od dzieciństwa żyje w slumsach. Mówił: „Po wodę chodzimy naprawdę bardzo daleko”. Chłopak pracuje jako tragarz. Wstaje około drugiej rano, a od trzeciej rozładowuje wozy, nosząc worki z ryżem i warzywami. Ukończył kilka klas podstawówki, ale rodziców nie było stać na naukę, więc pracuje, by wspomóc rodzinę. Zarabia około 3 zł na dzień. Dziś David na zdjęciu stoi przed nową studnią. Śle wyrazy wdzięczności.

Jedna z pierwszych studni w regionie Mampikony (północ Madagaskaru) zbudowanych przez Polską Fundację dla Afryki.

Na zdjęciu mieszkanka Ambohitranivo przy nowo zbudowanej studni w ramach programu VIP. Pobierając po raz pierwszy wodę ze studni, kobieta powiedziała: „Dziękujemy za nowe życie”.

zdjęcia: Dariusz Marut

Artykuł PROGRAM VIP – Ufunduj swoją studnię na Madagaskarze! pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Elizina ma pięć miesięcy. Jej rodzice nieśli ją ponad 20 km w jedną stronę do pielęgniarki, by uzyskać pomoc w chorobie skóry (widocznej na zdjęciu na głowie dziewczynki). Przed otwarciem szpitala to dla nich jedyna dostępna opcja.

„Żyjąc w Mampikony, trzeba być gotowym na śmierć” – usłyszałam przed wyjazdem. Ale tam jest znacznie gorzej – mówi dr med. Lidia Stopyra, szefowa misji medycznej na Madagaskarze. – Nikt z nas, chorując tam, nie przetrwałby nawet kilku dni. Brakuje wszystkiego – jedzenia, wody, prądu, leków.

Brak szpitala w promieniu 200 km

Do lekarza trzeba przejść czasem kilkadziesiąt kilometrów. Do EKG czy rentgena – nawet 300 km, czyli 7 godzin jazdy. Do porodu, gdy są komplikacje – nawet kilkanaście godzin drogi: na motorze, zaprzęgiem, a nawet na prowizorycznych noszach niesionych przez krewnych. Umierają kobiety, które potrzebują cesarskiego cięcia. Umierają dzieci. Większość ciężko chorych wymagających operacji umiera w drodze do szpitala. Służba zdrowia jest odpłatna i przez to niedostępna dla większości Malgaszów, utrzymujących się z uprawy cebuli, ryżu i manioku. Szpitale na Madagaskarze są przepełnione. Pacjenci w państwowych ośrodkach są odsyłani nawet z zagrażającym życiu krwotokiem. W szpitalu płaci się za wszystko: przyjęcie, receptę, bandaże, strzykawki, rękawiczki. Trzeba mieć własną pościel i jedzenie. A przecież są rejony, gdzie nie ma szpitala w promieniu 200 km! (Przy tamtejszym staniu dróg tę odległość pokonuje się nawet w kilkanaście godzin).

Gotowe budynki pierwszej fazy budowy szpitala

Gruźlica, dżuma i trąd

Dzieci z malarią, które trafiłyby w Polsce do szpitala, tam są „hospitalizowane” pod drzewem. Duża część problemów zdrowotnych jest związana z niedożywieniem. Wśród wyniszczonych Malgaszów gruźlica i anemia szerzą się błyskawicznie. Niedożywienie matki powoduje śmierć lub niską masę urodzeniową dziecka, a także częstsze choroby. Wciąż spotyka się przypadki dżumy i trądu. Średnia długość życia to zaledwie 45 lat.

Pierwszy raz u lekarza

Na bilharcjozę chorują tu prawie wszyscy. To choroba pasożytnicza, którą można się zarazić przez brodzenie w stojącej wodzie. W porze deszczowej na Madagaskarze jest to nieuniknione; nie można dojść do domu, nie brodząc czasem po pachy w wodzie. Nad wodą, której używa się do picia, toczy się całe życie – dzieci się kąpią, kobiety robią pranie, pasie się bydło. Choroba objawia się krwiomoczem. – „Jest tak powszechna, że kiedyś w czasie misji medycznej zgłosił się do nas 14-letni chłopiec, którego już wcześniej wyleczyliśmy, przerażony, że ma żółty mocz. Myślał, że coś złego się stało, bo przez całe życie miał mocz czerwony – mówi dr Lidia Stopyra. – Stan chorobowy był dla niego normalny. To pokazuje skalę problemu. Niektóre dzieci były po raz pierwszy badane przez lekarza. Nie wiedziały, na czym polega badanie”…

Sedi (w żółtej koszulce) miał gorączkę tyfoidalną i biegunkę. W takim stanie, boso i w upale, szedł z mamą (kobieta z workiem na głowie) do pielęgniarki 20 km. Do szpitala mają 50 km, więc dostanie się tam było niemożliwe.

Dzieci są najważniejsze

Obecnie trwają prace nad budową szpitala. Przygotowano teren pod budowę, zbudowano kanały odprowadzające wodę w czasie pory deszczowej, platformy, na których stanie szpital, a mury oddziału SOR stanęły w te wakacje. Najpilniejszym etapem budowy po budynkach oddziału ratunkowego jest pediatria ze względu na ogromną śmiertelność dzieci w regionie. Po nim dopiero powstaną pomieszczenia ginekologii z położnictwem, przychodnie i laboratoria.

Nikt nie będzie odsyłany

W szpitalu będą pracować także Malgasze, którzy są przygotowywani do pracy w zawodzie. Od najuboższych szpital nie będzie pobierał żadnych opłat, a reszta ludzi będzie płaciła niewielkie kwoty. „Nikt nie będzie odsyłany bez pomocy, jak to się zdarza w państwowych szpitalach – podkreśla o. Dariusz Marut. – Pomożemy każdemu! Powstanie pierwszy oddział pediatrii w regionie”.

Aktualny stan prac nad trzecią fazą budowy szpitala. Ta część inwestycji będzie zawierać: stołówkę, kuchnię, magazyny, pralnię, prasowalnię, suszarnię, warsztaty, salę konferencyjną oraz pokoje dla wolontariuszy.

Zdjęcia: Dariusz Marut

Artykuł Szpital w Mampikony pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Technologie cyfrowe (TC), zwłaszcza mobilne (TCM) oraz cyfrowe sieci społeczne (CSS) są trwałym elementem życia współczesnego człowieka. Ich obecność dostrzegamy na każdym kroku, a smartfon stał się najpopularniejszym urządzeniem cyfrowym. Należy założyć, że masowe używanie TC, przechodzące w nadużywanie, przyniesie wiele następstw psychozdrowotnych. Pierwsze wzmianki naukowe dotyczące zaburzającego wpływu nowych technologii pojawiły się 30 lat temu (Ivan Goldberg, Kimberly Young), a od ok. 20 lat mamy wysyp publikacji opisujących i diagnozujących to zjawisko. Określa się je jako cyberuzależnienia (Jarczyńska, Orzechowska, 2014; Andrzejewska; Augustynek; Bednarek) lub cyberzaburzenia (Jędrzejko, Kiełtyk-Zaborowska, Taper 2024; Jędrzejko, Kozłowski 2024). Ponieważ nadużywanie technologii ma wpływ na psychospołeczne funkcjonowanie człowieka, wywołuje wielopoziomowe zaburzenia (Mosiołek 2025; Spitzer 2021). Trwają poszukiwania optymalnych modeli ich diagnozowania oraz terapii. Od 2022 roku w Centrum Profilaktyki Społecznej wykorzystujemy do tych działań metodę logoterapii, łącząc ją z innymi formami wsparcia psychospołecznego. Wszystkie te działania prowadzone są z uwzględnieniem kluczowego dla logoterapii wyznacznika – sensu.

Cybertechnologie a uzależnienia i zaburzenia

Podstawowe wyjaśnienia silnego wpływu TC, TCM i CSS kierują uwagę na rolę odgrywaną przez neuroprzekaźniki przyjemności i nagrody (dopamina i serotonina). Dotychczasowe badania sugerują, że właśnie te neurotransmitery odgrywają kluczową rolę w rozwoju wszystkich uzależnień. Podkreślenia wymaga, że w przypadku młodszych użytkowników TC procesy uczenia się mózgu „lawin dopaminogennych” przebiegają szybko i prowadzą do zaburzeń społecznego funkcjonowania. Dorobek naukowy w tej dziedzinie wskazuje na kluczowe czynniki ryzyka prowadzące do pojawienia się zaburzeń:

• bodźcowanie małych dzieci obrazami ekranowymi, np. oglądanie bajek przez dzieci poniżej 3 r.ż., wykorzystywanie smartfonów jako zabawek i „nianiek”;

• używanie smartfonów i CSS przez dzieci poniżej 12 r.ż.;

• długotrwałe używanie TCM i CSS przez dzieci i młodzież (przekraczające 3 godziny na dobę – poza wykorzystaniem edukacyjnym);

• nieedukacyjne korzystanie z TC np. w trakcie nauki i posiłków;

• podwójne bodźcowanie cyfrowe (np. TV i smartfon);

• korzystanie z TCM w godzinach późnowieczornych i nocnych (powinno zakończyć się w godz. 20.00–21.00);

• wykorzystywanie CSS i TC jako substytutu osłabionych więzi społecznych w rodzinie i środowisku rówieśniczym oraz środka regulacji emocji i uczuć;

• częste oglądanie treści silnie pobudzających emocjonalnie oraz korzystanie z aplikacji i gier wymuszających długotrwałą aktywność (np. gry sieciowe).

Mechanizm powstawania cyberzaburzeń (podobnie jak uzależnień) jest silnie powiązany z potrzebą regulowania emocji i uczuć oraz – szczególnie u dzieci i młodzieży – potrzebą zauważenia i docenienia.

(…)

Mariusz Z. Jędrzejko – profesor w Instytucie Pomorskiej Szkoły Wyższej oraz przewodniczący Rady Programowej Fundacji Bonum Humanum. Pedagog specjalny i społeczny, logoterapeuta, antropolog współczesności

Więcej – w październikowym “Wychowawcy”: 

Artykuł Logoterapia w terapii cyberzaburzeń pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Pytanie o system wychowania jest zawsze pytaniem o człowieka. Gerald L. Gutek, zajmujący się antropologicznymi podstawami pedagogiki i edukacji, jednoznacznie podkreśla, że od tego, jaką wizję antropologiczną przyjmiemy, zależy jaka będzie pedagogika. Tym samym można stwierdzić, że nie istnieje pedagogika bez światopoglądu, gdyż to pogląd na świat i człowieka kształtuje, ukierunkowuje działanie ludzkie w odniesieniu do drugiego człowieka (Gutek 2003).

Profesor Jodłowska, która w swojej pracy naukowej i pedagogicznej nieustannie odnosi się do filozofii sokratejskiej, bardzo wyraźnie wskazuje, że to „pedagogiczne prowadzenie”, ma wydobywać najbardziej pierwotne doświadczenie dziecka, niejako od wewnątrz „oświetlać” je światłem myślenia i mowy właśnie po to, aby ujawniła się prawda – i to prawda o nim samym, o rzeczywistości, o świecie, o wartości i sensie życia (Jodłowska 2016).

W przestrzeni edukacji jest wiele propozycji pedagogicznych, ale wydaje się, że ciągle za mało takich, które podpowiadają działania wychowawcze w nurcie personalizmu. Propozycją, właśnie w nurcie personalizmu, do którego również w swojej logoterapii odwołuje się Viktor Frankl² jest program PERSONA, który przygotowało i realizuje od wielu lat Stowarzyszenie Przyjaciół Szkół Katolickich. Warto podkreślić, że ten autorski program, bazujący na logoterapii, stał się praktyczną odpowiedzią na zagrożenia opisane w przeprowadzonych badaniach uczniów ze szkół SPSK w sytuacji postpandemicznej, charakteryzującej się stanami okołodepresyjnymi, licznymi uzależnieniami, w tym szczególnie od Internetu, czy nawet myślami samobójczymi (Solecki, Hreciński 2021). Ponieważ sens życia jest jednym z czynników silnie chroniących ta personalistyczno-logoterapeutyczna metoda pracy wychowawczej stała się ważną pomocą i narzędziem w realizacji misji Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich, jaką jest „integralny rozwój nauczyciela i ucznia”.

(…)

Więcej – w październikowym numerze “Wychowawcy” 

Artykuł Logoterapia w praktyce pedagogicznej w Stowarzyszeniu Przyjaciół Szkół Katolickich pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Logoterapia jako psychoterapia

Podejście Viktora Frankla (1905–1997) do problemów życia psychicznego jest szczególnie użyteczne dla osób, które tymi problemami zajmują się zawodowo – jako psycholodzy, psychoterapeuci, lekarze, ale też jako pielęgniarki, pracownicy socjalni czy doradcy. Jednak myślenie logoterapeutyczne może być też bardzo przydatne dla tych, którzy z rozmaitymi trudnościami życiowymi ludzi spotykają się jako wychowawcy, pedagodzy, katecheci czy duszpasterze (Szykuła 2022).

Spójrzmy jednak najpierw na logoterapię jako specjalistyczną metodę pomagania zaadresowaną do osób, które doświadczają dysfunkcji, zaburzeń i chorób w życiu psychicznym. Twórca logoterapii opisywał swoje podejście w odniesieniu do teorii dominujących w jego środowisku. Pracował i mieszkał w Wiedniu, dlatego polemizował z obecnymi tam kierunkami: psychoanalizą i psychologią indywidualną. Stąd logoterapia została nazwana III wiedeńską szkołą psychoterapii (po psychoanalizie Freuda i psychologii indywidualnej Adlera). Frankl nie zgadzał się, że dominującym dążeniem człowieka jest dążenie do przyjemności, jak chciał Freud, ani też dążenie do mocy, jak twierdził Adler. Według Frankla taką dominującą tendencją i potrzebą życia psychicznego człowieka jest dążenie do sensu (Frankl 1998, 2012). Połączenie greckich słów logos (słowo, sens, wyjaśnienie) i therapeo (troszczę się, leczę, dbam) streszcza istotę tej terapii jako: dbanie o sens i wyjaśnianie życia oraz leczenie poprzez pomoc w odnalezieniu sensu (Szczukiewicz P., Szczukiewicz A. 2018).

Wśród różnych szkół psychoterapii logoterapia może być rozumiana jako oryginalna metoda działań psychoterapeutycznych zarówno jeśli chodzi o założenia teoretyczne, jak też sposób, obszar problemów, cele terapii czy swoiste techniki terapeutyczne. W odróżnieniu od tych modeli terapeutycznych, które koncentrują się głównie na redukcji objawów, logoterapia kładzie nacisk na pomoc jednostce w odkrywaniu osobistego sensu – nawet w obliczu cierpienia, winy czy śmierci. Frankl (2010) utrzymywał, że człowiek jest istotą wolną i odpowiedzialną, zdolną do autotranscendencji – przekraczania samego siebie w kierunku wyższych wartości, ludzi czy celów – jak również do autodystansu, który pozwala mu przyjąć refleksyjną postawę wobec własnego istnienia. Egzystencjalna triada Frankla – wolność woli, wola sensu i sens życia – stanowi fundament jego filozofii terapeutycznej. W tym ujęciu wola sensu jest podstawową siłą motywacyjną, która prowadzi człowieka do znalezienia sensu życia nawet w najbardziej ekstremalnych warunkach, bowiem życie ma sens niezależnie od okoliczności.

(…)

Piotr Szczukiewicz – dr n. hum. w zakresie psychologii, nauczyciel akademicki, psychoterapeuta, logoterapeuta, superwizor

więcej: w październikowym numerze “Wychowawcy” –

Artykuł O sensie, który leczy – wprowadzenie do logoterapii i psychoterapii egzystencjalnej pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Nazywaj rzeczy po imieniu, a zmienią się w oka mgnieniu

Kiedy rodzi się dziecko, uczymy je, nazywając i pokazując świat wokół nas. Przytulamy je, mówiąc, że ma piękne włoski i śliczny nosek, zagadujemy przy noszeniu i przy zmianie pieluchy. Wymieniając się opieką nad dzieckiem, przekazujemy drugiemu rodzicowi ważne informacje, np. że dziecko jadło albo że trzeba uważać na odparzenia. No właśnie – i gdzie te odparzenia? Na pośladkach, na pupie, przy siusiaku, a może przy mosznie? Dziecko co prawda jeszcze niewiele rozumie, ale my już wtedy możemy zastanowić się, jak chcemy opisywać rzeczywistość skrytą pod pieluszką. Kiedy dzieci są małe, zwykle używamy na części intymne określeń związanych z ich najczęściej podejmowaną funkcją – stąd dość powszechne w użyciu są wyrażenia „siusiak” i „siuśka” oraz pupa (w niektórych rejonach „pupa” to zbiorcze określenie delikatnych części związanych z układem zarówno wydalniczym, pokarmowym jak i rozrodczym) lub całkiem regionalne. To jest wygodne poprzez swą prostotę i fakt, że „tak nas uczono”. Niestety, coraz bardziej powszechnym określeniem części intymnych u dziewczynek, co można stwierdzić np. czytając wpisy w mediach społecznościowych dotyczące przekazywania wiedzy o budowie ciała – jest „cipka”. Na południu Polski to słowo ma zdecydowanie wulgarną konotację (podobno na Śląsku i w centralnej części naszego kraju nie aż tak jednoznacznie mocne) i za każdym razem, gdy słyszę, jak pada to określenie z ust rodziców, mam ochotę zapytać, czy w ramach równouprawnienia penisa nazywają „ch…m”. Pytanie, jakim językiem chcemy mówić dzieciom o rzeczach ważnych – a takimi jest i miłość, wyrażana także fizycznie poprzez akt seksualny i poczęcie, i zrodzenie dzieci, jest podstawowe i wymaga od nas, rodziców odpowiedzi.

Dalszą część artykułu znajdą Państwo w papierowym lub e-wydaniu: 

Prenumerata – Miesięcznik Wychowawca

fot. 123rf.com

Artykuł Skąd się wziąłem? pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Człowiek czystego serca widzi Boga. Widzi Boga w otaczającym świecie, widzi Boga w drugim człowieku. Człowiek czystego serca pokazuje Boga innym – dzięki temu, jaki jest, inni widzą Boga w nim. Człowiek czystego serca widzi Boga w sobie – poznaje, kim jest, wie, że sam dla siebie jest prezentem od Boga.

Serce w Piśmie Świętym to istota człowieka, jego głębia, intymność. Dbać o serce to dbać o całość osoby – z jej cielesnością, emocjonalnością, rozumem, wolą, duchowością. Czystość serca – a więc całej osoby – jest kluczowa, aby nawiązać dobre, głębokie relacje z Bogiem, samym z sobą i z innymi.

Najważniejszym miejscem, w którym człowiek kształtuje w sobie cnotę czystości, jest rodzina. W codziennych relacjach z najbliższymi dziecko obserwuje, jak odnoszą się do siebie jego rodzice, jak się odzywają, widzi ich gesty, to, jak siebie nawzajem traktują, jak ubierają się na co dzień. Chociaż często sobie tego nie uświadamia, czuje, jaki klimat panuje w domu. Relacje córki i syna z mamą i tatą, relacja rodziców między sobą kształtują obraz wszelkich relacji w późniejszym wieku, z damsko-męskimi włącznie.

Szkoła może być dużym wsparciem we wzrastaniu w cnocie czystości, przy czym szczególną rolę odgrywają tu kwestie pozasystemowe – relacje, klimat wychowawczy, modelowanie. Trudno nauczyć cnoty czystości – tak, jak trudno wychowywać w ogóle – jedynie przez działania systemowe. Niezależnie od tego, jaką rolę oficjalnie przypisujemy szkole i jaką funkcję ma ona pełnić w świetle przepisów ministerialnych, zawsze będzie środowiskiem wychowawczym, ponieważ taka jest jej istota.

Relacja z samym sobą

W kształtowaniu cnoty czystości kluczowa jest dobra relacja z samym sobą. Człowiek, który ma właściwy obraz siebie i poczucie własnej wartości, wie, jakie są jego talenty i słabe strony, akceptuje siebie takim, jakim jest ze świadomością obszarów do pracy. Człowiek taki akceptuje również swoją cielesność, wygląd. To oczywiście jest proces, zadanie na całe życie, ponieważ zmieniamy się z każdym dniem, zmienia się również nasze ciało. Szkoła może pomóc w tym procesie przede wszystkim przez stworzenie dobrego klimatu, w którym każdy może czuć się bezpiecznie, mając świadomość, że nauczyciel jest jego sojusznikiem. Tu szalenie ważne jest to, czego w rzeczywistości szkolnej bardzo często brakuje – czas. Aby wejść w relację z wychowankiem, nauczyciel musi mieć czas na rozmowę, wzajemne poznanie, wspólne aktywności. Nie da się tego zrobić tylko w wymiarze lekcji i dyżurów na przerwach. Dobrym i skutecznym rozwiązaniem jest tutoring, kiedy nauczyciel ma zaplanowany w ramach swoich zajęć czas na rozmowę z wychowankiem. Warto wykorzystywać również sytuacje pozaformalne, takie jak wyjścia, wycieczki, dyżury obiadowe lub czas swobodnej zabawy, aby indywidualnie porozmawiać z uczniem.

Dobra relacja z samym sobą to także harmonia i integracja człowieczeństwa. W wychowaniu dążymy do tego, aby człowiek był spójny – by jego zachowania zewnętrzne były zgodne z tym, co myśli, jakie wartości wyznaje. By kierował się rozumem, a nie zachciankami i emocjami. Aby rozumiał swoje emocje, potrafił je nazwać i zareagować odpowiednio do sytuacji. Rzeczywistość szkolna stwarza bardzo wiele okazji do kształtowania charakteru, pracy z emocjami, kształtowania woli. Wobec coraz bardziej obecnej w ostatnim czasie „dyktatury dobrego samopoczucia” i podążania za chwilowymi zachciankami uczenie wytrwałości, dobrego wykorzystania czasu, planowania, doprowadzania spraw do końca, które jest niezbędne, aby osiągnąć sukces szkolny, może również znakomicie przełożyć się na kształtowanie cnoty czystości. Osoba, która potrafi zaplanować swoją pracę i wykonać ją rzetelnie, która mimo zmęczenia i zniechęcenia wykonuje swoje obowiązki, która potrafi znaleźć radość w podejmowanym wysiłku, będzie również potrafiła zapanować nad zachciankami w sferze jedzenia czy cielesności, będzie potrafiła kierować się wolą i rozumem, a nie chwilowym porywem serca.

Relacja z innymi

To jest główny obszar, w którym trzeba czystego serca. W relację z drugim człowiekiem – w różnym stopniu – jest zaangażowana cała osoba. To, jak wyglądamy, jak się ubieramy, daje pierwszą informację, kim jesteśmy. Dlatego tak istotne jest zwracanie uwagi na wygląd i sposób ubierania się. Szkoła może i powinna być miejscem kształtowania właściwych postaw w tej kwestii. Wbrew różnym doniesieniom i aferom, które co jakiś czas pojawiają się w mediach, dress code szkolny jest właściwy i powinien być określony w statucie szkoły. W obecnej dobie (nie tylko zresztą obecnej) zamazują się granice tego, co jest odpowiednie w danej sytuacji, a co nie. Normą staje się ubieranie się w dres do restauracji, kościoła, teatru. Obrońcy rzekomej wolności i swobody wyrażania siebie biją na alarm, kiedy szkoły stawiają wymagania odnoście odkrytych ramion i krótkich spodenek. Niestety w ten sposób buduje się świadomość, że „wszystko wolno”, zapominając, że nie chodzi tu o odebranie wolności lub praw, ale o szacunek do siebie i innych, a w ostateczności o budowanie relacji z innymi.

To, w jaki sposób ubrani są nauczyciele i uczniowie jest bardzo ważne. Od tego zależy, czy zapanuje tu klimat pracy, nauki, szacunku do siebie nawzajem i do instytucji, czy potraktujemy to miejsce jako rewię mody, plażę, dyskotekę. Właściwy ubiór jest przejawem szacunku nie tylko do innych, ale również do samego siebie.

Bardzo dobrym, choć niezbyt popularnym rozwiązaniem są mundurki szkolne. Starszemu pokoleniu mogą kojarzyć się ze stylonowymi chałatami, dosyć bezkształtnymi, które zmuszeni byliśmy nosić, dopełniając je obuwiem zwanym „juniorkami”. Ale kiedy spojrzymy na wybrane szkoły hiszpańskie, brytyjskie czy polskie, widzimy, że mundurek może być twarzowy i elegancki. Może stać się bardzo ważnym elementem identyfikacji ze wspólnotą, pomóc w przeniesieniu akcentów na to, co jest naprawdę ważne. Kiedy znika pstrokacizna i chaos wywołany niekontrolowaną różnorodnością stroju, nastaje klimat spokoju, pracy, dużo lepiej widoczne i wyraźne są twarze uczniów wraz z rysującymi się na nich emocjami.

W relacjach z innymi szalenie ważne jest słowo i kształtowanie pięknego języka wbrew temu, co słyszymy w mediach, na TikToku czy shortsach. Tu znowu kluczową rolę ma przykład – jakie słowa słyszą uczniowie od nauczycieli? W jaki sposób zwracamy się do wychowanków? Jakie żarty opowiadamy? Czy zwracamy uwagę na sposób wypowiadania się uczniów?

Cnota czystości dotyczy również okazywania sobie uczuć, sympatii, zwłaszcza w starszych klasach szkoły podstawowej i w szkole średniej, kiedy pojawia się zainteresowanie płcią przeciwną i tworzą się pierwsze „pary” w obrębie szkoły. Sprawa jest delikatna i tu bardzo ważna jest dobra relacja z wychowankami, o którą zadbamy wcześniej. Warto rozmawiać – indywidualnie i delikatnie – na temat sposobów i granic wyrażania uczuć, budowania relacji, bliskości.

Relacja z Bogiem

Sfera duchowa jest bardzo delikatna i osobista, ale przekłada się na konkretne decyzje i zachowania. Nauczyciel, który widzi w uczniu dziecko Boże, zrobi wszystko, aby pomóc mu wzrastać w jego człowieczeństwie. Nauczyciel, który widzi w sobie dziecko Boże, będzie potrafił z miłością przyjąć wychowanka. Świadom tego, ile mu przebaczono, znajdzie w sobie łagodność i cierpliwość i połączy je z wymaganiami, widząc potencjał młodego człowieka.

Cnota czystości często jest postrzegana w kontekście negatywnym, jako podporządkowanie się zakazom i nakazom. Ale czystość serca to dużo więcej niż odpowiedź na pytanie: „co wolno przed ślubem?”. To dążenie do pełni człowieczeństwa, do dobrych relacji ze światem, a w konsekwencji – do szczęścia.

Maria Kowalska

– dyrektor Szkoły Podstawowej „Źródło” w Krakowie, nauczycielka języka polskiego i religii, współzałożycielka placówek edukacji spersonalizowanej. Żona, mama czworga dzieci

fot. 123rf.com

Artykuł Czyste serce w szkole pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Radykalne zło nieczystości

Nieczystość to radykalne zło, które degraduje człowieka i niszczy jego relacje z Bogiem, z samym sobą i z bliźnimi. Człowiek nieczysty traktuje innych ludzi jak przedmiot użytku. Szuka cielesnej przyjemności za każdą cenę. Staje się coraz mniej wrażliwy na los innych ludzi. Zagłusza swoją wrażliwość moralną. Jest w stanie dopuszczać się gwałtów, pedofilii, brutalnych form molestowania seksualnego. Łamie wszelkie normy moralne, społeczne i obyczajowe. Intymną bliskość, która powinna być wyjątkowo subtelnym potwierdzeniem miłości, zamienia w miejsce poniżenia i udręczenia swoich ofiar. Kto mało kocha i mało przyjmuje miłości, ten jest mało szczęśliwy. Kto wcale nie kocha i kto odrzuca okazywaną mu miłość, ten jest całkiem nieszczęśliwy. Dla kogoś takiego seks – podobnie jak alkohol czy narkotyk – jawi się jako coś chorobliwie atrakcyjnego. Wymarły te cywilizacje, w których ludzie skupili się na seksualności zamiast na uczeniu się miłości.

Człowiek nieczysty jest niemiłosierny wobec innych ludzi i niemiłosiernie krzywdzi samego siebie. Popada w drastyczne uzależnienia, łącznie z uwikłaniem w pornografię i masturbację. Bywa, że staje się przestępcą i całe lata spędza w więzieniu. Ryzykuje popadnięcie w choroby weneryczne. Stawia samego siebie w tragicznej sytuacji. To przecież wielka tragedia, gdy ktoś dla chwili seksualnej przyjemności nie tylko dręczy innych ludzi, lecz także niszczy swoją wolność, zdolność do miłości, swoją więź z Bogiem i bliskimi, swój los doczesny i wieczny. Gdy król Dawid uległ pożądaniu, to stał się cudzołożnikiem i mordercą. Polecił zabić męża swojej kochanki. Także wtedy, gdy człowiek odczuwa już dotkliwie skutki swojej nieczystości, grozi mu zatrzymanie się w połowie drogi w pracy nad sobą. Taka sytuacja ma miejsce wtedy, gdy ktoś usiłuje powstrzymywać się od nieczystych zachowań, lecz nie zmienia siebie, bo nadal ma nieczyste serce i nie uwolnił się z hedonizmu.

Czystość jest błogosławieństwem

Czystość to szczyt wolności w sferze seksualnej i w relacjach z bliźnimi. Człowiek czysty czyni jedynie to, co prowadzi do radości i co nie narusza norm moralnych. Taki człowiek nie myli tego, co dobre, z tym, co przyjemne. Nie ulega pokusie hedonizmu. Wie, że także poza małżeństwem współżycie seksualne może dać chwilową przyjemność, ale za cenę wyrządzania wielkiej krzywdy samemu sobie i tym bliźnim, których uwikłamy w nieczyste postępowanie. Człowiek, który dba o zdrowe odżywanie organizmu, panuje nad swoim apetytem. Dzięki temu nie zje tego, co mu smakuje, jeśli to coś niszczy jego zdrowie. Podobnie człowiek czysty wie, że sensem ludzkiej seksualności jest potwierdzanie miłości małżeńskiej oraz odpowiedzialne przekazywanie życia potomstwu, a nie kierowanie się popędem czy szukanie przyjemności za wszelką cenę. W Kazaniu na Górze Jezus przypomina, że czystość to warunek bycia człowiekiem szczęśliwym: „błogosławieni czystego serca, albowiem oni Boga oglądać będą” (Mt 5, 8). Fundamentalne znaczenie cnoty czystości wynika z tego, że jedynie człowiek czysty jest w stanie kochać. Czystość to podstawa świętości oraz warunek wiernego wypełnienia każdego z powołań szczegółowych: do małżeństwa, do kapłaństwa czy do życia konsekrowanego.

Czystość wymaga mądrości

Czystość wymaga nie tylko dyscypliny i panowania nad popędem seksualnym. Wymaga także mądrości. Ludzie naiwni utożsamiają miłość ze współżyciem seksualnym. Uważają, że jeśli się kochają, to mogą ze sobą współżyć i że będzie to wtedy współżycie czyste, zgodne z normami moralnymi. Przy takim założeniu każdy miałby prawo współżyć z każdym, bo przecież do wszystkich ludzi powinniśmy odnosić się z miłością. Jedynie człowiek mądry rozumie, że współżycie seksualne wiąże się jedynie z najwyższą formą miłości między mężczyzną a kobietą, czyli z miłością małżeńską. Wszystkie inne formy miłości wykluczają kontakt seksualny. Zasada ta dotyczy też zakochanych w sobie nastolatków. Jeśli on skończył siedemnaście lat, a ona nie skończyła jeszcze lat piętnastu, to ich współżycie w polskim kodeksie karnym stanowi przestępstwo, za które chłopakowi grozi więzienie. I to także wtedy, gdy dziewczyna i jej „postępowi” rodzice na to współżycie się zgadzają.

Niektórzy twierdzą, że przed ślubem należy się „dopasować” seksualnie. W rzeczywistości małżeństwo jest szczęśliwe wtedy, gdy on i ona dopasowani są w miłości. Wtedy potrafią dopasować się w każdej innej dziedzinie życia: w podziale prac domowych, w wychowywaniu dzieci, w określaniu wspólnych priorytetów, a także w sposobach okazywania sobie miłości: słowami, gestami, czułością. Seksualność jest nie tylko wyjątkowo intymnym, lecz także wyjątkowo wymagającym sposobem komunikowania miłości właśnie dlatego, że nie chodzi tu o samą seksualność, lecz o delikatne, czułe, subtelne spotkanie z osobą, której ślubowaliśmy wierną miłość do śmierci i która kocha nas podobną miłością. Seksualność, która wynika z wzajemnej miłości małżonków, jest szczytem czułości i przynosi radość, a seksualność oderwana od miłości jest szczytem agresji i perwersji.

Broń swojej czystości!

Żyjemy w cywilizacji, która utrudnia odkrywanie sensu czystości, cenienie tej cnoty i stawianie sobie w tej sferze wysokich wymagań. Dominująca obecnie kultura wręcz promuje nieczystość. W wielu książkach, filmach, sztukach teatralnych, serialach telewizyjnych i na wielu stronach internetowych czystość jest ośmieszana, traktowana jako przejaw zacofania czy kompleksów seksualnych. Ci, którzy żyją w sposób nieczysty, usiłują kpić z czystości. Czynią to po to, żeby „uspokoić” własne sumienie. Drugim powodem wyszydzania czystości są interesy ludzi związanych z przemysłem pornograficznym, antykoncepcją i aborcją. Ludzie z tych środowisk wiedzą, że ich zyski będą największe wtedy, gdy już od przedszkola zdołają uwikłać dzieci w chorobliwe zainteresowanie seksualnością i gdy wciągną je w zachowania nieczyste. Ludzie nieczyści boją się prawdy o pięknie i wartości tej cnoty. Niepokoi ich spotkanie z człowiekiem czystego serca, który kocha i który nie kieruje się pożądaniem. Ludzie nieczyści uczynią wszystko, żeby wmówić sobie i innym, że czystość to przejaw wrogości wobec ciała, skutek lęków seksualnych, chorej religijności czy niepotrzebnych wyrzutów sumienia.

Prawdziwa czystość zachwyca

Lekarstwem na deprecjonowanie czystości jest ukazywanie jej prawdziwej natury i jej błogosławionych owoców. Jezus nie tylko stanowczo stwierdza: „Nie cudzołóż!” (Mt 5, 27), lecz także stawia swoim uczniom zdecydowanie wyższe wymagania niż te, które były formułowane w Starym Testamencie: „A ja wam powiadam: Każdy, kto pożądliwie patrzy na kobietę, już się w swoim sercu dopuścił z nią cudzołóstwa” (Mt 5, 38). Cudzołóstwo prowadzi do zagłuszania sumienia i do popełniania innych grzechów ciężkich (por. Mk 7, 22). Bóg pragnie, żeby mężczyznę i kobietę łączyła miłość, która jest wierna, czuła i subtelna, a nie popęd, który jest ślepy i prowadzi do wyuzdania, gdy nim się kierujemy. Małżonkowie albo stają się uczestnikami „takiej właśnie miłości, albo w ogóle nie wiedzą, co to znaczy miłość” (Jan Paweł II, List do Rodzin,19).

Nic w człowieku nie jest jedynie cielesne. Także seksualność nie jest czymś wyłącznie biologicznym. Przeciwnie, odnosi się do całej osoby i angażuje całą osobę. Warunkiem troski o czystość jest respektowanie pierwszych pięciu przykazań Dekalogu. Ludzie czyści to ci, dla których Bóg jest największym przyjacielem i autorytetem (I przykazanie), którzy są czyści w mowie (II przykazanie), którzy świętują dar istnienia w przyjaźni z Bogiem i ludźmi (III przykazanie), którzy szanują rodziców (IV przykazanie) i dla których zdrowie i życie są ważniejsze niż przyjemność seksualna (V przykazanie). Trwanie w czystości to owoc trwania w miłości. Poza miłością czystość nie jest ani zrozumiała, ani możliwa. Ten, kto rozumie błogosławioną wartość czystości, potrzebuje siły, żeby nie poddać się negatywnym naciskom środowiska i żeby nie ulec własnej słabości. Taką siłą dysponujemy wtedy, gdy jesteśmy zaprzyjaźnieni z Jezusem i gdy więź z Bogiem stanowi podstawę naszych więzi z bliźnimi.

Czystość wymaga dyscypliny

Czystość to potwierdzenie wolności. Człowiek czysty jest panem siebie we wszystkich wymiarach człowieczeństwa. Jest panem – a nie niewolnikiem – własnego ciała. Dzięki czystości człowiek zachowuje przejrzystość w kontaktach z bliźnimi. Nikogo nie krzywdzi i przez nikogo nie pozwoli się skrzywdzić. Czystość jest „energią duchową, która potrafi bronić miłości przed niebezpieczeństwami ze strony egoizmu i agresywności” (Jan Paweł II, FC, 21). Czystość to zaprowadzanie harmonii w samym sobie. To patrzenie na siebie i na drugą osobę przez pryzmat miłości, a nie przez pryzmat seksualności czy pożądania. „Czystość oznacza osiągniętą integrację płciowości w osobie, a w konsekwencji wewnętrzną jedność człowieka w jego bycie cielesnym i duchowym” (KKK, nr 2337). Człowiek czysty kocha drugą osobę ze względu na nią samą, a nie ze względu na jej atrakcyjność cielesną. Uznaje bliźniego za kogoś godnego tego, by był kochanym. Miłość czysta rodzi radosne więzi międzyludzkie, gdyż dla ludzi czystego serca los drugiego człowieka jest równie ważny jak ich własny los.

Czystość warunkiem szczęśliwego małżeństwa

Sakramentalne małżeństwo jest oparte na miłości, a nie jedynie na seksualnej atrakcyjności. Trwanie w czystej miłości do małżonka jest możliwe wtedy, gdy człowiek trwa w przyjaźni z Chrystusem i gdy ufa Mu bardziej niż sobie: niż własnemu ciału, popędom, emocjom, uczuciom czy subiektywnym przekonaniom. Człowiek czysty wie, że mieszka w nim święty Bóg i że żadne jego spotkanie z samym sobą czy z drugim człowiekiem nie powinno naruszać więzi ze Stwórcą. Trwanie w czystości to wyraz szacunku wobec świętego Boga, a jednocześnie to szanowanie świętej godności człowieka – ukochanego dziecka Boga. Człowiek czysty zachwyca się tym, że mieszka w nim Bóg. Ktoś taki nie chce brudzić siebie żadną myślą, słowem czy zachowaniem, które nie jest godne godności dziecka Bożego. Jedynie człowiek czysty jest w stanie być wiernym małżonkiem i założyć szczęśliwą rodzinę. Natomiast człowiek nieczysty jest złodziejem, który chce ukraść drugiej osobie jej godność, niewinność i radość istnienia.

Czystość nie jest efektem zbędnego umartwienia. Nie wynika z lęku przed ciałem, seksualnością czy przyjemnością. Wynika ze świadomości, że wartość osoby nieskończenie przewyższa wartość przyjemności! Czystość pozwala na zintegrowanie tego, „co pochodzi ze zmysłowości i z uczuciowości w etycznie pełnowartościowy stosunek osoby do osoby. Czystość ma za zadanie wyzwalać miłość z postawy użycia” (K. Wojtyła, Miłość i odpowiedzialność, Lublin 1981, s. 137). Czystość, jakiej uczy Bóg, nie jest owocem lęku, lecz zachwytu nad człowiekiem i jego zdolnością do tego, by kochać. Czystość to gwarancja miłości z najwyższym, Bożym znakiem jakości. To warunek dorastania do miłości w małżeństwie. „Osoby związane małżeństwem są wezwane do życia w czystości małżeńskiej” (KKK, nr 2349), która chroni przed pożądliwością i wyuzdaniem. Jedynie w małżeństwie współżycie seksualne może być czyste. Jedynie w małżeństwie, które oparte jest na miłości nieodwołalnej, wiernej i płodnej, seksualność respektuje wolę Boga, by chronić godność osoby w kontakcie seksualnym oraz by przekazywać nowe życie w sposób odpowiedzialny i godny człowieka. W czystej miłości małżeńskiej kontakt seksualny to wierzchołek góry lodowej w całym morzu codziennej czułości, wyrażanej poprzez wzajemną bliskość, ofiarność, troskę i czułość.

Czystość osób niezamężnych

Nie jesteśmy stworzeni z seksualności, lecz z miłości! Los człowieka nie zależy od seksualności, lecz od miłości. Kto nie zawiera małżeństwa ze względu na powołanie do kapłaństwa czy życia zakonnego albo ze względu na to, że nie znalazł takiej osoby, której mógłby rozsądnie zawierzyć swój los doczesny i los przyszłych dzieci, ten może być szczęśliwy tylko wtedy, gdy żyje w czystości, czyli gdy wyklucza współżycie seksualne i wszelkie zachowania, których celem jest szukanie seksualnej przyjemności. Celibat nie wynika z lęku przed małżeństwem czy z tego, że ktoś do małżeństwa się nie nadaje. Kapłan na wzór Jezusa to ktoś, kto od rana do wieczora troszczy się o małżeństwa i rodziny, lecz nie czyni tego kosztem własnej żony i własnych dzieci. I z tego tylko powodu rezygnuje z realizacji swoich własnych marzeń o żonie i dzieciach. Człowiek czysty to realista, który wie, że jeśli nie zapanuje nad pierwszym gestem, który sprzeciwia się czystości, to tym bardziej nie zapanuje nad gestem drugim czy trzecim. Wie też, że popęd seksualny – zwłaszcza w połączeniu z zakochaniem – stanowi potężną siłę. Może przesłonić największe nawet ideały. Może zagłuszyć zdrowy rozsądek i głos sumienia. Kto pragnie żyć w czystości, potrzebuje wsparcia ze strony Boga i mądrych ludzi. Właśnie dlatego błogosławione są wszelkie środowiska i grupy formacyjne, które współczesnym ludziom pomagają żyć w czystości, czyli w trwałej radości.

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

fot. 123rf.com

Artykuł Cnota czystości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Wdzięczność – więcej niż uprzejmość

Wdzięczność to nie tyle grzeczne „dziękuję”, co głęboka postawa doceniania tego, co dobre w naszym życiu. Istnieją osoby mające to niejako „we krwi”. Cokolwiek się przydarza dobrego, nie tylko im samym, ale innym ludziom, potrafią się tym cieszyć i dziękować. Wdzięczność wyrażają zarówno wobec innych ludzi, jak (w zależności od światopoglądu) i wobec Boga czy losu. Istnieje też grono osób niezdolnych do odczuwania wdzięczności. Są to ludzie roszczeniowi, uznający, że dobro im się należy. Niestety, gdy go doświadczają, nie potrafią się z niego cieszyć, a mogą wręcz wyrażać oburzenie i frustrację, jeśli to co otrzymują odbiega od oczekiwań. Ta roszczeniowa postawa niezwykle człowieka unieszczęśliwia. Nie tylko rzeczywistość nie będzie nigdy idealnie odpowiadała ich wyobrażeniom, lecz brak wyrażenia wdzięczności, a często nawet zwykłego, uprzejmego „dziękuję”, odstrasza innych ludzi. W rezultacie osoby roszczeniowe są jednocześnie samotne.

Dla dzieci i młodzieży, których mózgi i osobowości są w fazie intensywnego rozwoju, praktykowanie wdzięczności jest nie tylko sprawą dobrego wychowania, lecz będzie miało długofalowe korzyści. Badania pokazują, że dzieci, które regularnie wyrażają wdzięczność, są bardziej optymistyczne, mają wyższą samoocenę i lepsze relacje z rówieśnikami.

Dr Paul Conti, psychiatra i ekspert w dziedzinie zdrowia psychicznego, w rozmowie z Andrew Hubermanem (podcast huberman lab) podkreśla, że wdzięczność i poczucie sprawczości są kluczowe dla zdrowia psychicznego.

Dlatego warto uczyć dzieci i nastolatki, że mają wpływ na swoje życie i mogą kształtować swoje doświadczenia. Praktykowanie wdzięczności pomaga, według Contiego, w redukcji objawów lęku i depresji oraz zwiększa odporność na stres.

Nauka wdzięczności w praktyce – trzy dobre rzeczy

Wspomniany już, Martin Seligman proponuje ćwiczenie „trzy dobre rzeczy”. Polega ono na codziennym zapisywaniu trzech pozytywnych wydarzeń i refleksji, dlaczego się wydarzyły.

Jak to zrobić, konkretnie?

1. Zauważ dobrą rzecz.

Każdego dnia warto, na samym jego początku, nastawić się na poszukiwanie dobra dookoła siebie. Co sprawia, że czujesz się dobrze, uśmiechasz się lub śmiejesz w ciągu dnia? Jeśli z góry jesteśmy nastawieni na zwracanie uwagi na takie doświadczenia, łatwiej nam przychodzą. Co to było? Ładna pogoda, krople deszczu na szybie, uśmiech, dobra ocena, mruczenie kota?

Gdy tylko coś takiego zauważamy, możemy sobie powiedzieć: „To wspaniała rzecz, którą mogę włączyć do moich dzisiejszych podziękowań. Chcę to zapamiętać i zapisać później”. (Samo myślenie o tym zwiększy siłę tego momentu). Niektórzy nawet noszą ze sobą mały notatnik, by nic z dobrych doświadczeń im nie umknęło.

2. Każdego dnia zapisz trzy z tych rzeczy.

Używaj dowolnego rodzaju dziennika lub notatnika; ważne, by wypełniać go codziennie.

Wyznacz czas na napisanie wyrazów wdzięczności każdego dnia: z samego rana, w porze obiadu lub przed snem. Niekoniecznie musi to być wieczór, gdy wiele osób jest już zbyt zmęczonych, by jeszcze twórczo myśleć.

Nie należy wymyślać rzeczy tylko po to, by mieć coś do napisania. To musi być prawdziwe doświadczenie. Warto do opisu wydarzeń dodać przeżywane emocje. Na przykład: „Byłem podekscytowany i radosny, gdy dowiedziałem się, że przeszedłem do następnego etapu olimpiady”. Należy jednakże pamiętać, że to nie muszą być rzeczy specjalnie spektakularne: „Posłuchanie ćwierkania ptaszków wieczorem było bardzo przyjemne i relaksujące”.

3. Przejrzyj swoje notatki i podelektuj się.

Ten krok jest kluczowy. Nie pomijaj go! Po wypisaniu tego, za co jesteś wdzięczny, przeczytaj to jeszcze raz i ciesz się tym momentem. Poświęć 30 sekund na przeanalizowanie tego, co się wydarzyło i przypomnij sobie, jak dobrze się wtedy czułeś. Wyobraź sobie zapach i smak tego idealnego ciastka, które dziś zjadłeś, radość z pochwały, dotyk miękkiej sierści pogłaskanego kota.

4. Zadaj sobie pytanie, dlaczego akurat to wzbudza twoją wdzięczność.

Na przykład:

Jestem wdzięczna za nową kawę. Dlaczego? Ponieważ chciałam spróbować czegoś nowego. A może raczej – bo skorzystałam z sugestii koleżanki i spróbowałam. Ta koleżanka zawsze dzieli się swoimi świetnymi odkryciami kulinarnymi.

Dziś przyniosło mi radość niebieskie niebo z małymi chmurkami. Było śliczne. Dlaczego? Myślę, że zauważyłam dziś niebo, ponieważ zwykle strasznie się spieszę, a dziś akurat się na spokojnie porozglądałam i to zauważyłam.

Odpowiadanie na pytanie „Dlaczego?” może nas poprowadzić głębiej. W przykładzie z kawą pytanie to spowodowało przejście od: „Czuję wdzięczność za nową kawę” do: „Czuję wdzięczność za koleżankę, która dzieli się dobrymi odkryciami kulinarnymi”.

Praktykowanie tego ćwiczenia powoduje, że z czasem zauważanie dobra dookoła nas staje się coraz łatwiejsze i zaczynamy czuć więcej pozytywnych emocji w reakcji na wydarzenia. Stajemy się bardziej uważni i zanurzeni w życie w teraźniejszości (zamiast np. zamartwiania się przyszłością), a to skutkuje większym poczuciem szczęścia.

Pomysły do wykorzystania w szkole

Nauczyciele i wychowawcy mogą odegrać istotną rolę w kształtowaniu postawy wdzięczności u dzieci i młodzieży. Wprowadzenie rytuałów, takich jak „krąg wdzięczności” na początku lekcji wychowawczej, gdzie uczniowie dzielą się tym, za co są wdzięczni, może stworzyć pozytywną atmosferę w klasie. Można też organizować projekty, w których uczniowie wyrażają wdzięczność wobec innych, np. pisząc listy do osób, które miały na nich pozytywny wpływ, co wzmacnia empatię i więzi społeczne.

Tę ostatnią praktykę wprowadził profesor Seligman wśród swoich studentów. Co roku studenci piszą list wdzięczności do kogoś, kto wywarł na ich życie pozytywny wpływ. Gdy listy są gotowe, studenci zapraszają te osoby na wspólną kolację przy świecach. Przygotowują dobry posiłek, tworzą wykwintną atmosferę, a potem po kolei odczytują na głos swoje listy. Seligman opisuje to jako najpiękniejsze i najbardziej zapadające w pamięć wydarzenie z czasu studiów. Niekiedy bardziej wzruszające niż uroczystość wręczenia dyplomów.

Długofalowe korzyści

Praktykowanie wdzięczności nie tylko poprawia samopoczucie dzieci tu i teraz, ale także kształtuje ich przyszłość. Dzieci i młodzież uczą się dostrzegać pozytywne aspekty życia, co przekłada się na większą odporność psychiczną i lepsze radzenie sobie z trudnościami. Wdzięczność staje się fundamentem, na którym budują swoje relacje, samoocenę i podejście do świata. Dlatego warto w to zainwestować.

Bogna Białecka

– psycholog

fot. 123rf.pl

Artykuł Wdzięczność jako fundament rozwoju pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Sprawiedliwość cechą ludzi świętych

Człowiek szlachetny i uczciwy to ktoś, kto w każdej sytuacji postępuje sprawiedliwie. W Biblii sprawiedliwość jest wręcz synonimem prawości i świętości. To dlatego św. Józef jest opisany jako człowiek sprawiedliwy (por. Mt 1,19). W Kazaniu na Górze Jezus potwierdza, że błogosławieni są ci, którzy postępują sprawiedliwie i którzy kierują się zasadami sprawiedliwości także wtedy, gdy inni ludzie dopuszczają się nieprawości i są nieuczciwi. Może zaskakiwać to, że w centrum ewangelicznych błogosławieństw znajdujemy sprawiedliwość, a nie miłość. W pierwszej chwili sprawiedliwość kojarzy się nam bowiem nie tyle z miłością i świętością, co raczej z przywracaniem porządku prawnego, z karaniem winowajców i z zadośćuczynieniem osobom skrzywdzonym. Biblia ukazuje pogłębione rozumienie sprawiedliwości. W Piśmie Świętym człowiek sprawiedliwy nie ogranicza się do wypełniania zewnętrznych przepisów prawa, lecz postępuje zgodne z wolą Boga, czyli zgodnie z przykazaniami miłości.

W rozumieniu biblijnym człowiek sprawiedliwy to ktoś uczciwy i święty, a nie jedynie ktoś postępujący w taki sposób, że jego zewnętrzne zachowania są poprawne. Człowiek sprawiedliwy troszczy się o los bliźnich. Oddaje wszystkim to, co się im słusznie należy. Jest wolny od zawiści, zazdrości, pożądania i chciwości. Wie, że sprawiedliwość dotyczy nie tylko aspektów materialnych i finansowych. Chce być sprawiedliwy także w odniesieniu do dóbr duchowych, moralnych i społecznych. Sprawiedliwie ocenia cechy i postawy swoich bliźnich. Wyklucza korupcję czy uprzywilejowanie jednych ludzi kosztem innych. Zdaje sobie sprawę z tego, że szczególnie ważna jest sprawiedliwość w relacji z najbliższymi osobami, czyli z tymi, na których los ma największy wpływ. Z tego powodu człowiek sprawiedliwy stanowczo wymaga od samego siebie uczciwego dzielenia trosk i obowiązków małżeńskich oraz wiernego wypełniania podjętych przez siebie zobowiązań rodzicielskich. W konsekwencji wieczorem jest podobnie zmęczony, jak współmałżonek.

Bóg wzorem sprawiedliwości

Zasad sprawiedliwości powinniśmy uczyć się od samego Stwórcy. Tak czynił św. Piotr, który stwierdza: „Przekonuję się, że Bóg naprawdę nie ma względu na osoby. Ale w każdym narodzie miły jest Mu ten, kto się Go boi i postępuje sprawiedliwie” (Dz 10,34–35). Boży człowiek wie, że sprawiedliwe jest bycie dobrym i życzliwym dla innych ludzi – i to nie czekając na to, aż oni zasłużą sobie na nasze wsparcie i na naszą troskę o ich los. Chrześcijanin naśladuje Boga, który „sprawia, że słońce Jego wschodzi nad złymi i nad dobrymi, i On zsyła deszcz na sprawiedliwych i niesprawiedliwych” (Mt 5,45). Poganin postępuje w sposób sprawiedliwy wtedy, gdy nikogo nie krzywdzi. Uczeń Jezusa postępuje w sposób sprawiedliwy wtedy, gdy czyni więcej niż wymaga od niego prawo stanowione. Wie bowiem, że sprawiedliwość, jakiej uczy nas Bóg, jest nie tylko przejawem uczciwości, lecz także wynika z dobroci serca. Przypomina nam o tym Jezus, gdy stwierdza: „Jeśli wasza sprawiedliwość nie będzie większa niż uczonych w Piśmie i faryzeuszów, nie wejdziecie do królestwa niebieskiego” (Mt 5,20). Człowiek sprawiedliwy rozumie, że kto więcej otrzymał od Boga, ten też więcej powinien wymagać od samego siebie (por. Łk 12, 48).

Sprawiedliwość Boga zaskakuje nas i porusza. Stwórca pozostaje bowiem bezwarunkowo wierny przymierzu, jakie zawarł z ludźmi. On nigdy nie odwołał obietnic danych narodowi wybranemu. Nie uczynił tego nawet wtedy, gdy Żydzi wielokrotnie łamali zawarte z Nim przymierze i gdy wydali na wcielonego Syna Bożego najbardziej niesprawiedliwy wyrok w historii ludzkości. W świetle Ewangelii człowiek łaknący sprawiedliwości to ktoś, kto respektuje Boży ład i kto kieruje się Bożymi obietnicami. Taki człowiek ufa w sprawiedliwość Stwórcy i zachowuje nadzieję nawet wbrew nadziei. W każdej sytuacji pragnie poznawać wolę Boga i wiernie ją wypełniać. Kieruje się zasadą: „Ciebie znać – oto sprawiedliwość doskonała” (Mdr 15,3).

Miłość szczytem sprawiedliwości

Człowiek sprawiedliwy wie, że cnota ta uzdalnia nas do kierowania się zasadami bezinteresownej miłości. Chodzi o miłość, jaką Bóg pokochał nas bez żadnej naszej zasługi i jaka nikomu z ludzi nie przysługuje ze sprawiedliwości. Chrześcijanin pozostaje prawy i sprawiedliwy także wtedy, gdy jest skrajnie niesprawiedliwie traktowany przez bliźnich. Nawet w takiej sytuacji kocha i nie „wynagradza” sobie doznanych krzywd w sposób, który łamałby zasady sprawiedliwości. Woli łaknąć i pragnąć sprawiedliwości, niż naruszyć Dekalog, czy naśladować postawę tych, którzy go skrzywdzili. Błogosławiony jest ten, kto nigdy się nie mści za to, że został niesprawiedliwie potraktowany. Dojrzały chrześcijanin wie, że pełna sprawiedliwość nie jest osiągalna w doczesności i że jedynie Bóg może sprawiedliwie rozstrzygnąć spory między ludźmi, którzy nawzajem zarzucają sobie niesprawiedliwe postępowanie.

Sprawiedliwy wspiera sprawiedliwych

Człowiek sprawiedliwy nie sprzymierza się z ludźmi skorumpowanymi i nieuczciwymi. Nie szuka własnego zysku kosztem sumienia, kosztem zasad moralnych, czy kosztem krzywdy i cierpienia innych ludzi. Taki człowiek nie zadowala się tym, że respektuje zasady prawa i że jego zewnętrzne zachowania są poprawne. Rozumie, że respektowanie prawa stanowionego to najniższy poziom sprawiedliwości. W wyjątkowo twardych słowach przestrzega Jezus przed sprawiedliwością pozorną i udawaną: „Na katedrze Mojżesza zasiedli uczeni w Piśmie i faryzeusze. Czyńcie więc i zachowujcie wszystko, co wam polecą, lecz uczynków ich nie naśladujcie. Mówią bowiem, ale sami nie czynią. Wiążą ciężary wielkie i nie do uniesienia i kładą je ludziom na ramiona, lecz sami palcem ruszyć ich nie chcą” (Mt 23,24). Bóg widzi nasze wnętrza, a nie jedynie nasze zewnętrzne czyny. Stwórca pragnie, żeby sprawiedliwe były nasze serca, bo wtedy równie prawe będzie nasze postępowanie. Pozorna sprawiedliwość to przejaw przewrotności, którą Jezus stanowczo demaskuje: „Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy! Bo dajecie dziesięcinę z mięty, kopru i kminku, lecz pomijacie to, co ważniejsze jest w Prawie: sprawiedliwość, miłosierdzie i wiarę” (Mt 23,23–24).

Krucha i złudna jest sprawiedliwość człowieka, który stara się respektować przykazania nie dlatego, że ma do Boga zaufanie i wie, że wszystkie Boże przykazania są słuszne, lecz dlatego, że chce samemu sobie udowodnić, iż jest kimś sprawiedliwym i doskonałym. Taki człowiek nie łaknie, ani nie pragnie sprawiedliwości. Rozlicza się z respektowania litery prawa, a nie z zaufania do Boga, który uczy nas sprawiedliwości wynikającej z miłości do ludzi, a nie z pragnienia, żeby imponować komuś własną doskonałością. Kto w sobie samym, a nie w Bogu upatruje miarę sprawiedliwości, ten pragnie zdobyć „zasłużoną” nagrodę. Ktoś taki nie staje się podobnym do Boga w Jego wielkodusznej miłości. Człowiek, który nie uczy się Bożej sprawiedliwości, oburzy się na Jezusa, gdy ten uzdrawia w szabat, albo gdy pozwala swoim głodnym uczniom na to, żeby w szabat zrywali kłosy.

Sprawiedliwe osądzanie samego siebie

Człowiek prawy potrafi sprawiedliwie osądzać nie tylko innych ludzi i sytuacje, które obserwuje. Równie sprawiedliwie potrafi osądzać samego siebie. Czyni to także wtedy, gdy sprawiedliwe spojrzenie na samego siebie i na własne sposoby postępowania zobowiązuje go do nawrócenia, do stanowczej pracy nad własnym charakterem czy do radykalnego pokonywania własnych słabości. Człowiek sprawiedliwy zachowuje bezstronność w każdej sytuacji i w każdej sprawie. W razie konfliktu między tymi, których kocha, a tymi, którzy są mu obcy, sprawiedliwie uznaje argumenty jednych i drugich. Nie broni stronniczo tych, którzy z jakichś względów są mu bliżsi, jeśli nie mają oni racji, czy jeśli dopuścili się niesprawiedliwości. Człowiek prawy odróżnia obronę przed niesprawiedliwością od odpłacania złem za zło. Nigdy nie mści się za doznaną niesprawiedliwość. Ma odwagę otwarcie stawać po stronie tych, którzy są niesprawiedliwie traktowani przez innych ludzi. Przeprasza i uczciwie wynagradza za każdą niesprawiedliwość, jakiej sam się dopuścił.

Miłość nie narusza sprawiedliwości

Człowiek niesprawiedliwy nie jest w stanie kochać. Każda niesprawiedliwość oznacza bowiem wyrządzanie komuś krzywdy. Kto kocha, ten nie krzywdzi. Przeciwnie, każdemu oddaje to, co mu się słusznie należy. Kto kocha, ten wielkodusznie i bezinteresownie obdarowuje swoich bliźnich ponad miarę, jaka wynika ze sprawiedliwości. Czyni to jednak w taki sposób, który nie prowadzi do niesprawiedliwego traktowania innych ludzi. To, że jakaś osoba jest mi szczególnie bliska czy że kocham ją bardziej niż innych, nie daje mi prawa, żeby tę osobę uprzywilejować kosztem bliźnich, np. w ramach oceny w szkole, przy awansowaniu w pracy zawodowej czy przy podziale majątku wśród krewnych.

Sprawiedliwość kroczy przed miłością –i jest warunkiem miłości. Kochać to być wielkodusznym i ofiarować bliźniemu więcej niż mógł on się spodziewać. Jednak dając komuś więcej niż wymaga tego sprawiedliwość, nie mam prawa innym ludziom dać mniej niż to, co się im ze sprawiedliwości należy. Zasadę, że miłość nie może naruszać zasad sprawiedliwości, potwierdza Jezus w przypowieści o robotnikach, których właściciel posłał do pracy w swojej winnicy. Ów właściciel – symbol samego Boga – widzi i rozumie więcej. Wie, że także ci, którzy później zostali przyjęci do pracy, byli od rana gotowi do podjęcia wysiłku, lecz nikt ich nie najął. Św. Paweł podaje słuszną zasadę, że „kto nie chce pracować, niech też nie je” (2 Tes 3,10). Robotnicy zatrudnieni w ostatniej godzinie chcieli pracować od początku dnia. W tej sytuacji szlachetny właściciel winnicy dał im taką samą zapłatę, jak tym robotnikom, którzy zostali zatrudnieni od rana i którzy otrzymali sprawiedliwe wynagrodzenie.

Sprawiedliwość wymaga mądrości

Człowiek sprawiedliwy jest nie tylko prawy i uczciwy, lecz także roztropny i mądry. Sprawiedliwość nie polega na tym, że każdemu człowiekowi jednakowo się powodzi, że każdy tyle samo zarabia, czy że każdy ma taki sam los. Tego typu zasady byłyby sprawiedliwe jedynie wtedy, gdyby wszyscy ludzie byli identyczni, gdyby mieli taką samą sytuację życiową i gdyby w identyczny sposób postępowali. Jedynie w niektórych sytuacjach zasady sprawiedliwości są proste i nie wymagają indywidualnej analizy. Taką prostą zasadą jest wypłacanie równej płacy za równą pracę. Równie oczywisty dla człowieka sprawiedliwego jest zakaz dyskryminowania ludzi ze względu np. na rasę, płeć czy wyznawaną religię czy zatrzymywanie należnej komuś pensji.

W wielu jednak sytuacjach postępowanie sprawiedliwe wymaga namysłu, mądrości, roztropności i patrzenia w głąb. Dla przykładu, sprawiedliwe oceny w szkole to takie, które biorą pod uwagę nie tylko wynik testu osiągnięty przez danego ucznia, lecz także intelektualne możliwości oraz włożony wysiłek i zaangażowanie tegoż ucznia. Mądre i sprawiedliwe jest to, że jednych uczniów wyróżniamy, a innych upominamy. Słuszne jest to, że rodzice ufają tym dzieciom, które dotrzymują słowa i które mówią prawdę, a kontrolują te dzieci, które nie dotrzymują swoich obietnic i które kłamią. Podobnie słuszny i sprawiedliwy jest taki podział majątku przez rodziców, który uwzględnia zachowanie poszczególnych dzieci, a także ich niepowtarzalną sytuację osobistą, zdrowotną i rodzinną.

Sprawiedliwość w traktowaniu osób

Człowiek sprawiedliwy nie tylko uczciwie dzieli dobra materialne. Z równą starannością i stanowczością dba też o to, żeby w sprawiedliwy sposób odnosić się do ludzi. Kieruje się normą, że w relacjach międzyludzkich rządzą jednakowe dla wszystkich zasady, a nie układy czy znajomości. Człowiek sprawiedliwy odnosi się do bliźnich w oparciu o to, jak oni postępują, a nie w oparciu o to, jakie mają stanowisko, wykształcenie, albo status społeczny czy finansowy. „Miłość jest większa od sprawiedliwości, ponieważ kochać to znaczy dawać, ofiarować coś mojego drugiemu; ale nie ma nigdy miłości bez sprawiedliwości, która nakazuje, by dać drugiemu to, co jest jego, co mu się należy dlatego, że istnieje i działa. Nie mogę drugiemu «dać» czegoś od siebie, jeżeli mu nie dam w pierwszym rzędzie tego, co mu się sprawiedliwie należy. Kto kocha, jest przede wszystkim sprawiedliwy wobec innych” (Benedykt XVI, Caritas in veritate, 6).

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

fot. A. Sikorska

Artykuł Cnota sprawiedliwości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Strzeż się pychy!

Cnota pokory to przejaw mądrości, uczciwości oraz realizmu. Człowiek pokorny żyje w prawdzie o samym sobie, a w konsekwencji w dojrzały sposób odnosi się do własnej osoby. Pokora to postawa, która nie przychodzi nam łatwo i spontanicznie. Przeciwnie, wymaga od nas czujności, samokrytycyzmu, ciągłej pracy nad własnym charakterem, a także stawiania sobie wysokich wymagań. Po grzechu pierworodnym każdemu z nas grozi popadanie w skrajności. Skrajność pierwsza to postawa pychy, wyniosłości i arogancji. Pyszałek przecenia własne możliwości i bezkrytyczne patrzy na samego siebie. Dostrzega wyłącznie to, co się jemu w samym sobie podoba. Bywa aż tak wobec siebie naiwny, że żyje w świecie miłych iluzji. Widzi w sobie pozytywne cechy, których w rzeczywistości w ogóle nie posiada. Pyszałek wytwarza sobie mit o własnej wielkości i w ten mit wierzy.

Pycha prowadzi do popadania w egoizm, narcyzm i samouwielbienie. Odbiera rozum i blokuje możliwość nawrócenia oraz duchowego rozwoju. Popadanie w pychę to popadanie w pułapkę, która prowadzi do coraz większego kryzysu i rozczarowania. Uleganie pysze jedynie na początku jest miłe. Na długą metę przynosi pustkę i cierpienie. Pyszałek oddala się bowiem od Boga i od miłości. Tworzy coraz bardziej zaburzone więzi, które ranią jego bliźnich, a jemu nie mogą przynieść szczęścia. Pyszałek uznaje siebie za kogoś doskonałego i niemal równego Bogu. Nie znosi żadnego słowa prawdy o sobie. Uważa, że wszystko, co myśli i czyni, jest dobre i powinno być akceptowane przez jego otoczenie. Przecenianie samego siebie, czyli pycha, stała się początkiem grzechu pierworodnego. Pierwsi ludzie wmówili sobie, że bez pomocy Boga odróżnią dobro od zła, czyli szczęście od nieszczęścia i że sami będą jak bogowie.

Pokora zaburzona lub udawana

Człowiek, który nie wyrabia w sobie cnoty pokory, może popaść w drugą – obok pychy – skrajność. Chodzi tu o postawę, którą można nazwać chorą pokorą. Taka niby „pokora” polega na tym, że dotknięty nią człowiek widzi w sobie wyłącznie negatywne cechy. Wmawia sobie, że nie ma żadnych talentów, dobrych stron, ani pozytywnych umiejętności. W konsekwencji ktoś taki gardzi sobą i nie dostrzega godności, jaką otrzymał od Stwórcy. Człowiek dotknięty tak wypaczoną „pokorą” poniża samego siebie, w niczym sobie nie ufa, za wszystko siebie krytykuje, popada w coraz większe kompleksy. Traktuje własne istnienie jak wielką i bolesną pomyłkę.

Zdarza się, że ktoś jest człowiekiem pozbawionym pokory, lecz swoją pychę i arogancję wyraża w przewrotny sposób. Dla zdobycia uznania i poklasku ze strony innych osób gra kogoś, kto na pierwszy rzut oka wydaje się osobą skrajnie pokorną, która uznaje swoje słabości i z miejsca przyznaje się do popełnianych przez siebie błędów. Czyni tak jednak w sposób faryzejski, czyli nie dlatego, że uznaje prawdę o sobie, a jedynie po to, żeby ludzie z jego otoczenia „pocieszali” go, żeby wbrew faktom mówili o jego dobrych stronach i żeby pomijali milczeniem popełniane przez niego błędy.

Paradoksalnie, zarówno pycha jak i chorobliwa „pokora” czy pokora udawana mają ze sobą coś wspólnego. Są to bowiem różne strategie uciekania od trudu nawrócenia się i od pracy nad sobą. Pyszałek nie widzi potrzeby rozwoju i stawiania sobie twardych wymagań, bo uważa siebie za kogoś doskonałego. Od innych ludzi oczekuje podziwu, a od samego siebie nie wymaga niczego. Z kolei ktoś, kto popada w chorą „pokorę”, dostrzega w sobie jedynie słabości i uważa, że nie jest w stanie zmienić się na lepsze. Kto zaś jedynie udaje pokornego, ten manipuluje bliźnimi właśnie po to, żeby się nie nawracać. Brak zdrowej pokory w każdej zatem wersji blokuje rozwój i czyni człowieka karykaturą samego siebie.

Pokora wobec Boga

Dojrzały chrześcijanin to człowiek, który w pokorze serca dziękuje Bogu za dar życia i za niesłychaną miłość, jaką Bóg obdarza wszystkich ludzi. W każdej sytuacji pozostaje wdzięczny Stwórcy za to, że Pan Wszechświata nas kocha, że stworzył nas na swoje podobieństwo, że jesteśmy cenni w Jego oczach, że oddał za nas życie, że naszym losem przejmuje się bardziej niż swoim własnym losem. Owocem szczerej pokory jest bojaźń Pańska, szacunek i pomyślność w życiu doczesnym (por. Prz 22,4). Ludzie „pokorni posiądą ziemię i będą się rozkoszować wielkim pokojem” (Ps 37,11). Bóg „sprzeciwia się pysznym, pokornym zaś daje łaskę” (Jk 4,6). Stwórca „wywyższa pokornych” (Łk 1,52), „zdobi pokornych zwycięstwem” (Ps 149,4), „rządzi pokornymi w sprawiedliwości” i pragnie „ożywić ducha pokornych” (Iz 57,15). Bóg wysłuchuje pragnień ludzi pokornych, umacnia ich serca i nakłania ku nim swoje ucho (por. Ps 10,17).

Człowiek pokorny wie, że wobec Boga jest w podobnej sytuacji jak małe dziecko wobec rodziców. Uznaje to, że nieustannie potrzebuje wsparcia i pomocy ze strony Boga, tak jak dziecko od obudzenia się do zaśnięcia potrzebuje obecności i opieki ze strony kochających rodziców. Kto jest pokorny, ten owocnie współpracuje z łaską Boga i nieustanne się nawraca. Kto ulega pysze i wyniosłości, ten zamyka się na miłość i pomoc ze strony Boga. Ktoś taki nie przyjmie pomocy od Boga, gdyż uważa, że żadnego wsparcia nie potrzebuje, bo sam zapewni sobie wszystko, co jest mu potrzebne do szczęścia. Pycha prowadzi człowieka do buntu wobec Boga i do upadku, który zwykle bywa wielki (por. Mt 7,27).

Człowiek pokorny słucha we wszystkim Boga. Dzięki temu w każdej fazie życia i w każdej sytuacji pozostaje czujny i zdyscyplinowany. Wie, że to, co w nim Boże i dobre, przechowuje w kruchym naczyniu ludzkiej niedoskonałości. Modli się, współpracuje z łaską Boga i codziennie na nowo podejmuje wysiłek, żeby chronić w sobie otrzymany od Stwórcy dar życia, miłości i wolności. Człowiek pokorny jest mądry. Wie, że najbardziej dojrzałą formą pokory jest świętość, czyli realizowanie Bożych, a nie własnych – choćby najpiękniejszych – pragnień i aspiracji. Dzięki czujności i wytrwałości w pracy nad własnym charakterem, człowiek pokorny staje się kimś bardziej podobnym do Boga niż do samego siebie.

Pokora w kontakcie z samym sobą

Człowiek pokorny to ktoś, kto w sposób szczery i otwarty uznaje całą prawdę o sobie: o swoich silnych i o słabszych stronach, o swoich wadach i o swoich zaletach. Świadomość własnych słabości mobilizuje człowieka pokornego do pokonywania zła, do dyscypliny, do wysiłku i nawrócenia. Z kolei świadomość otrzymanych od Boga talentów i umiejętności mobilizuje człowieka pokornego do rozwijania w sobie tego, co dobre i szlachetne. Człowiek pyszny potyka się o własne słabości, gdyż neguje ich istnienie. Człowiek pokorny dostrzega swoje słabości i dzięki temu jest w stanie je pokonywać. Kto kształtuje w sobie pokorne serce, ten w każdej sytuacji wzrasta w łasce i mądrości u Boga i u ludzi.

Zdrowa pokora prowadzi do zdrowej dumy, czyli do odkrycia, że najważniejsza prawda o każdym z nas jest piękna i wzruszająca. Jesteśmy przecież dziećmi Boga, za które wcielony Syn Boży oddał życie na krzyżu! Pokora pomaga chronić w nas i rozwijać to wszystko, co szlachetne i z czego słusznie możemy być dumni. Zdrowa duma to pełne wdzięczności zdumienie tym, że Bóg uczynił nas podobnymi do siebie i że nigdy nie przestanie nas kochać! Dzięki pokorze zdrowa duma dziecka Bożego nie zamienia się w chorą pychę. Człowieka pokornego nie opuszcza świadomość, że potrzebuje on czujności i codziennej pracy nad sobą po to, żeby rozwijać talenty, które Bóg w nim złożył, a zwłaszcza ten największy talent, jakim jest zdolność do przyjmowania miłości i do odpowiadania miłością na miłość.

Wzorem chrześcijańskiej dumy jest postawa Maryi. Matka Zbawiciela zdumiewała się i zachwycała wielkimi rzeczami, jakie Bóg dla niej uczynił i dzięki którym błogosławić Ją będą wszystkie pokolenia (por. Łk 1,48–49). W swojej pokorze czuła się obdarowana ponad miarę i trwała z ufnością przy Bogu także w obliczu skrajnie bolesnej próby, czyli pod krzyżem swojego udręczonego Syna. Pokora sprawia, że w każdej sytuacji dziękujemy za dobro, którego doświadczamy od Boga i od ludzi. W każdej też sytuacji stawiamy sobie wysokie wymagania, gdyż chcemy postępować w sposób godny godności, jaką Bóg nas obdarzył.

Człowiek pokorny wie, że życie, godność, wolność, zdolność do miłości, a także łaskę zbawienia otrzymał zupełnie za darmo, bez najmniejszej nawet zasługi ze swojej strony. Właśnie dlatego człowiek pokornego serca jest najpierw kimś ogromnie wdzięcznym Bogu i Bożym ludziom za dobro, które otrzymuje i którym się wzrusza. Nie wmawia sobie, że jest samowystarczalny i że własną mocą zapewni sobie trwałe szczęście. W żadnym aspekcie nie oszukuje samego siebie, ani nie tworzy sobie fikcyjnego poczucia własnej wielkości. Także w trudnych sytuacjach pozostaje radosny i pełen nadziei. Wie, że swoje istnienie i swoją godność zawdzięcza Bogu, a nie sobie. Zdaje sobie sprawę z tego, że dzięki łasce Boga jest kimś wielkim, a na skutek grzechu pierworodnego i swojej własnej niedoskonałości pozostaje kimś wielce zagrożonym.

Człowiek pokorny uznaje swoją wyjątkowość pośród wszystkich istot na tej ziemi. Wie, że jest w stanie myśleć i kochać na wzór Chrystusa. Wie, że żadne zwierzę nie zostało obdarzone przez Stwórcę podobnymi talentami i możliwościami. Z drugiej strony ma świadomość, że jest kimś zagrożonym nie tylko z zewnątrz, czyli poprzez ludzi, którzy nie słuchają Boga, lecz także od wewnątrz, czyli na skutek własnych słabości. Przykładem zagrożeń płynących z zewnątrz jest biblijny Józef, syna Jakuba, który został sprzedany do niewoli przez własnych braci. Przykładem zagrożeń wewnętrznych jest syn marnotrawny z przypowieści Jezusa. Miał on wspaniałego ojca, który nieodwołalnie go kochał i szlachetnie wychowywał. Mimo to ów młody człowiek przecenił siebie i w swojej arogancji szukał szczęścia tam, gdzie nie można go znaleźć.

Pokora w kontakcie z bliźnimi

Człowiek pokorny żyje w harmonii nie tylko z Bogiem i z samym sobą, lecz także w harmonii z bliźnimi. W każdej sytuacji pozostaje pogodny i życzliwy. Nie stawia siebie w centrum uwagi. Nie wynosi się nad innych. Przeciwnie, chętnie zauważa to, co dobre w drugim człowieku. Człowiek pokorny nie zazdrości. Przeciwnie, cieszy się dobrymi cechami i szlachetnym postępowaniem ludzi, których spotyka. Również wtedy, gdy zauważa poważne słabości jakiegoś człowieka, to go nie przekreśla, lecz czyni wszystko, żeby z pokorną i cierpliwą miłością pomóc temu człowiekowi w refleksji nad sobą, w nawróceniu i w szlachetnym postępowaniu tu i teraz.

Człowiek pokorny z wdzięcznością i pogodą ducha przyjmuje krytyczne uwagi, jakie inni ludzie kierują pod jego adresem. Uznaje bowiem swoje ograniczenia i szczerze pragnie pokonywać swoje słabości. Wie, że ciągle jeszcze za mało kocha i że nie ma granic rozwoju, bo został stworzony nie na swoje podobieństwo, lecz na podobieństwo Boga. Kto kształtuje w sobie cnotę pokory, ten w kontaktach z bliźnimi wypełnia polecenie św. Pawła: „Jeśli więc jest jakieś napomnienie w Chrystusie, jeśli jakaś moc przekonująca Miłości, jeśli jakiś udział w Duchu, jeśli jakieś serdeczne współczucie, dopełnijcie mojej radości przez to, że będziecie mieli te same dążenia: tę samą miłość i wspólnego ducha, pragnąc tylko jednego, a niczego nie pragnąc dla niewłaściwego współzawodnictwa ani dla próżnej chwały, lecz w pokorze oceniając jedni drugich za wyżej stojących od siebie. Niech każdy ma na oku nie tylko swoje własne sprawy, ale też i drugich!” (Flp 2,1–4).

Sprawdzianem naszej pokory jest to, że inni ludzie chętnie kontaktują się z nami, że się nam zwierzają, że szukają u nas porady i wsparcia, że w naszej obecności czują się rozumiani, szanowani i bezpieczni. Człowiek pokorny promieniuje spokojem, pogodą ducha i nadzieją. Nie ma bowiem niczego do ukrycia ani przed samym sobą, ani przed ludźmi, których spotyka. Nie musi udawać kogoś, kim nie jest. Człowiek pokornego serca żyje w potrójnej miłości: do Boga, do siebie i do bliźniego. Z dziecięcą prostotą przyjmuje miłość od Boga i ludzi. Czuje się aż za bardzo kochany i sam ofiarnie kocha, nie oczekując niczego w zamian.

Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

fot. 123rf.com

Artykuł Cnota pokory pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Skutki braku wytrwałości

Wytrwałość nie jest w naszych czasach cechą modną. Należy raczej do cnót przemilczanych. To cnota obca duchowi naszych czasów. Żyjemy bowiem w świecie, w którym wielu ludzi pragnie osiągnąć wszystko szybko, wygodnie i bez większego wysiłku. Chcą szybko odrobić lekcje, szybko zrobić karierę zawodową, szybko się dorobić, szybko zbudować przyjaźń, szybko doświadczyć radości, Chcą szybko spełnić wszystkie swoje marzenia i pragnienia. Naśladują wtedy syna marnotrawnego, który chciał szybko być szczęśliwym w oparciu o wyciągnięte od ojca pieniądze i w oparciu o wygodny tryb życia. Boleśnie przekonał się o tym, że szybko to można jedynie roztrwonić majątek, zmarnotrawić własne człowieczeństwo i znaleźć się w obliczu rozpaczy.

Brak wytrwałości w dobru prowadzi do popadania w coraz większy kryzys i do coraz większego cierpienia. Po miłym oczarowaniu perspektywą szybkiego i łatwo osiągalnego szczęścia przychodzi gorzkie rozczarowanie na skutek kolejnych życiowych porażek. Brak wytrwałości prowadzi do popadania w niecierpliwość i zniechęcenie. Powoduje utratę radości i nadziei. Człowiek, który nie jest wytrwały w dobru, szybko poddaje się w obliczu nieuniknionych przecież ciężarów i wyzwań, jakie niesie codzienność. Taki człowiek ucieka od odpowiedzialności. Nie jest w stanie wiernie wypełniać podjętych przez siebie zobowiązań – małżeńskich, rodzicielskich, kapłańskich czy zawodowych. Przeraża się na samą myśl o tym, że miałby zobowiązać się do czegoś na całe życie. Brak wytrwałości sprawia, że człowiek ulega lenistwu i nie wierzy, że stać go na osiągnięcie długofalowych sukcesów. W konsekwencji wpada w poczucie winy, albo myśli życzeniowo i naiwnie na zasadzie, że jakoś tam będzie.

Wytrwałość stawia wysokie wymagania

To nie przypadek, że cnota wytrwałości nie jest popularna w naszych czasach. Żyjemy bowiem w chorej cywilizacji, w której wielu ludzi nie aspiruje już do trwałej radości, lecz zadowala się szukaniem chwilowej przyjemności. Obecnie chętnie mówi się o prawach człowieka, a bardzo niechętnie mówi się o jego obowiązkach. To czasy, w których coraz mniej ludzi jest na tyle dojrzałych, żeby stawiać sobie wysokie wymagania i konsekwentnie je wypełniać. Wytrwałość wymaga podejmowania długofalowych wysiłków. Jest ona osiągalna jedynie dla ludzi zdyscyplinowanych i wolnych od uzależnień. Jest potwierdzeniem, że dana osoba osiągnęła wysoki stopień wolności. Naprawdę wolny jest jedynie taki człowiek, który ma największą władzę na ziemi, a mianowicie ma władzę nad samym sobą: nad własnym ciałem, popędami, instynktami i emocjami. Taki człowiek potrafi stanowczo i konsekwentnie przeciwstawiać się negatywnym naciskom, płynącym ze środowiska zewnętrznego. Dzięki temu wybiera to, co lepsze, a nie to, co łatwiejsze i co nie wymaga długofalowego wysiłku. Człowiek wytrwały nie kieruje się naciskami ciała czy emocją chwili. Potrafi asertywnie, czyli otwarcie i stanowczo, mówić „nie!” samemu sobie wtedy, gdy stoi w obliczu zniechęcenia, albo w obliczu pokusy, żeby nie wypełnić podjętych postanowień czy zobowiązań. Wytrwałość to trwanie w dobru, w przeciwieństwie do uporu, który oznacza trwanie w złu.

Wytrwałość jest błogosławieństwem

Wytrwałość to cecha człowieka, który naśladuje Jezusa. Wcielony Syn Boży wytrwał w miłości aż do końca, aż do śmierci na krzyżu. Człowiek roztropny wie, że warto wyrabiać w sobie cnotę wytrwałości, gdyż przynosi ona błogosławione owoce. Człowiek wytrwały jest wierny, odpowiedzialny, wiarygodny, odważny, zdyscyplinowany, niezłomny i nieugięty w dobru. To ktoś sumienny i prawy w życiu osobistym, rodzinnym, zawodowym i społecznym. Jak na Zawiszy mogą polegać na nim inni ludzie, gdyż wiedzą, że to człowiek, który dotrzymuje słowa, nie zmienia zdania, nie łamie zasad moralnych, nie wypacza hierarchii wartości. Człowiek wytrwały pozostaje wierny Bogu, sobie i bliźnim, niezależnie od tego, jaką cenę przyjdzie mu za to zapłacić. To ktoś odważny i zdyscyplinowany, kto nie lęka się podjęcia żadnego wysiłku i kto w tym wysiłku potrafi zaprzeć się samego siebie po to, żeby stać się silniejszym od własnych słabości.

Św. Paweł słusznie dumny był ze swojej wytrwałości. Wiedział, że przyniesie ona błogosławione owoce. Apostoł Narodów napisał słowa, które powinny inspirować każdego z nas: „W dobrych zawodach wystąpiłem, bieg ukończyłem, wiary ustrzegłem. Na ostatek odłożono dla mnie wieniec sprawiedliwości, który mi w owym dniu odda Pan, sprawiedliwy Sędzia” (2 Tm 4,7– 8). W naszych czasach przykładem niezwykłej wytrwałości w miłości do Boga i do ludzi stał się św. papież Jan Paweł II. Trwał on w posłudze Piotrowej także wtedy, gdy niemal nie był już w stanie poruszać się ani mówić. To właśnie wtedy najmocniej oddziaływał zwłaszcza na ludzi młodych. W przekonujący sposób świadczył o tym, że moc ducha większa jest niż siła ciała.

Uczenie się wytrwałości

Wytrwałość nie jest cechą wrodzoną, lecz nabytą. Po grzechu pierworodnym nikomu z nas nie przychodzi łatwo trwać w tym, co dobre. Cnoty wytrwałości trzeba uczyć się przez całe życie i trzeba się w niej wytrwale umacniać. Warto to czynić pomimo zmęczenia, zniechęcenia czy wyczerpania. Wytrwałość hartuje się i sprawdza zwłaszcza w obliczu nieuniknionych chwil zwątpienia, porażek czy okresów zastoju. Człowiek wytrwały wymaga od siebie konsekwentnego realizowania planu dnia, a także stanowczego respektowania planów, jakie wyznaczył sobie na przyszłość. Wytrwałość to dążenie do celu dzień po dniu, przez długi czas i bez oglądania się na innych ludzi. Człowiek wytrwały wie, że życie doczesne to start w maratonie, a nie w biegach sprinterskich.

Rozwijanie cnoty wytrwałości najtrudniej przychodzi w wieku rozwojowy. Dzieci i nastolatki – w jeszcze większym stopniu niż dorośli – pragną szybko spełnić swoje marzenia. To dlatego młodzi ludzie potrzebują rodziców i innych wychowawców, którzy w uczeniu się wytrwałości będą towarzyszyli im w sposób stanowczy i wytrwały, a jednocześnie pogodny i cierpliwy. Wzrastanie w wytrwałości wymaga wzrastania w mądrości i miłości, w łasce u Boga i u ludzi, w roztropności i wolności dzieci Bożych. Wymaga też stawania się coraz większym realistą, czyli poznawania własnych słabości, wad charakteru i ograniczeń. Zapanować możemy bowiem jedynie nad tymi naszymi słabszymi stronami czy zewnętrznymi zagrożeniami, z których zdajemy sobie sprawę. Podobnie jak w innych dziedzinach, tak również w odniesieniu do wytrwałości trening czyni mistrza. Nie chodzi jednak o trening narzucony z zewnątrz czy o umartwienie dla umartwienia. Chodzi o podejmowanie wysiłek przemyślanego, z pełnym przekonaniem i ze świadomością, że ostatecznym celem jest miłość, wierność i świętość. Nie ma miłości bez wytrwałości. Nie ma radości bez wytrwałości. Bez cnoty wytrwałości nie odniesiemy ani sukcesów doczesnych, ani nie zdobędziemy wiecznego zbawienia.

Warunkiem trwania w wytrwałości jest świadomość, że ona – podobnie jak wolność czy świętość – nie została przez nas osiągnięta raz na zawsze. Nosimy ją w kruchym naczyniu naszego człowieczeństwa, zranionego i nadal ranionego od Adama i Ewy. Człowiek wytrwały nie poddaje się kiedy przychodzi porażka, a swoje błędy wykorzystuje do tego, żeby wyciągać z nich wnioski i żeby ich nie powtarzać. Taki człowiek każdego dnia na nowo podejmuje trud nawrócenia i pracy nad sobą. Wie, że bez wysiłku byłoby gorzej, nawet jeśli na razie nie ma dużych sukcesów. Nie skupia się na wyrzutach sumienia czy na rozczarowaniu, lecz na wyciąganiu wniosków. Szuka pomocy wychowawców, przyjaciół, spowiednika.

Wytrwałość w glinianych naczyniach

W książce Ziemia, planeta ludzi Antoine de Saint-Exupéry opisuje historię pewnego lotnika, swojego przyjaciela. W czerwcu 1931 r. Guillaumet leciał samotnie małym samolotem pocztowym z Argentyny do Chile. Nad Andami wpadł w burzę śnieżną, która zmusiła go do awaryjnego lądowania. Osiadł na zamarzniętym jeziorze Laguna Diamante, na wysokości trzy i pół tysiąca metrów. Jezioro to jest otoczone szczytami, które sięgają wysokości sześciu tysięcy metrów. Przez dwa dni, w czasie szalejącej wichury śnieżnej, Guillaumet pozostawał uwięziony w samolocie. Gdy trzeciego dnia wichura ustała, postanowił ruszyć w drogę i walczyć o przetrwanie. Wydawało się to niemożliwe. Guillaumet musiałby wspiąć się na jeden z okalających jezioro szczytów, żeby liczyć na ocalenie. Musiałby kilka dni i nocy iść w śniegu, który sięgał mu po szyję i nie zamarznąć. Guillaumet podjął się tego zadania.

A. de Saint-Exupéry napisze później: „Słuchając twojej opowieści nocnej, widziałem cię idącego bez czekana, sznurów, żywności, pokonującego przełęcze na wysokości czterech tysięcy pięciuset metrów, albo posuwającego się wzdłuż pionowo spiętrzonych ścian skalnych, przy czterdziestostopniowym mrozie, z zakrwawionymi stopami i rękami. Wypompowany powoli z krwi, sił, myśli, szedłeś z uporem mrówki, wracałeś, by okrążyć przeszkodę, padałeś, wstawałeś z wysiłkiem, wspinałeś się na zbocza po to, by stanąć nad przepaścią, nie pozwalając sobie na najmniejszy odpoczynek, gdyż wiedziałeś, że nie zdołałbyś się podnieść z tego łoża ze śniegu”. Guillaumet szedł bez zatrzymywania się przez pięć dni i cztery noce.

Gdy Exupéry odnalazł go w indiańskiej wiosce i odwoził do szpitala w Mendozie, Guillaumet powiedział: „Niektóre znaki zapowiadały mi już bliski koniec. Musiałem zatrzymywać się mniej więcej co dwie godziny, żeby rozciąć jeszcze bardziej buty, natrzeć śniegiem nabrzmiałe stopy albo po prostu dać odpoczynek sercu. W ostatnich dniach zacząłem tracić pamięć. Już dawno byłem w drodze, gdy nagle zdawałem sobie sprawę, że czegoś zapomniałem. Po każdym odpoczynku stawałem się uboższy”. Następnie lotnik wypowiedział niezwykłe zdanie: „Tego, co zrobiłem, możesz mi wierzyć, nie zrobiłoby nigdy żadne zwierzę”. Guillaumet zdradził tajemnicę swego heroicznego wysiłku: „Mówiłem sobie: Moja żona, jeśli myśli, że żyję, myśli, że idę. Koledzy myślą, że idę. Wierzą we mnie”. Guillaumet nie szedł więc niesiony siłą ciała, lecz siłą miłości. Nie chciał rozczarować tych, którzy go kochali i którzy mieli nadzieję, że wytrwale walczy o ocalenie. Jedynie człowiek dysponuje największą siłą w kosmosie: siłą miłości i nadziei.

Wytrwali na wzór Jezusa

Doświadczenie dzielnego lotnika pokazuje, jak heroicznie wytrwały potrafi być człowiek, który kocha i który wie, że jest kochany. Tak wytrwali potrafią być ludzie, którzy żyją w szkole Jezusa: mężowie i ojcowie, żony i matki, kapłani i misjonarze, siostry zakonne i osoby świeckie, przyjaciele, wychowawcy i nauczyciele. Wytrwali w dobru aż do końca potrafią być wszyscy, którzy naśladują Chrystusa. W Ogrójcu i na krzyżu Syn Boży uczy nas tej miłości, która „cierpliwa jest, łaskawa jest, wszystko znosi, we wszystkim pokłada nadzieję, wszystko przetrzyma. Miłość nigdy nie ustaje” (1 Kor 13,7–8). Św. Jakub, który był wiernym uczniem Jezusa, stwierdza: „Za pełną radość poczytujcie sobie, bracia moi, ilekroć spadają na was różne doświadczenia. Wiedzcie, że to, co wystawia waszą wiarę na próbę, rodzi wytrwałość. Wytrwałość zaś winna być dziełem doskonałym, abyście byli doskonali i bez zarzutu, w niczym nie wykazując braków” (Jk 1,2–4).

Jezus wyjaśnia, że najważniejszym przejawem naszej wytrwałości jest to, że zachowujemy Jego przykazania i że trwamy w Jego miłości (por. J 15,9). Dojrzały chrześcijanin wie, że nawet najbardziej wyczerpujący wysiłek będzie miał swój kres, a radość, która płynie z trwania w dobru, jest nieprzemijająca i będzie trwała na wieki. Upewnia nas o tym św. Paweł, gdy pisze: „Sądzę, że utrapień niniejszego czasu nie można porównać z przyszłą chwałą, która się w nas objawi” (Rz 8,18). Człowiek wytrwały to ktoś, kto ufa Jezusowi na wzór Apostołów, którzy całą noc podejmowali trud łowienia ryb i nic nie złowili. Mimo to na słowo Jezusa ponownie zarzucili sieci i dokonali cudownego połowu (por. Łk 5,1–11). Wielka wytrwałość zaczyna się od wierności w małych rzeczach i od korzystania w codzienności z pomocy Boga poprzez osobistą modlitwę i wieczorny rachunek sumienia, regularne korzystanie z sakramentów, korzystanie z pomocy stałego spowiednika. Pamiętajmy o słowach umiłowanego ucznia Jezusa: „Bądź wierny aż do śmierci, a dam ci wieniec życia” (Ap 2,10).

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

Artykuł Cnota wytrwałości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Myślę że Wielki Post to wielki trud dla wszystkich, którzy chcą go przeżyć głęboko, a nie poprzestać na Środzie Popielcowej i Wielkim Piątku. O co tak naprawdę w tym czasie chodzi? Czy tylko o postanowienie, że nie będę przez 40 dni piła kawy, a moje dziecko nie będzie jadło słodyczy?

„Nawróćcie się do Pana Boga waszego! On bowiem jest łaskawy, miłosierny, nieskory do gniewu i wielki w łaskawości, a lituje się na widok niedoli” (Jl 2). Tymi słowami z Księgi Joela rozpoczynamy czas przygotowania do Triduum Paschalnego. Jeżeli wytłumaczymy dzieciom, że 40 dni to nie tylko rezygnacja ze słodyczy, ale czas nawrócenia, czyli zwrócenia oczu ku górze, starania się o więcej bliskości z Bogiem, to od Środy Popielcowej rozpoczyna się piękna przygoda poznawania siebie, własnej kondycji, prawdy o swojej słabości, ale też czas odkrywania Bożego miłosierdzia. Może uda nam się wejść z Panem Jezusem na górę i doświadczyć Jego piękna (por. Łk 9, Ewangelia z II niedzieli Wielkiego Postu) oraz oglądać Jego cudowne, Boskie Oblicze.

Mam takie piękne doświadczenie z moimi dziećmi, że kiedy je katechizuję, czyli przekazuję im wiarę w Boga i nauczanie Kościoła, to tak naprawdę katechizuję sama siebie. Kiedy im głoszę Dobrą Nowinę, to także sama sobie ją głoszę. Wiara rodzi się z tego, co się słyszy, a ja, mówiąc im o Bogu, o wierze, słyszę własne słowa i one także dotykają mojego serca. Często wzruszam się do łez, opowiadając im historie świętych ludzi.

Tak właściwie katechizowanie moich dzieci to tylko komentarz do Liturgii Kościoła. Nie trzeba wiele mówić, wystarczy oprzeć się na Słowie Bożym i znakach, którymi posługuje się Kościół. W Środę Popielcową mamy popiół, którymi posypane będą nasze głowy. To znak zatrzymania, zadumy. I do tego słyszymy Ewangelię o tym, żeby nie być pobożnym na pokaz, żeby nie chwalić się dawaniem jałmużny, żeby modlić się w ukryciu, w cichości i poszcząc nie być ponurym (por. Mt 6).

Jałmużna, post i modlitwa

Jałmużna. To wspaniały temat do rozmowy o tym, czym ona w istocie jest. Można z dziećmi rozejrzeć się dookoła i zastanowić się, czy znamy kogoś, kto jest w potrzebie i komu moglibyśmy pomóc finansowo. Spoglądając dalej możemy pokazać dzieciom parę dzieł misyjnych, tych z okolicy (stołówki, noclegownie dla bezdomnych, domy samotnych matek), ale też tych dalszych (misje na innych kontynentach). To wspaniała okazja do kształtowania podejścia dziecka do pieniędzy, uczenie hojności, ale też dyskrecji. Nie masz dawać i obwieszczać na Facebooku, jakim to jesteś wielkim donatorem. To nie będzie żadna jałmużna. Dajesz dyskretnie i niczego w zamian nie oczekujesz. Wrzucasz do skarbony – i na tym koniec. Małe dziecko można uczyć dzielenia się swoimi zabawkami. Nie tymi zniszczonymi, ale tymi ładnymi, lubianymi, ale nigdy nie róbmy nic na siłę. Chcemy doświadczać radości w dawaniu, a nie przymusu.

Post. Czas oczyszczenia. Żyjemy w świecie przepełnionym materią, hałasem, cyfryzacją i pośpiechem. A post to wyrzucenie dużej ilości tego wszystkiego na śmietnik. Nie dosłownie, ale dorośli i nastolatkowie mogą sobie ograniczyć czas w mediach społecznościowych, dzieci młodsze w grach i kreskówkach. Krótko mówiąc podnosimy głowy pochylone nad smartfonami oraz tabletami i zaczynamy dostrzegać więcej. Może własne dziecko, swojego brata, piękno nieba… Można zdjąć słuchawki z uszu. Zacząć słuchać, co ma do powiedzenia ktoś obok nas, a nie na TikToku. Kiedy zaczniemy o tym rozmawiać z dziećmi, może okazać się, że one same zauważą, jak daleko zabrnęły i toną w sztucznym, wirtualnym świecie.

Czego jest w moim życiu za dużo? Z tego czegoś powstaje wysoki mur, który odgradza mnie od Boga. Coraz wyższy i grubszy. Pan Jezus mówi, żeby nie być ponurym, kiedy się pości. Tak! Bo właściwie to jest nasza wielka szansa na powrót do normalności, do prawdziwego życia, do Boga.

O tym, czym jest post, słyszymy też w Ewangelii czytanej w I niedzielę Wielkiego Postu. I tu znajdujemy odpowiedź na pytanie, dlaczego pościmy akurat w tym czasie. W tym fragmencie Ewangelii pojawia się szatan, który kusi Pana Jezusa. Dzieci doskonale wiedzą, co to znaczy być kuszonym, bo one same z siebie nie wpadają na złe pomysły, ale ktoś im to podsuwa, ktoś ich kusi. I w tej rezygnacji ze słodyczy, albo naszej kawy, też będą pojawiać się pokusy. I w tym ograniczaniu swojego czasu w sieci się, z grami komputerowymi, itp., jeszcze mocniej doświadczymy pokus. To jest ćwiczenie swojej woli. Niezmiernie trudne. Ale ratuje nas przed oddzieleniem nas wielkim murem od Boga.

Modlitwa. Wejdź do izdebki. Lubię wchodzić do kościoła, kiedy jest cicho, pusto, znaleźć swój kącik i zanurzyć się w ciszy. Z dziećmi też. Wchodzimy do „izdebki”, czyli znajdujemy dobre, swoje miejsce, gdzie możemy pobyć z Bogiem. Można taką „izdebkę” mieć w górach, w parku, a nawet rzeczywiście w swojej izbie, czyli w swoim pokoju. Dzieci lubią otaczać się swoimi ulubionymi przedmiotami – pamiątkami z wakacji, ze spacerów, itp. Mój najmłodszy syn, nad biurkiem wieszał ze mną swoje ulubione ikony, obrazy, na biurku postawił figurki św. Franciszka z Asyżu i św. o. Pio, ma zdjęcia, kasztany z parku, ale też różaniec… Ten kącik to jego „izdebka”. Ale też dobrze pójść do kościoła i zadomowić się w nim, uczynić swoją izdebką. Kiedy przychodzi się do domu, zdejmuje się buty, kurtkę, czapkę, siada się wygodnie… A my przychodzimy często do kościoła jak na przystanek autobusowy. Siadamy w gotowości, że zaraz nas tu nie będzie. Tacy trochę w pośpiechu, pozapinani, opatuleni, bo zaraz wychodzimy.

Poczuj się w kościele jak w domu. Pokaż dziecku, że zostało tu zaproszone przez samego Boga. Niech usiądzie, posłucha, co Gospodarz ma mu do powiedzenia, niech przyjrzy się, jakie obrazy zawieszone są na ścianach, itp. Dom Boga jest miejscem Spotkania. Nie pędź, nawet jeżeli siedzisz. Zatrzymaj się tam, gdzieś w swoim środku. Twoje dziecko to dostrzeże. Może jego rozbieganie po kościele to tylko zewnętrzny obraz Twojego wnętrza?

Droga Krzyżowa

To też taki temat, wobec którego buntują się dorośli, twierdząc że nie można dziecka męczyć takimi strasznymi historiami i widokami. Oczywiście że „Pasja” Mela Gibsona absolutnie nie jest dla dzieci. Choć akurat ci sami dorośli, którzy uważają, że widok figurki Pana Jezusa na krzyżu jest zbyt drastyczny dla dzieci, dopuszczają do dzieci treści i obrazy prawdziwie straszne, a czasem nawet pornograficzne. To ci sami dorośli hucznie obchodzą wraz z dziećmi Helloween, przebierając się w straszydła rodem z piekieł. I czym straszniej, tym fajniejsza zabawa. Podobnie ci sami, którzy chcą zakazu spowiedzi dla dzieci, biegają z dziećmi od psychoterapeuty do psychoterapeuty.

Czy głosy, że dziecko powinno się chronić przed takimi tematami, jak cierpienie i śmierć, są zasadne? Czy kontekst nie zmienia odbioru obrazu?

Wielki Post może być dobrym czasem, kiedy będziemy wchodzić z dzieckiem w przestrzeń cierpienia i śmierci, która jest nieunikniona w doczesności, i z którą w każdej chwili dziecko może się zetknąć. Poruszanie tych tematów z dzieckiem musi być dostosowane do jego wieku i wrażliwości. I zawsze w perspektywie ukazujemy Zmartwychwstanie, czyli nadzieję, zwycięstwo i życie.

Z małymi dziećmi w okresie przedszkolnymi rozważałam Drogę Krzyżową na podstawie książeczki z bardzo subtelnymi rysunkami. Mało tekstu, ładny język, więc dziecko wchodziło spokojnie w towarzyszenie Panu Jezusowi w drodze na Golgotę.

Czasem brałam dzieci do kościoła, gdzie Stacje były w czytelny sposób namalowane lub wyrzeźbione i opowiadałam co dzieje się przy każdej Stacji. Tak przechodziliśmy całą Drogę Krzyżową. Przy okazji wprowadzałam gesty przypisane temu nabożeństwu, jak uklęknięcie oraz krótkie modlitwy. Chwila zadumy…

Bardzo piękna Droga Krzyżowa znajduje się w Kaplicy Męki Pańskiej przy krakowskiej Bazylice św. Franciszka z Asyżu. Każda Stacja została przedstawiona przez znakomitego malarza krakowskiego Józefa Mehoffera na osobnym obrazie sporych rozmiarów. Mehoffer na każdym obrazie umieszcza elementy typowo krakowskie, takie jak gołębie, stroje i budynki krakowskie. Przy okazji takiej Drogi Krzyżowej, możemy omówić każdy obraz i uczyć dziecko uważności.

Znam też Drogi Krzyżowe pięknie wyrzeźbione. Ale najpiękniejsza Droga Krzyżowa, którą będziecie wspólnie rozważać, będzie ta, którą namaluje, narysuje lub wyrzeźbi Twoje dziecko.

Korzystając z naturalnych umiejętności i zainteresowań dziecka, można mu przybliżyć bardzo wiele treści o Bogu i Kościele.

Możemy uczyć się pieśni wielkopostnych, które są bardzo piękne. To uczy też szacunku do tradycji, do dziedzictwa, jakim są stare pieśni kościelne.

Grzech

Liturgia Słowa przynosi nam w Wielkim Poście także Ewangelię o cudzołożnej kobiecie (por. J 8), którą chciano ukamienować, a którą Pan Jezus uratował przed śmiercią. To jest okazja do rozmowy o grzechu i sakramencie spowiedzi. W ten sposób kształtujemy sumienie naszych dzieci. Świat chce je zniekształcić i będzie to robić na każdym kroku. Dlatego ważne jest, żeby od małego uczyć dziecko odróżniania dobra od zła. Jezus mówi do cudzołożnej kobiety, którą uratował, żeby poszła i więcej już nie grzeszyła. Nie mówi jej, żeby sobie poszła i żyła jak chce, w wolności. On właśnie w tym momencie kształtuje jej sumienie. Mówi jej, że istnieje dobro i zło. Ma unikać zła. Kształtujmy sumienia naszych dzieci, bo w innym wypadku będą błądzić w życiu jak ślepcy…

Powrót

Usłyszymy w Wielkim Poście także Ewangelię o Synu Marnotrawnym (por. Łk 15). Tłumaczy ona bardzo szczegółowo, o co w tym Wielkim Poście chodzi. Żebyśmy wrócili do domu Ojca. Obojętnie gdzie teraz jesteśmy, co narozrabialiśmy, jak Go obraziliśmy, możemy wrócić.

To jest dobry tekst do rozważania o naszych relacji w rodzinie, szczególnie między rodzeństwem. Bo tak właśnie jest w rodzinach, że zwykle dzieci są bardzo różne i gdzieś pojawia się zazdrość, brak docenienia, pojawiają się odejścia i powroty.

Małe dzieci znowu mają świetny temat do rysowania. Ileż motywów w tej jednej przypowieści: syn jedzący z koryta świń, radość ojca, może przytulenie i wiele innych. Ze starszymi dziećmi można porozmawiać o syndromie starszego brata, o tym jak czują się w domu, w Kościele, dlaczego odchodzą… Bo wielu z nich odchodzi z Kościoła, emocjonalnie także od rodziny…

Zwycięstwo

Gdy Wielki Post dobiega końca, czytamy w Kościele o męce i śmierci Pana Jezusa (por. Łk 22).

To jest moment, w którym pojawia się masę znaków w Liturgii. Już samo wysłuchanie na stojąco tak długiej Ewangelii jest męczące dla dzieci, a to właśnie jest o męce. Pan Jezus otwiera nam Niebo. To nie jest smutne. To jest wielki tryumf miłości i wierności Boga do człowieka.

Jeżeli tak ukażemy wydarzenia z Golgoty, to może uda nam się z dziećmi przepracować traumę po śmierci ukochanego dziadka lub ukochanej babci. To może być opowieść o wielkiej nadziei, świadectwo naszej wiary w Zmartwychwstanie.

Wczoraj, dziś i na wieki

40 dni postu, modlitwy i jałmużny to przygotowanie się do swojego przejścia ze śmierci do życia. Każdego roku doświadczamy tego, czego doświadczył Chrystus, by na końcu swojego życia doświadczyć swojej męki, śmierci i zmartwychwstania.

Matka

Kiedy jako matka jesteś przy dziecku w jego życiu, kiedy uczysz go modlitwy, czuwasz przy nim w nocy, kiedy gorączkuje, płacze, kiedy się buntuje i dojrzewa, wtedy najlepiej tłumaczysz mu, czym kim jest Maryja.

W przeżyciu Wielkiego Postu oraz Triduum Paschalnego z dziećmi, ważne jest, żeby treści i sposób ich przekazania były zawsze dostosowany do ich wieku. Staram się też, żeby nie torpedować ich ilością słów. Mają całe życie na poznawanie i zrozumienie tego wszystkiego, co dzieje się w tym czasie w Kościele. Lepiej opowiedzieć mało, powoli i mądrze, niż dużo, szybko i źle. To też okazja do pokazania dziecku znaczenia ciszy. Może właśnie przyglądając się obrazom stacji Drogi Krzyżowej, skupiając się na jednym wybranym detalu, można sięgnąć gdzieś bardzo głęboko.

Dobrze też, kiedy dziecko ma okazję jak najwięcej tworzyć – rysować, rzeźbić, lepić, pisać, śpiewać… Dzięki temu mocniej zgłębi znaczenie znaku, słowa, obrazu… A może zrobi z patyków krzyż, który zawiesi nad swoim łóżkiem.

Alina Sikorska

Artykuł Wielki Post w rodzinie pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Nazajutrz po raz drugi w ciągu niespełna trzech tygodni Ojciec Święty trafił do Polikliniki Gemelli. Tu lekarze podjęli decyzję o przeprowadzeniu zabiegu tracheotomii. Przetną ścianę tchawicy i wprowadzą tam rurkę, która pomoże w oddychaniu. Po wybudzeniu Ojciec Święty nie mógł mówić. Na kartce napisał: „Co mi zrobili. Ja zawsze jestem jednak Totus Tuus”.

Do Wielkanocy pozostał miesiąc. Jak niemy papież wypowie uroczyste błogosławieństwo „Urbi et Orbi” („Miastu i Światu”)? Jak dawny mistrz komunikacji porozumie się z wiernymi? Tylko miesiąc, aby nauczyć się mówić… I ten osiemdziesięcioletni człowiek, jak małe dziecko zaczyna ćwiczyć z logopedą. Powoli przychodzą rezultaty. Ćwiczenia, ćwiczenia, ćwiczenia… Chyba się uda.

25 marca wypadał Wielki Piątek. Od 1979 roku w każdy Wielki Piątek Jan Paweł II udawał się do Koloseum, gdzie przewodniczył Drodze Krzyżowej. Tym razem jednak musiał pozostać w domu. Obserwował nabożeństwo w swojej kaplicy. W pewnym momencie wezwał księdza Mieczysława Mokrzyckiego. Poprosi, aby przyniesiono mu krucyfiks. Ksiądz odradzał, ale papież nie ustępował. Sekretarz przyniósł więc drewniany krzyż. Ten krzyż wyrzeźbił w 1997 roku w swoim warsztacie Stanisław Trafalski ze Stefkowej w powiecie leskim i podarował go żonie Janinie przykutej do wózka inwalidzkiego. Gdy mieszkańcy Stefkowej udawali się na pielgrzymkę do Rzymu, pani Trafalska postanowiła przekazać krucyfiks papieżowi. Teraz on wziął go w dłonie i przytulił.

Wkrótce miało się okazać, że to była ostatnia Droga krzyżowa papieża na tej ziemi. Było to jedno z jego ulubionych nabożeństw.

(…)

Paweł Zuchniewicz

– dziennikarz, pisarz, wicedyrektor ds. wychowawczych Szkoły Żagle Stowarzyszenia STERNIK

 fot. Balkis Press/ABACA/EAST NEWS

Całość artykułu znajdą Państwo w numerze kwietniowym “Wychowawcy” – 4/2025 – “Wytrwałość” 

Artykuł Zacząć może każdy, wytrwać tylko święty. Jan Paweł II – człowiek mężny pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Już z nastaniem pierwszych dni jesiennej słoty u obydwu chłopaków kiełkował pomysł wspólnej wyprawy – przedsięwzięcia, które nie tylko będzie sposobem na ciekawe spędzenie czasu w oderwaniu od codzienności nauki i domowych obowiązków, ale także wyczynem wymagającym wysiłku fizycznego i hartu ducha.

Trasę wymyślił Adam. Tatry zimą to coś trudnego i ambitnego. Całodzienna eskapada! Jak pogoda dopisze, cudne widoki, wspaniałe górskie panoramy – marzenie każdego fotografa, a obydwaj lubią robić zdjęcia. Nie musiał długo przekonywać kolegi do pomysłu.

O zimowej wyprawie na jeden z tatrzańskich szczytów z rodzicami rozmawiał, jak tylko wrócił z harcerskiego zimowiska. Długo i wytrwale namawiał ich do tego pomysłu. Mama nie była zachwycona, a wręcz przeciwna takiej wycieczce. Tata przychylniej patrzył na śmiały cel. Góry w jego rodzinie były obecne od dawien dawna. Dziadek Jerzy wspinał się w Tatrach i dolinkach podkrakowskich w latach 40. i 50., a może nawet pod koniec lat 30. Był także dobrym narciarzem. Na drewnianych nartach, w skórzanych butach, przemierzał nasze najwyższe góry, uprawiając ówczesną wersję „skialpinizmu”. Mama Taty – babcia Adama – także sporo chodziła po górach, najpierw jako harcerka, potem studentka AGH, aż na koniec z małym synkiem.

Adam czuł, że Tata da się przekonać. Widać było, że należy tylko spokojnie i wytrwale namówić go, używając sensownych argumentów. Jednym z „asów w rękawie” było to, że po grudniowym szkoleniu, w ramach kursu wysokogórskiego organizowanego w Tatrach przez Harcerską Akademię Umiejętności ZHR, jest dobrze przygotowany do zimowej aktywności w wysokich górach. W ramach tego kursu wchodzili na Giewont, ćwiczyli asekurację, poruszanie się z czekanem, wyhamowywanie za jego pomocą poślizgu po upadku. Przywołując w rozmowach z rodzicami ten argument podkreślał także, że część niezbędnego sprzętu przecież jest w domu, a raki i czekan dla kolegi zorganizuje. Podkreślał, że na trasę wyruszy ze sprawdzonym towarzyszem kilku już wcześniejszych wędrówek, podczas których miał okazję przekonać się o jego niezawodności. Bo przecież w trudnych górskich warunkach podstawową kwestią jest możliwość liczenia na pomoc drugiej osoby. Poza tym zapowiadali w najbliższe dni dobre warunki pogodowe. Ponadto zagrożenia lawinowego prawie miało nie być – na stronie TOPR-u od paru dni była „1”.

(…)

Marcin Kapusta – ur. 1973; historyk, instruktor ZHR (w harcerstwie od 1986 r.), od lat wielu lat radny Rady Dzielnicy VII Zwierzyniec

fot. Adam Kapusta

Całość artykułu znajdą Państwo w numerze 4/2025 – Wytrwałość 

Artykuł Zimowe Tatry pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Dzisiejszy świat nie sprzyja nabywaniu cnoty wytrwałości. Zachęca nas do zmiany miejsca zamieszkania, miejsca pracy, podsuwa nam nowe modele telefonu czy samochodu. Wielu młodych ludzi szybko zniechęca się i nie kończy rozpoczętych studiów, czasami przenoszą się na nowy kierunek. Nieustannie szukamy nowych wrażeń. Co roku chcemy podczas wakacji odwiedzać inne miejsca. Dzieci zmieniają szkoły, klasy, zniechęcone jednymi zajęciami dodatkowymi, zapisują się na kolejne. Coraz więcej ludzi uważa, że w przypadku trudności w małżeństwie, rozwiązaniem jest zmiana współmałżonka. Niestety, nie możemy powiedzieć o współczesnym społeczeństwie, że cechuje się wytrwałością. Oczywiście wytrwanie w małżeństwie ma inną wagę niż wytrwanie przy zakupionym rok temu modelu telefonu, ale brak wytrwałości w kwestiach drobnych przenosi się często na poważne decyzje życiowe. Stąd tak ważne jest, aby w rodzinie pielęgnować cnotę wytrwałości.

Człowiek wytrwały to taki, który cechuje się uporem i zdecydowaniem w działaniu oraz konsekwentnym dążeniem do wyznaczonego celu. Oczywiście mówimy tu o pielęgnowaniu cnoty wytrwałości, która pomaga nam w dążeniu do dobra.

Wytrwałość to młodsza siostra męstwa, związana ze stałością, cierpliwością, a nawet wielkodusznością. Nabywaniu cnoty wytrwałości bardzo pomaga optymizm i pokora.

Paradoksalnie, aby osiągnąć cnotę wytrwałości potrzeba, jak w przypadku walki o każdą cnotę, wytrwale podejmować wyzwanie. Bez wytrwałości niewiele zrobimy. I może brzmi to mało oryginalnie, ale wytrwałość, jak każda cnota, wymaga wytrwałego ćwiczenia się w niej.

Dobrze wiemy, że aby osiągnąć sukcesy, aby dojść do wyznaczonych celów, nie wystarczy wrodzony talent, swoisty geniusz czy wysoki poziom inteligencji. Wielkich dzieł dokonują ludzie przede wszystkim wytrwali, wytrwali w nauce, w pracy, wytrwali w drobnych postanowieniach, w realizowaniu dzień po dniu planu działania, wytrwali nawet wtedy, gdy spada ciśnienie, a z ciemnych chmur sączy się deszcz, a już szczególnie wtedy, gdy wielokrotnie nie udało się osiągnąć określonego celu. Cnotę wytrwałości obserwujemy wśród sportowców, którzy dążą do wygranej, naukowców poszukujących żmudnie pożądanych wyników badań, ale również u matek, które codziennie sprzątają dom, wstawiają pranie i gotują obiad, aby przywitać nim powracających z pracy i szkoły domowników.

Wytrwałości nie da się „sprawdzić” w jednej chwili – wytrwałość to umiejętność trwania przy dobru, mimo przeszkód i najróżniejszych okoliczności. Czasami pokusa doprowadza do zniechęcenia, słyszymy podszepty, że gdybyśmy byli w innym miejscu, z innymi ludźmi, w innych okolicznościach, to na pewno potrafilibyśmy działać wytrwale. Tym bardziej należy ćwiczyć się w wytrwałości i odrzucać zniechęcenie, które, jeśli zrezygnujemy ze starań, doprowadzi nas do przygnębienia.

Rodzina jest pierwszym i wspaniałym poligonem do ćwiczenia się w wytrwałości. To właśnie w domu, w otoczeniu kochających osób, możemy poprawiać się, nie od razu, a każdego dnia troszeczkę, powoli, na miarę naszych możliwości, możemy osiągać małe i większe cele z pomocą najbliższych.

(…)

Anna Murawska

– żona od 28 lat i mama sześciorga dzieci, od 20 lat moderator Akademii Familijnej, prowadzi wykłady i warsztaty na tematy rodzinne, od 10 lat scenarzystka ogólnopolskiego Orszaku Trzech Króli,pomysłodawca, organizator i reżyser Orszaku Dziejów. Autorka scenariuszy bajek i piosenek dla dzieci, poradników „Kocham i wymagam”, „Stawiam na stół”, „Chodzi o pieniądze”, prowadzi audycję „Radiowy Kurs Małżeński” w Radio Warszawa

Całość artykułu w numerze 4/2025 – “Wytrwałość” 

Artykuł Jak WYTRWALE walczyć o WYTRWAŁOŚĆ pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Uczniowie czekają z niecierpliwością na Twoje lekcje, bo są ciekawi, co dziś wymyślisz. Studenci nie mogą się z Tobą rozstać po zajęciach. Gdy spotykają Cię po latach, mówią, jak bardzo ważne było spotkanie z Tobą, Twoje słowa, inspiracje. Wybierają zawód nauczyciela, bo chcieli być tacy, jak Ty. Rodzice przychodzą do Ciebie, abyś pomógł rozwiązać problemy szkolne, bo umiesz słuchać i masz intuicję, jak oddzielić sprawy ważne od błahych. Spotkanie opłatkowe także potrafisz zorganizować jak nikt inny.

Relacja: ja – Pan Bóg

Niebezpieczeństwo: wpadnięcie w pychę („jestem wspaniały, naprawdę wspaniały”), pracoholizm (muszę być coraz lepszy, nie mogę obniżyć poprzeczki, „oni się spodziewają”), oddalenie od Pana Boga (nie mam czasu na modlitwę, muszę pracować).

Szansa: przy każdym dobrym słowie dziękować w duszy Panu Bogu. Proponowany akt strzelisty: „Słudzy nieużyteczni jesteśmy; wykonaliśmy to, co powinniśmy wykonać” (Łk 17,10). Stale modlić się za uczniów i studentów, aby słuchali bardziej Ducha Świętego, niż ludzi. Nawet Ciebie.

Relacja: Ja – bliźni

Każdy spotkany jest naszym bliźnim. Uczeń, jego rodzice, student, koledzy z pracy. Pracując z ludźmi, nieustannie dzielimy się swoimi zasobami.

Niebezpieczeństwo: Czy dając siebie tak obficie w pracy, mam jeszcze czas i siły (w tym mój ogromny zasób – kreatywność) dla najbliższych: żony/męża, dzieci? Czy z równym dynamizmem wymyślam rzeczy dla rodziny (sposób spędzania wolnego czasu, prowadzenia domu, wychowania własnych dzieci), co dla moich podopiecznych?

Szansa: Moją pomysłowością mogę służyć najbliższym, ułatwiając im i umilając ich życie.

Mogę podzielić swoje zasoby stawiając dom i rodzinę na co najmniej takiej samej płaszczyźnie „ważności”, co pracę zawodową. To będzie mój punkt 1. codziennego rachunku sumienia.

W relacji: sam ze sobą

Pytania: Czy bycie stale kreatywnym “dla kogoś” nie jest zbyt wyczerpujące? Czy mam czas odpocząć, aby być lepszym narzędziem w ręku Boga? Czy bycie twórczym nie stało się na pokaz? Czy daję sobie pozwolenie, by być zwyczajnym, wystarczająco dobrym? Czy umiem odmówić, jeśli dane zadanie to zbyt dużo dla mnie? Czy umiem delegować zadania, zamiast wszystkie brać na siebie? Czy umiem poprosić o godną zapłatę za moją dobrą pracę? [Godzien jest robotnik zapłaty swojej (1 Tm 5, 18). Czy wiem, że przyjmując kolejne zadanie, mniej czasu i sił zostaje dla mojej rodziny?

Z nowym rokiem, nowym krokiem – powodzenia, Kreatywni!

Maria i Stanisław Kowal

– pedagodzy z przeszłością harcerską. Rodzice siedmiorga dzieci w wieku od 5 do 17 lat. Założyciele placówek edukacji spersonalizowanej

fot. 123rf.com

Artykuł Twórczy nauczyciel. Rachunek sumienia pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Przewrotność ludzi nieprawych

Piękno i błogosławieństwo prostoty, która jest owocem ewangelicznej szlachetności, jaśnieje pełnym blaskiem wtedy, gdy widzimy zatrute owoce przewrotności tych ludzi, którzy nie słuchają Jezusa. Ludzie nieprawi uciekają od prawdy o sobie i o własnym postępowaniu. Czasem czynią to po to, żeby oszukiwać samych siebie i żeby „uspokoić” własne sumienie. Gdy już wypaczą własne sumienie, to głoszą kłamstwa po to, żeby wprowadzać w błąd innych ludzi i żeby wikłać ich w zło, w które sami się uwikłali. Ludzie nieprawi stają się mistrzami manipulacji. Świadomie mieszają dobro ze złem, szczęście z nieszczęściem i szlachetność z podłością. W swoim zakłamaniu bywają aż tak diabelscy, że negują nawet coś, co jest nie do podważenia, czyli biologiczne fakty. Wbrew tymże faktom twierdzą np. że w okresie rozwoju prenatalnego człowiek nie jest człowiekiem, albo że można zmienić płeć. Prawda jest oczywista i prosta. Natomiast kłamstwa i oszustwa wymagają manipulacji i przewrotności, żeby nadać im pozór prawdy.

Im bardziej odchodzi ktoś od Dekalogu, im bardziej błądzi, grzeszy i krzywdzi innych ludzi, tym bardziej staje się przeciwieństwem ewangelicznej prostoty. Taki człowiek staje się zagmatwany w każdej sferze swojego człowieczeństwa: w myśleniu, w przeżywaniu, w sumieniu, w wartościowaniu, w kontakcie z Bogiem, z samym sobą i z bliźnimi. Przykładem jest biblijny Adam. Gdy zgrzeszył, zaczął uciekać od prawdy o swojej winie. Używał pokrętnego rozumowania po to, żeby całą winę zrzucić na Ewę. Podobnie zachowywał się Kain. Usiłował samego Boga przekonać o tym, że nie wie, gdzie jest jego brat, którego zamordował. Podobne wybiegi stosują ludzie podli w naszych czasach. Fałszują rzeczywistość za pomocą wyrafinowanych nieraz sposobów rozumowania i pokrętnych „argumentów”, żeby usprawiedliwić własną podłość, czy żeby swoje ofiary uwikłać w kłamstwo i zło. Niektórzy są wręcz bezczelni w głoszonych przez siebie manipulacjach. Niektórzy wbrew kodeksowi karnemu twierdzą, że można czynić wszystko, co się chce. Inni łamią złożoną przez siebie przysięgę małżeńską i wchodzą w związki cudzołożne, a jednocześnie twierdzą, że wybrali… wolność i miłość. Jeszcze inni twierdzą, że chronią prawa człowieka, a w rzeczywistości odmawiają ludziom prawa podstawowego, jakim jest prawo do życia w każdej fazie istnienia.

Prostota człowieka prawego

Człowiek prawy – w przeciwieństwie do ludzi podłych – promieniuje prostotą bycia oraz prostolinijnością w komunikowaniu i postępowaniu. Ktoś taki szczerze i z całego serca pragnie się nieustannie nawracać po to, by stawać się kimś coraz bardziej podobnym do Jezusa. Wszystkie polecenia Boga są dla niego najwyższym prawem, do którego dostosowuje swoje sposoby myślenia i swoje czyny. Człowiek prawy wymaga od siebie nie tylko tego, by jego postępowanie było zgodne z Ewangelią, lecz także tego, by motywy jego działania były uczciwe i szlachetne. Człowiek ewangelicznej prostoty rozlicza samego siebie z prawości serca, a nie tylko z zewnętrznej poprawności swoich zachowań. Człowiek prawy wie, że jest niedoskonały i dlatego ciągle czuwa nad sobą w myśleniu, w sumieniu i w postępowaniu. Gdy choćby w drobnej sprawie zbłądzi, to z miejsca przyznaje się do winy i stanowczo podejmuje trud nawrócenia. Gdy widzi, że błądzi ktoś z jego bliźnich, to w sposób prosty i oczywisty nazywa rzeczy po imieniu i z miłością upomina błądzącego. Nie ma przy tym względu na osoby.

Człowiek prawy mówi prawdę zarówno samemu sobie, jak i swoim bliźnim. Czyni to także wtedy, gdy błądzący to ktoś bliski czy to osoba wysoko postawiona w hierarchii społecznej. Do jednego z moich znajomych, który jest człowiekiem wyjątkowo prawym i prostolinijnym, przyszedł jego siostrzeniec z narzeczoną, żeby zaprosić go na swój ślub. Wtedy mój znajomy z całą prostotą zwrócił się do narzeczonej z pytaniem: „Czy obecny tu mój siostrzeniec powiedział Pani, że nie pracuje, że się upija i że skrzywdził już kilka kobiet?”. Okazało się w dalszej rozmowie, że siostrzeniec mojego znajomego okłamywał swoją narzeczoną. Mimo to nie odwołała ona ślubu. Mój znajomy oczywiście na ten ślub nie poszedł. Pół roku po ślubie kobieta uciekła od swego męża, który ją drastycznie krzywdził. Była w głębokiej depresji. Miała jednak jeszcze na tyle wdzięczności i siły, że przyjechała do mojego znajomego i podziękowała mu za to, że był jedynym człowiekiem, który otwarcie i prosto powiedział prawdę o jej narzeczonym.

Prostota to świętość

Prostota płynąca z Ewangelii to przezroczystość w uczciwym myśleniu i w szlachetnym postępowaniu. To owoc trwania w prawości i wzrastania w świętości. Człowiek święty na wzór Jezusa to ktoś, kto nie ma niczego do ukrycia ani przed samym sobą, ani przed Bogiem i ludźmi. Święty z całą prostotą przyjmuje prawdę o sobie i świecie. Nie komplikuje tej prawdy. Nigdy nie mataczy. Nie manipuluje faktami ani osobami. Nie patrzy na rzeczywistość w sposób jednostronny czy zawężony. Widzi i głosi całą prawdę z całą oczywistością i bezkompromisowo. Święty na podobieństwo Jezusa to człowiek, którego prostota w myśleniu, komunikowaniu i postępowaniu jest przezroczyście widoczna i oczywista. W konsekwencji taki człowiek to ktoś w każdej sytuacji wiarygodny i godny zaufania. Swoją prawością i prostotą przyciąga on do siebie ludzi szlachetnych, a niepokoi tych, którzy mataczą i manipulują, żeby mieszać dobro ze złem i głosić kłamstwa.

Fundamenty prostoty

Człowiek ewangelicznej prostoty jest prawy i przezroczysty we wszystkich wymiarach swojego człowieczeństwa. Najpierw jest prawy i przezroczysty w swoim myśleniu. Używa rozumu w sposób trzeźwy, jasny i precyzyjny. Wie, że zasady postępowania ucznia Jezusa są proste i łatwe do zrozumienia. Polegają one na bezkompromisowym respektowaniu każdego przykazania Dekalogu, w każdej sytuacji. Wie też, że najważniejszym kryterium zbawienia jest trwanie w potrójnej miłości: do Boga, do samego siebie i do bliźniego. Człowiek ewangelicznej prostoty kształtuje w sobie prawe sumienie. Wie, że istnieje dobro i zło, czyli szczęście i nieszczęście. Ma świadomość tego, że Bóg wskazuje takie sposoby postępowania i takie więzi, które prowadzą do świętości i radości. Nie ma wątpliwości, że wszystkie inne zachowania i wszystkie inne rodzaje relacji z bliźnimi prowadzą do uwikłania w zło i grzechy, do niesprawiedliwości, rozczarowania, krzywd i cierpienia, do poczucia winy czy do poczucia krzywdy.

Przejawy prostoty

Ewangeliczna prostota to nie tylko prawość w myśleniu i prawość sumienia. To także prawość w wartościowaniu. Oznacza ona kierowanie się prostą, jasną i oczywistą hierarchią wartości. Człowiek ewangelicznej prostoty na czele wartości stawia miłość, prawdę, uczciwość, i sprawiedliwość. Dzięki temu w każdej sytuacji i w sposób bezwarunkowy dotrzymuje danego przez siebie słowa oraz wiernie wypełnia zobowiązania, których się podjął. Taki człowiek demaskuje przewrotność tych ludzi, którzy pokrętnymi metodami usiłują ukazywać wartości wtórne, czy przewrotnie rozumiane, jako wartości najważniejsze: na przykład tolerancję myloną z pobłażaniem złu, czy wolność myloną ze swawolą.

Człowiek ewangelicznej prostoty jest na wskroś przezroczysty w swoim postępowaniu. Wymaga od siebie nie tylko szlachetnego postępowania, lecz stanowczo unika wszystkiego, co ma choćby pozór zła, co mogłoby niepokoić czy gorszyć innych ludzi. Podobnie uczciwe i przejrzyste są słowa, jakie wypowiada człowiek prawy na wzór Chrystusa. Posługuje się on takimi słowami i pojęciami, jakich używał wcielony Syn Boży. Oczywiste prawdy komunikuje w oczywisty sposób. Wyjaśnia np., że Bóg stworzył mężczyznę i kobietę i że wszystkie inne tak zwane „tożsamości” płciowe są wypaczeniem prawdy o człowieku. Równie prosto stwierdza, że między ludźmi istnieją związki oparte na miłości, albo związki toksyczne, czyli takie, w których jedna ze stron kieruje się kłamstwem, podstępem, egoizmem, przewrotnością, podłością. Człowiek prawy wyjaśnia z przezroczystą prostotą, że chrześcijanin żyje albo w małżeństwie sakramentalnym, albo w związkach cudzołożnych i że nie ma żadnych stanów pośrednich, np. związków niesakramentalnych czy nieregularnych.

Prostota w kontakcie z Bogiem

Dla człowieka ewangelicznej prostoty jest oczywiste to, że Bóg kocha każdego człowieka, że zawsze ma rację i że wszystkie Jego przykazania są słuszne. Taki człowiek nie przypisuje Bogu skutków zła, jakie popełniają ludzie. Z całą prostotą wyjaśnia sobie i innym, że nie jest przecież winą Boga to, że Go nie słuchamy i że w konsekwencji – jak syn marnotrawny – siebie czy innych ludzi skazujemy na cierpienie. To nie Bóg zsyłam nam krzyże, lecz to my krzyżujemy samych siebie i siebie nawzajem wtedy, gdy nie słuchamy Boga, czyli wtedy, gdy fizycznie czy duchowo zabijamy, gdy cudzołożymy, kradniemy, kłamiemy czy pożądamy zamiast kochać.

Człowiek ewangelicznej prawości z dziecięcą prostotą, spontanicznością i wdzięcznością przyjmuje miłość od Boga i od ludzi. Taki człowiek wręcz przejmuje się Bogiem i Jego niesłychaną miłością – aż do krzyża. W konsekwencji niczym innym nie przejmuje się zbytnio. To daje mu ogromną pogodę ducha i poczucie bezpieczeństwa, które promieniuje z człowieka prawego. Z prostotą modli się i pokłada w Bogu niezachwiane zaufanie. Daje o tym jasne świadectwo innym ludziom także wtedy, gdy jest za to wyszydzany czy prześladowany. Jest przezroczystym i wiarygodnym świadkiem tego, że Bóg rozumie, kocha i chroni człowieka.

Prostota w kontakcie z samym sobą i bliźnimi

Człowiek ewangelicznej prawości z dziecięcą szczerością mówi sobie prawdę o samym sobie, o własnych wadach i zaletach, a także o własnym postępowaniu. Wie, że jest niedoskonały. Gdy w swej słabości zbłądzi, wtedy z miejsca przyznaje się do winy. Nie szuka usprawiedliwień. Nie zgania winy na innych ludzi. Jest dla niego oczywiste, że musi stawiać sobie wysokie wymagania, jeśli chce wiernie wypełniać otrzymane od Boga powołanie do świętości. Używa umysłu wyłącznie po to, żeby poznawać prawdę i żeby coraz dojrzalej kochać. Każdym swoim zachowaniem pragnie wyrażać miłość – i nic innego. W każdej sytuacji i w obliczu każdego problemu jest dla niego oczywiste, jakie postępowanie jest słuszne, a co sprzeciwia się woli Boga i godności człowieka.

Podobną szczerością i prostotą kieruje się człowiek prawy w kontakcie z bliźnimi. Jest wobec nich szczery i na wskroś uczciwy. Zawsze stosuje Jezusową zasadę: tak-tak, nie-nie. W każdej sytuacji pozostaje prawdomówny i lojalny. W konsekwencji jego zachowanie jest dla bliźnich przewidywalne. Jest dla nich oczywiste, że co by się nie wydarzyło, to człowiek ten będzie postępował zgodnie z Dekalogiem i będzie kierował się przykazaniem miłości. Równie oczywiste jest to, że w każdej sytuacji będzie słuchał Boga bardziej niż ludzi i bardziej niż samego siebie.

Jezus ideałem człowieka prostego

Człowiek ewangelicznej prostoty w sposób bezkompromisowy wzoruje się na Jezusie. Wie, że kto nie naśladuje Jezusa, ten błądzi i ten powinien się nawrócić. Wie, że Jezus we wszystkim ma rację i że wszystkie Jego słowa oraz czyny są słuszne. Człowiek prawy chce na wzór Jezusa być bezkompromisowy w prawdzie, miłości i wierności podjętym przez siebie zobowiązaniom. Wie, że nie istnieją półprawdy. Nie idzie na żadne kompromisy ze złem, bo wie, że takie kompromisy oznaczają czynienie zła czy zgodę na zło. Człowiek ewangelicznej prostoty jest pełen Bożej mądrości. Dzięki temu nie pozwoli sobie, ani innym ludziom, pomieszać dobra ze złem czy błogosławieństwa z przekleństwem. Wie, że w sferze dobra i zła, czyli w sferze szczęścia i nieszczęścia, wszystko jest oczywiste i proste. Ma pewność, że warto postępować prostolinijnie, bo owocem niewinności jest nie tylko wieczne zbawienie, lecz także trwała radość oraz spokojny sen, tu i teraz.

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

fot. 123rf.com

Artykuł Prostota płynąca z Ewangelii pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Minimalizm w rodzinie wielodzietnej? Zabawne… Weźmy na przykład buty w korytarzu. Dwie pary dla każdego – „kościołowe” i do „śniego-błotka” – razy osiem (plus babcia dziewiąta) i wystarczy, by od wejścia uprawiać biegi na przełaj… To samo ze szkolnymi zeszytami, sztućcami, zabawkami (!), kaskami rowerowymi, majtkami, ulubionymi kubeczkami i dokumentami, gdzie samych dowodów, legitymacji i Kart Dużej Rodziny jest kilkadziesiąt. O skarpetkowym memory nawet nie wspominając, gdy po praniu trzeba odszukać, lekko licząc, czterdzieści par.

A jednak da się upraszczać i taki styl życia wybieramy, choć wdrażanie zmian nie jest proste. Krok w przód, potem trzy kroki w tył, bo kolejny raz przygniata nas myśl, że to tylko krew w piach i ostatnie słowo należy do rzeczy, ubrań, przedmiotów, gratów, rupieci. Nam zaś zostaje potykanie się o nie i robienie im miejsca. Potem otrzeźwienie i kolejny zryw, by przywrócić przedmiotom ich rolę – mają nam służyć, a nie nas przytłaczać.

Nie napiszemy o sposobach organizacji, rodzajach pudełeczek, strategiach na posprzątanie strychu, który przez kilkadziesiąt lat przyjmował „na czarną godzinę”, a ona dziwnie nigdy nie nadeszła. Jak odgracić dom, nie wpadając w rozpacz? (To przy okazji tytuł książki, którą sami czytaliśmy…) „Sprzątaniowe haki” to kwestia wtórna. Lepiej rozpocząć od refleksji, jak to możliwe, że to my zaczęliśmy służyć przedmiotom, a nie one nam. Dzielimy się z wami pytaniami z naszego prywatnego „rachunku sumienia”. Z pokorą – bo ciągle widzimy, ile pracy ciągle przed nami.

Kto komu służy?

„Bez przesady” – ktoś powie. Przecież potrzebujemy przedmiotów. Mam zostać z jednym materacem na środku pokoju i wyszczerbionym kubkiem?! Oczywiście, że nie. Minimalizm nie proponuje wpadania z jednej skrajności w drugą.

Zostawmy na chwilę emocje i porozmawiajmy racjonalnie. „Emocje?” – znowu wzburzenie. Tak, emocje. Bo jeśli nasz stosunek do przedmiotów jest niezdrowy, to tak naprawdę kupujemy nie daną rzecz, lecz wrażenia obiecane przez specjalistów od marketingu. Jedwabna bluzka zrobi ze mnie kobietę z klasą, a skórzana aktówka sprawi, że współpracownicy wreszcie zaczną się liczyć z moim zdaniem. Szybsze auto potwierdzi moją męskość, nowy rowerek dla dziecka udowodni, że jestem dobrym ojcem, markowe buty sprawią, że przebiegnę półmaraton. Nowe ubrania, samochody, gadżety wiele obiecują. Problem w tym, że nigdy swoich obietnic nie spełniają. Tak, na rodzinnym przyjęciu w nowej sukni czuję się lepiej, lecz tylko do momentu, gdy zobaczę ładniejszą, droższą, lepiej dopasowaną na swojej szwagierce albo kuzynce. Błędne koło.

Zejdźmy z tej piętrowej dygresji na parter. Zatem kto komu służy? Czy to ja jestem panem rzeczy? Czy to ja nadaję im znaczenie i funkcje w moim życiu? Takie pytania brzmią abstrakcyjnie. A gdybyśmy je ukonkretnili i zapytali: czy z łatwością potrafimy wyrzucić to, co się zepsuło? Czy umiemy podać dalej to, co na danym etapie życia nie jest nam już potrzebne? (Dla nas wyjątkiem są ubranka dziecięce – na starszą córkę za małe, ale za pół roku będą dobre na młodszą.) A może jest nam żal pozbyć się jakichś przedmiotów, bo były drogie, bo podobno się przydadzą, bo wiążemy z nimi jakieś nadzieje albo wspomnienia? (Tu mamy drugi wyjątek – zbieramy rodzinne pamiątki, stale monitorując ich „objętość”). Czy nasze dzieci potrafią powiedzieć, o jakim prezencie marzą, a może list do św. Mikołaja piszą na siłę, bo wszystko już mają? Kiedy ostatnio zrezygnowaliśmy z zaproszenia przyjaciół na kolację, bo pokonał nas bałagan, który bierze się z nadmiaru gratów? Ile razy nadwerężyliśmy domowy budżet, by „zrobić wrażenie” i kupiliśmy coś, na co obiektywnie nas nie stać? Czy zostajemy w pracy po godzinach, żeby mieć więcej pieniędzy, co tłumaczy się: czy wolimy kupić nowy sprzęt do kuchni zamiast pójść na przedstawienie w przedszkolu? Wreszcie ile pieniędzy poświęcamy na dbanie o przedmioty? Bo nie wystarczy nabyć nowe buty, bluzkę, garnek, telefon, scyzoryk, grającą zabawkę czy porcelanę z Bolesławca (to nie product placement; to nasza słabość). Te wszystkie przedmioty trzeba gdzieś schować, nierzadko dokupując dedykowane im półki, pojemniki, kosze i innej maści organizery. Należy je też odkurzać, a więc potrzebne są płyny, spraye, szmatki, ściereczki. Inne do ekranów LCD, inne do drewna, inne do elementów ze srebra, kamienia czy szkła. Aaaaa, co za szaleństwo! Nagle okazuje się, że jedna mała nowa rzecz ciągnie za sobą stado przydasi.

Mniej znaczy… mniej

Żyjemy w kulturze nadmiaru. Więcej energii wkładamy w pozbywanie się przedmiotów niż w ich nabywanie. Dając się nabrać na obietnice specjalistów od marketingu, częściej patrzymy na palec, który pokazuje Księżyc, niż na sam Księżyc. Trudno nam odróżnić potrzeby od pragnień i zachcianek. Black Friday, który ma „pomóc” przygotować się do świąt, sam w sobie stał się „świętem”. Męczą nas nieustanne decyzje: oddać za darmo, wyrzucić do śmieci czy sprzedać na OLX? Tak bardzo lubimy mieć dużo, że nawet zwykliśmy powtarzać: „Mniej znaczy więcej”. W pewnym sensie tak, ale ostatecznie przecież mniej rzeczy znaczy po prostu … mniej rzeczy. Zmęczenie „tym wszystkim” to idealny grunt dla ziarna minimalizmu. A może po prostu dla ziarna… Ewangelii?

Zwolnij miejsce

Jak to możliwe, że właściciela pełnych spichlerzy Pan Jezus nazwał „głupcem” i „nędznikiem”, a o ubogich mówił „błogosławieni”? Bogacz postawił na niewłaściwą kartę. W pomnażaniu majątku (i gromadzeniu rzeczy) nie ma nic złego, jeśli zbliża nas to do Pana Boga i drugiego człowieka, a nie staje się ucieczką od rodziny, atrapą więzi, udawaniem szczęśliwego życia. Ewangeliczne ubóstwo (po nowoczesnemu: minimalizm) to umiejętność wybierania tego, co najważniejsze. Przedmioty nigdy nas nie nasycą. Mogą za to łaskawie ustąpić miejsca prawdziwemu życiu, jeśli tego od nich zażądamy.

Pusta przestrzeń przywraca właściwy porządek – używam przedmiotów na własnych zasadach. Nie wysypują się zewsząd, by mnie osaczyć. Pusta przestrzeń to także puste playlisty, oszczędne korzystanie z platform telewizyjnych czy dawkowanie sobie newsów. Pusta przestrzeń nie jest mniej wartościowa. Pusta przestrzeń to nie to samo co pustka – tu jest miejsce dla tego, dla czego warto żyć, czyli relacji. To nasze doświadczenie – w „oddychającym” domu łatwiej się modlić (relacja z Panem Bogiem), przyjemniej pić kawę (relacja małżeńska), bardziej spontanicznie przychodzi zabawa (relacja z dziećmi).

Ewangeliczna prostota to nie tylko zdolność nadawania priorytetów, ale odwaga wybierania tego, co najważniejsze. Dlaczego odwaga? Bo nie ma decyzji bez konsekwencji. Kiedy ucinam niezdrowe przywiązanie do rzeczy i szukam umiarkowania, mam więcej czasu na relacje prawdziwe. I tu bywa pod górkę. Bo łatwiej i szybciej uporządkować regał, niż odbudować stracone zaufanie dorastającego dziecka. Gdy układam gary i pokrywki w specjalnych przegródkach, nie dość, że przy tym nie płaczę, ale w dodatku natychmiast widzę efekt i mam poczucie sukcesu. A ile czasu i łez potrzeba, by ucieszyć się „efektem” w cerowaniu podziurawionej relacji małżeńskiej? Iluzją byłoby myśleć, że odgracony dom to lek na małżeński kryzys, jednak trudno nie zgodzić się z tezą, że odwracając się od przedmiotów, łatwiej stanąć naprzeciwko tych, którym już dawno nie patrzyliśmy prosto w oczy. I przestać szukać, bo znaleźliśmy.

Chcielibyśmy mieć wystarczająco dużo odwagi, aby zawsze wybierać „mniej”, mimo że to „więcej” jest synonimem, prestiżu, statusu, sukcesu, możliwości, umiejętności. Bo wolimy budować relację z żoną/mężem, dziećmi, przyjaciółmi niż z jedwabną bluzką i drogim samochodem.

Magdalena i Marcin Nowakowie

– małżeństwo z 14-letnim stażem, rodzice sześciorga dzieci, praktycy edukacji domowej

fot. 123rf.com

Artykuł Odwaga prostego życia pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

12 lutego tego roku Ministerstwo Edukacji Narodowej na swojej stronie zaprezentowało propozycje zmian, otwierając zarazem tzw. prekonsultacje dla wszystkich chętnych. Idea godna pochwały, gdyby nie to, że otrzymaliśmy na analizę zamieszczonych dokumentów niecałe siedem dni. Zarówno więc tempo przygotowania zmian przez MEN, jak i skandalicznie mało czasu na ich analizę przez obywateli skłania do zadania kilku pytań. Komu i dlaczego zależy na tym, żeby już od września tego roku uczniowie uczyli się według nowych podstaw? Czy w takim pośpiechu przygotowana reforma może zostać zrobiona rzetelnie? Czy realnie jesteśmy partnerem w tym dialogu, skoro dostaliśmy tydzień na analizę dokumentów? A może reformy, które ujrzały światło dzienne 12 lutego, były przygotowywane już dużo wcześniej? Kto zatem uczestniczył w wykreślaniu noblistów i bohaterów narodowych oraz elementów empirii w podstawach programowych?

Europejski kontekst zmian w podstawach programowych

Ten zadziwiająco szybki marsz na skróty dziwi szczególnie dlatego, że MEN od razu zapowiada, że to tylko zabiegi kosmetyczne, a kompleksowa reforma programowa wejdzie w życie do szkół podstawowych dwa lata później (1 września 2026), a do szkół ponadpodstawowych w roku szkolnym 2028/2029.

Nieco światła na tę sprawę rzucił prof. Andrzej Waśko, doradca prezydenta RP, przewodniczący Rady ds. Rodziny, Edukacji i Wychowania, wykładowca UJ, który podczas konferencji prasowej 23 lutego br. zwrócił uwagę na to, że „polityka oświatowa, która dotąd w UE była całkowicie powierzona kompetencji rządów krajowych, stanie się częścią polityki unijnych i w związku z tym, w przypadku przyjęcia tych traktatów [europejskich – przyp. red.], będziemy mieli do czynienia z całkowicie nową sytuacją – tzn. kontrolę nad polskim szkolnictwem obejmie bezpośrednio UE”¹.

Należy też zauważyć, że trzy tygodnie przed opublikowaniem przez MEN propozycji zmian w podstawach programowych, czyli 24 stycznia 2024 roku, miała miejsce przemilczana przez media wizyta w Polsce Iliany Iwanowej, europejskiej komisarz ds. innowacji, badań naukowych, kultury, edukacji i młodzieży. W tekście opublikowanym w „Głosie Nauczycielskim” podkreśliła ona, że „w ostatnich latach państwa członkowskie, instytucje unijne i społeczność edukacyjna połączyły siły, aby budować europejski obszar edukacji. Inicjatywa ta wyraża naszą wspólną wizję, jak powinny wyglądać włączająca edukacja wysokiej jakości i uczenie się przez całe życie, dostępne ponad granicami i dla wszystkich”. Komisarz mówiła o transnarodowej mobilności edukacyjnej i o wspólnym edukacyjnym dyplomie. Europejski Obszar Edukacji to plan, aby zunifikować wszystkie systemy oświatowe w UE, czyli pozbawić je komponentów narodowych, co będzie miało miejsce po przyjęciu zmian w Traktatach Europejskich². Dopiero w tym kontekście wyraźnie widać cel przyświecający zaproponowanym zmianom w podstawach programowych. Można też lepiej zrozumieć pośpiech, w jakim są realizowane oraz ekspresowe tempo pracy…

Krytyka z wielu stron

Mimo tego, że czasu było tak mało, do MEN wpłynęły aż 50 262 ankiety z uwagami dotyczącymi zmian w podstawach programowych, z czego najwięcej dotyczyło historii (31 411) i języka polskiego (11 092), pozostałe przedmiotu historia i teraźniejszość (2 820) oraz biologii (1 519)³.

Środowiskom patriotycznym i wolnościowym, w tym także Stowarzyszeniu Nauczycieli i Pracowników Oświaty „Nauczyciele dla Wolności”, które reprezentuję, udało się opracować ekspertyzę dotyczącą przedmiotów humanistycznych, która trafiła do ministerstwa, a także za sprawą mediów społecznościowych do wielu Polaków i znajduje się na naszej stronie internetowej https://nauczycieledlawolnosci.pl/2024/02/19/ocena-wybranych-propozycji-zmian-w-podstawie-programowej. Uczestniczyłam w przygotowaniu komentarza do zmian w podstawie programowej języka polskiego, a także z ramienia swojego stowarzyszenia wzięłam udział w prekonsultacjach on-line, zorganizowanych przez MEN dla organizacji pozarządowych. Zmiany w podstawach programowych są mocno krytykowane. Czego dotyczą w zakresie nauczania języka polskiego?

Wstydzenie się noblistów i fragmentaryzacja

W przestrzeni publicznej największym echem odbiły się zmiany dotyczące kanonu lektur. Mocno niepokojące jest bowiem, że polscy uczniowie przez cały okres edukacji nie będą mieli okazji przeczytać Pana Tadeusza od deski do deski. Fragmenty mają poznać zarówno w szkole podstawowej, jak i średniej. Nikt nie określa jednak, ile ich ma być i konkretnie jakie. Może się więc zdarzyć, że jakiś uczeń nie pozna nawet Inwokacji. Zdecydowanie epopeja Mickiewicza powinna pozostać w podstawie programowej w całości, ale według wielu nauczycieli jej miejsce jest w szkole średniej, a nie podstawowej. Można też zauważyć niebezpieczną tendencję do prezentowania lektur we fragmentach, zamiast w całości. Tak ma być potraktowany nie tylko Pan Tadeusz, ale i W pustyni i w puszczy. Tego typu zabiegi nie pozwalają zobaczyć kontekstu, uczą fragmentaryzacji świata, a nie spojrzenia całościowego.

Nawet dla samych uczniów nie jest zrozumiałe pozbywanie się z obowiązkowego kanonu noblistów. Słuszne oburzenie budzi przeniesienie do rozszerzenia Chłopów Reymonta (uczniowie i tak czytają tylko 1 tom). Dyskusyjne jest także zupełne wykreślenie Quo vadis Sienkiewicza, choć wiele osób zauważa, że to utwór również zdecydowanie za trudny dla uczniów podstawówki.

Zbyt patriotyczne…

Zdecydowanie niesłuszne jest pozbycie się ze szkoły podstawowej takich perełek jak Reduta Ordona, Śmierć Pułkownika albo Powrót taty Adama Mickiewicza, W pamiętniku Zofii Bobrówny Słowackiego czy Moja piosnka II Norwida. Może te dzieła – zbyt chrześcijańskie i niepotrzebnie kształtujące postawy patriotyczne – nie wpisują się w Europejski Obszar Edukacyjny? Plan unifikacji europejskich systemów nauczania stoi za plecami naszych narodowych wieszczów i czeka na zmianę warty…

Każdy obywatel powinien znać hymn państwowy. Dobrze również, żeby wiedział, jakie inne pieśni pretendowały do tego miana. Dlatego powinien usłyszeć o Rocie Marii Konopnickiej czy Hymnie do miłości Ojczyzny Ignacego Krasickiego, które również mają odejść do lamusa, razem z utworami Władysława Bełzy, m.in. Katechizmem polskiego dziecka. Niebezpieczne również, ale harmonizujące z ogólną tendencją wynaradawiania, jest wykreślenie z podstawy pieśni i piosenek patriotycznych. To teksty łatwe w przyswojeniu i omówieniu, będące świadectwem dziejów, które młody Polak powinien umieć rozpoznawać i śpiewać wraz z innymi, budując poczucie jedności narodowej.

Współczesności nie można zrozumieć bez przeszłości

Wszyscy nauczyciele uczący w liceum zgodnie przyznają, że za mało jest godzin, aby zdążyć z całym materiałem przed maturą. Z pewnością coś należy tu zmienić (Może dodać jedną godzinę tygodniowo…?). Jak bowiem omówić dramat Szekspira podczas czterech lekcji, jak proponują rozkłady materiału? Słuszna jest myśl, aby młodzież zapoznawać z literaturą współczesną, najnowszą. Nie zrozumie ona jednak tych tekstów bez znajomości kanonu lektur europejskich i polskich z wieków dawnych. Musi dobrze znać Biblię i mitologię grecko-rzymską, do której wciąż nawiązują literaci. Każdy uczeń powinien znać dzieje Odysa czy rodowód starożytnego teatru, które zostały wykreślone. Musi też zapoznać się ze średniowiecznymi wzorcami, dlatego niesłuszne jest wykreślenie Legendy o św. Aleksym czy Kroniki polskiej. Aby zrozumiał lepiej Trylogię, powinien przeczytać fragmenty Pamiętników Jana Chryzostoma Paska. Trudno sobie również wyobrazić młodego człowieka, który nie zna historii kochanków z Werony, a taki los chce polskim uczniom zgotować ministerstwo, wyrzucając z kanonu lektur Romea i Julię. Nie należy również z podstawy zabierać Konrada Wallenroda Mickiewicza czy Rozdziobią nas kruki, wrony Żeromskiego. Zdecydowanie również bardzo ważnym uzupełnieniem dla opowiadań Borowskiego jest Raport Witolda Pileckiego, a dla Profesora Andrewsa Tokarczuk – Raport o stanie wojennym Nowakowskiego, i tych tekstów zdecydowanie nie należy się pozbywać.

Komu przeszkadzają lektury uzupełniające?

Nie bardzo też rozumiem potrzebę wyrzucania czegokolwiek z lektur uzupełniających. Są to przecież teksty, które nauczyciel może, a nie musi omówić. Spokojnie powinny tam zostać i Listy do matki Słowackiego, i wybór wierszy różnych poetów czy teksty Jana Pawła II i Wyszyńskiego. Jeśli rezygnujemy z Eneidy, Wyznań czy Summy teologicznej jako lektur obowiązkowych, pozostawmy teksty te jako uzupełniające. Generalnie zauważyć można przykrą zasadę: obecna ekipa wykreśla przede wszystkim to, co zostało dodane za rządów PiS-u. A przecież nie powinno chodzić o rozgrywki polityczne, ale o odpowiedzialne kształtowanie młodego pokolenia Polaków.

O tym, że jest to jednak walka ideologiczna świadczy fakt, że mimo zapewnień resortu, iż jego działania mają odchudzić podstawę programową, dodano do lektur uzupełniających nowy tekst: debiut prozatorski Marii Halber pt. Strużki, który został wydany dwa miesiące przed prezentacją zmian. Tymczasem jest to utwór napisany przez bliżej nieznaną szerokiemu gronu odbiorców „osobę autorską zaangażowaną politycznie”, jak sama autorka o sobie mówi, twierdząc, że chce zmieniać „kolektywną wyobraźnię”. Wyrzucają więc Jana Pawła II czy kard. Wyszyńskiego, ale znajdują miejsce dla feministki…

Co jednak skreślić?

Nauczyciele skarżą się, że uczniowie nie rozumieją dawnych tekstów, dlatego niektórzy chcą ulżyć młodym ludziom i pozbawić ich obowiązku zaznajomienia się z trudnymi utworami. Czy jednak szkoła to ma być miejsce, gdzie wszystko jest łatwe i przyjemne, przychodzące bez wysiłku? Zdecydowanie nie. Szkoła to, w myśl klasycznej pedagogiki, miejsce pracy umysłowej, wysiłku intelektualnego i duchowego. Wysiłek włożony w zrozumienie staropolskich tekstów rozwinie umysły, poszerzy horyzonty oraz zasób słownictwa i z pewnością nikomu nie zaszkodzi. Jeśli coś usuwać, to raczej teksty bardziej współczesne –„Madame” Antoniego Libery czy „Katedrę” Dukaja, utwory Balińskiego, Wencela, Rymkiewicza, Polkowskiego, Stempowskiego czy Gaycego. Nie płakałabym nad porzuceniem Odprawy posłów greckich, Z legend dawnego Egiptu, Chmur Arystofanesa czy futurystów, których można zaprezentować za pomocą paru charakterystycznych tekstów. Zostawiłabym jedną, najbardziej znaną sielankę Karpińskiego jako egzemplifikację nurtu sentymentalnego.

Bezrefleksyjnie i bez narzędzi

Oprócz zmian w kanonie lektur, warto zwrócić uwagę na kilka innych modyfikacji. Nie zgadzam się z wieloma wykreśleniami, ale zwrócę uwagę na parę wybranych. Ministerstwo chce być nowoczesne i hołduje wielu nowym ideologiom. A jednak rezygnuje z refleksji nad funkcjonalnością języka (SP IV–VI II 1.7 i II 1.11), a także unika zachęty do pogłębionej lektury tekstów literackich i odnoszenia ich do własnego doświadczenia (SP IV–VI I 1.16). Okazuje się, że wrażliwy, mądry absolwent, który potrafi rozpoznać konteksty kulturowe i historyczne utworów literackich (SP VII–VIII I 1), nie jest w obszarze zainteresowań resortu.

Dużo mówi się o problemach psychicznych dzieci i młodzieży, o braku umiejętności społecznych czy o wzroście zachowaniach agresywnych. Tymczasem MEN proponuje rezygnację z ćwiczenia umiejętności reagowania na przejawy agresji językowej, np. poprzez zadawanie pytań, proszenie o rozwinięcie lub uzasadnienie stanowiska, wykazywanie sprzeczności wypowiedzi (LO III 2.3 zakres podstawowy). Młodzi ludzie, niewspierani w nabywaniu takich umiejętności, na agresję słowną odpowiedzą agresją… ale niekoniecznie li tyko językową. Autorzy zmian zrezygnowali również z zapisu o rozpoznawaniu elementów erystyki w dyskusji oraz ocenianiu ich pod względem etycznym (LO III 1.9 zakres podstawowy). Szkoda, że nie chcą ułatwić młodzieży podjęcia refleksji nad sposobami rozwiązywania sporów i udowadniania swoich racji.

Szkoła to tylko pewien etap w życiu człowieka, który po jej ukończeniu wkracza w świat ludzi dorosłych. Rynek pracy wymaga od młodego pracownika pewnych określonych umiejętności. Najpierw trzeba aplikować na odpowiednie stanowisko, składając CV i list motywacyjny, uczestnicząc w rozmowie kwalifikacyjnej. Potem czekają nas często publiczne wystąpienia, udział w projektach, wygłaszanie referatów czy też demonstrowanie prezentacji lub towarów klientowi. Wszystkie te umiejętności można by przynajmniej w jakiejś mierze wyćwiczyć w szkole, gdyby… pozostawiono chociaż egzemplifikację form uczestnictwa w projektach i konkursach, czyli umiejętność tworzenia różnorodnych prezentacji, projektów wystaw, realizacji krótkich filmów z wykorzystaniem technologii multimedialnych (SP VII–VIII IV 4). Niestety wszystkie te atrakcyjne dla młodego człowieka formy odejdą w zapomnienie… Tak samo jak CV, list motywacyjny, życiorys czy protokół (SP VII–VIII II 2.1, LO III 2. 5 zakres podstawowy).

W świecie mediów – poważne zagrożenie!

Choć otoczeni jesteśmy przez media, resort nie uważa za potrzebne, aby uczyć dzieci i młodzież korzystania z tych dobrodziejstw współczesności. Z podstawy programowej postanawia usunąć zapisy, które obejmują umiejętność identyfikowania i rozumienia zarówno tekstów publicystycznych (SP IV–VI I 2.1), dzieł filmowych (SP IV–VI I 2.9), jak i reklam – i to zarówno w szkole podstawowej (SP VII–VIII III 1. 8), jak i w średniej (LO III 1.8 zakres podstawowy). Uczeń nie będzie już ćwiczył rozpoznawania i rozróżniania środków perswazji oraz manipulacji w reklamowych tekstach kultury oraz nie będzie określał ich funkcji. Nie podejmie również refleksji nad pragmatycznym i etycznym wymiarem obietnic, składanych w tekstach reklamy.

Krytycznie należy również ocenić fakt, że niepotrzebne jest już, według ministerstwa, określanie cech stylu wypowiedzi internetowych oraz wartościowanie wypowiedzi tworzonych przez internautów (LO II 2.8 zakres rozszerzony). Jak widać, uczniowie zostaną pozbawieni umiejętności krytycznego przyjmowania otaczającej ich medialnej rzeczywistości. Nie rozpoznają kłamstwa ani manipulacji, czyli uwierzą we wszystko, co przekażą im media.

Polityka Cyfrowej Transformacji Edukacji

Tendencja ta koresponduje z kolejnym niebezpiecznym rządowym projektem, którego konsultacje – w odróżnieniu od prekonsultacji dotyczących podstaw programowych czy rozporządzenia o pracach domowych – przeminęły zupełnie niezauważone. 1 lutego br. MEN otworzył konsultacje dotyczące Polityki Cyfrowej Transformacji Edukacji, która jest częścią Krajowego Planu Odbudowy. W ankiecie, którą można było wypełnić do 29 lutego, zaprezentowany został szeroki wachlarz działań mających na celu wprowadzenie do szkoły sztucznej inteligencji i innych cyfrowych dobrodziejstw, implikując rozwiązania informatyczne do wszystkich działań szkoły. MEN wyrzuca z podstawy programowej informatyki umiejętność wykorzystywania Excela, a z języka polskiego wartościowanie wypowiedzi tworzonych przez internautów, ale poprzez inny dokument chce zobowiązać nauczycieli wszystkich przedmiotów do korzystania z technologii cyfrowych na swoich lekcjach, a także stworzyć w szkole więcej przestrzeni dla wykorzystania sztucznej inteligencji⁴.

Każdy nauczyciel wie, że nie da się nie korzystać obecnie z Internetu i jest świadomy, że jego rolą jest uczenie młodych ludzi mądrego korzystania z dobrodziejstw techniki cyfrowej. Nie ma jednak mojej zgody na przymuszanie nauczycieli poprzez zapisy prawne do obowiązkowego wykorzystywania technologii cyfrowej w procesie dydaktycznym. Takie zapisy nie budują autorytetu nauczyciela jako osoby dojrzałej, która potrafi dobrać odpowiednie środki i metody nauczania, aby skutecznie przekazać wiedzę i umiejętności.

Szczyt góry lodowej

Omawiając zmiany w podstawie programowej, należy widzieć je w szerokim, nawet globalnym kontekście. Zmiany, które obecnie proponuje Ministerstwo Edukacji Narodowej, wpisują się jednoznacznie w zamierzenia Unii Europejskiej, wyrażone w chęci zmian Traktatów Europejskich i wprowadzenie Europejskiego Obszaru Edukacji – stąd pozbycie się z podstaw programowych wątków narodowych. Działania MEN odpowiadają celom Agendy Zrównoważonego Rozwoju ONZ poprzez forsowanie edukacji włączającej (postulaty szerokiego włączenia uczniów z dysfunkcjami do szkół masowych to szybka droga do głębokiego zniechęcenia do nauki zarówno dzieci zdrowych, jak i tych wymagających specjalistycznego wsparcia, a w rezultacie – obniżenia poziomu nauczania), są spójne z polityką Światowej Organizacji Zdrowia (projekt wprowadzenia przedmiotu „Wiedza o zdrowiu”). Wpisują się także w zapowiedzi Światowego Forum Ekonomicznego, które roztacza przed nami wizję wirtualnej przyszłości AI, a do czego ma przygotować młodych Polaków szkoła po cyfrowej transformacji.

Agnieszka Pawlik-Regulska

– polonistka i germanistka, nauczyciel dyplomowany z ponad 20-letnim stażem pracy w warszawskim gimnazjum i liceum katolickim oraz w publicznej szkole podstawowej, prezes Stowarzyszenia Nauczycieli i Pracowników Oświaty „Nauczyciele dla Wolności”

Artykuł Niebezpieczny marsz na skróty, czyli o propozycjach zmian w podstawie programowej z języka polskiego pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Na rynku pracy brakuje nauczycieli wychowania przedszkolnego. Szukając na popularnych portalach pośrednictwa czy na stronach kuratoriów napotykamy na całe strony ogłoszeń: zatrudnię do przedszkola, cały etat, nauczyciel PPiW poszukiwany. Skąd wzięła się taka sytuacja? Jeszcze stosunkowo niedawno (15 lat temu) w rekrutacji w jednym z przedszkoli w dużym mieście wzięło udział 50 osób, z których przyjęto dwie.

Z całą pewnością nie ma jednej przyczyny takiego stanu rzeczy. Jednak zmiany w standardach kształcenia nauczycieli pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej mogły przyczynić się znacząco do tej sytuacji. Po tych zmianach, aby zdobyć odpowiednie kwalifikacje (aby zrealizować standard), konieczne jest ukończenie jednolitych pięcioletnich studiów magisterskich. Inne ścieżki przygotowania, czy ewentualnego przekwalifikowania, zostały zamknięte. Z tego powodu chwilowo na rynku pracy zabrakło odpowiednio przygotowanych nauczycieli. Zmiany zostały dokonane w celu podniesienia jakości kształcenia tych nauczycieli, jednak przygotowujący nowe standardy nie wzięli pod uwagę konsekwencji, w postaci kryzysu na rynku pracy. Trzeba mieć nadzieję, że już wkrótce sytuacja ulegnie poprawie, bo ukończą studia roczniki realizujące nowy standard.

Jak zatem powinno wyglądać kształcenie nauczycieli wychowania przedszkolnego i wczesnoszkolnego?

Na wstępie trzeba zwrócić uwagę na błędne stereotypy społeczne, obejmujące podejście do tej grupy nauczycieli. Traktowani są oni i ich praca bez właściwego docenienia. Prestiż tej grupy zawodowej nie jest, niestety, najwyższy, a powinno być zupełnie inaczej. Badania naukowe i wiedza psychologiczno-pedagogiczna wskazują na fakt, że okres przedszkolny i wczesnoszkolny to najważniejsze okresy rozwojowe w życiu człowieka. Jeśli dziecko uzyska odpowiednie, profesjonalne wsparcie, to będzie to skutkować na całą dalszą karierę edukacyjną, a może po prostu na całe dalsze życie młodego człowieka. Mówiąc inaczej, potencjał dzieci w tym okresie rozwojowym jest ogromny i potrzebni są nauczyciele, którzy ten potencjał będą potrafili wyzwolić i rozwijać. Nie należy zatem myśleć o przedszkolu jako o miejscu, gdzie dzieci tylko miło spędzają czas, a „pani jest sympatyczna” i to wystarczy, bo w ten sposób marnujemy fantastyczny okres rozwojowy. Zatem odpowiednie przygotowanie nauczycieli wymaga kształcenia na wysokim poziomie, z uwzględnieniem zmiany myślenia o kompetencjach tej grupy nauczycieli. Ta zmiana powinna iść w kierunku rozumienia roli nauczyciela przede wszystkim jako wysokiej klasy specjalisty od rozwoju dzieci. I tu należy postawić pytanie, czy taki cel można także zrealizować na studiach, które trwają krócej niż pięć lat. Moim zdaniem tak, bo przecież liczy się przede wszystkim jakość tych studiów oraz oczywiście postawa i zaangażowanie studentów. Do tego należy dodać odpowiednią rekrutację, która przy zmianie błędnych stereotypów (także finansowych) powodowałaby, że na te studia trafiają osoby posiadające odpowiednie predyspozycje.

Co z osobami, które już mają kierunkowe wykształcenie, np. jako nauczyciel języka polskiego, a chciałyby zdobyć dodatkowe kwalifikacje?

Należałoby rozważyć możliwość uzyskania takich kwalifikacji na dwuletnich studiach podyplomowych, przy założeniu, że mogą ten plan zrealizować tylko osoby, które posiadają już przygotowanie pedagogiczne/nauczycielskie i praktykę w zawodzie. Dodatkowym warunkiem byłoby zastrzeżenie możliwości prowadzenia tych studiów tylko i wyłącznie dla uniwersytetów, które prowadzą studia psychologiczne i pedagogiczne oraz oczywiście studia w zakresie pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej oraz posiadają odpowiednia kadrę dydaktyczną. Takie warunki gwarantowałyby możliwie najwyższą jakość tych studiów. Aktualnie polonista, który ma za sobą pięć lat studiów, aby uzyskać dodatkowe kwalifikacje w zakresie pedagogiki przedszkolnej i wczesnoszkolnej, musiałby studiować kolejne pięć lat.

Jakie cechy powinien mieć nauczyciel PPiW?

Przede wszystkim powinna być to osoba, która rzeczywiście chce wykonywać ten zawód i ma świadomość odpowiedzialności, która jest z nim związana. Ważne jest, aby szacunek dla dziecka, osoby wyjątkowej i niepowtarzalnej, zawsze był na pierwszym planie. Powinna to być także osoba, która chce dobra swoich podopiecznych i potrafi współpracować z innymi dla osiągnięcia tego celu oraz może po prostu osoba, która kocha dzieci. Nie chodzi tu jednak o ckliwy sentymentalizm, ale właśnie o postawę, którą można określić: chcę być z nimi i pragnę ich dobra. Do tego trzeba jeszcze dołożyć nauczycielski profesjonalizm, ale to można ukształtować na studiach.

fot. 123rf.com

Artykuł Specjaliści wysokiej klasy pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

To oczywiście truizm, że znamy nasze dzieci od urodzenia (ojcowie) i jeszcze wcześniej (mamy). Znamy ich charaktery, mocne i słabsze strony, humory i humorki. Wiemy, co lubią jeść i w co się bawić. Jaki mają rytm dobowy, ile potrzebują spać, aby w dzień dobrze funkcjonować… Listę możemy wydłużać ad libitum. Nasze dzieci w okresie przedszkolnym są szczególnie fascynujące – coraz sprawniej mówią, więc rozmowa z nimi jest już rozmową właśnie, są ciekawe świata, wrażliwe i coraz bardziej samodzielne. Jeśli mamy takie możliwości, warto towarzyszyć im w tym czasie – na co dzień. Obowiązek przedszkolny mają dopiero sześciolatki, więc „systemowo” nie jesteśmy do niczego popędzani.

Dobre przedszkole ma wiele pozytywów – ale nie dla każdego dziecka, nie dla każdej rodziny. Warto prześledzić tok naszego myślenia – dlaczego chcemy, aby nasze dziecko chodziło do przedszkola. Mogą to być na przykład takie zagadnienia: Przedszkole – bo nie ma innej możliwości opieki nad dzieckiem, bo i mama, i tata, muszą pracować? Bo to jedyna szansa, aby mama z maluchami odpoczęła od wymagającego czterolatka? Bo nie ma w domu innych dzieci, a nasz syn/córka wyrywa się do wspólnej zabawy? Bo przecież tak ma być – wszystkie dzieci idzie do przedszkola, a potem do szkoły. Inaczej nie będzie dobrze przygotowane do szkoły i życia. I na koniec – bo uważamy, że dobre przedszkole jest bardziej rozwijające dla naszego dziecka, niż bycie w domu. Odpowiedź jest ważna – bo jeśli uświadomimy sobie, że faktycznie wolelibyśmy sami sprawować opiekę nad dzieckiem, ale praca jest dla nas również ważna – wtedy warto porozmawiać ze współmałżonkiem, czy np. da się pracować „na zmiany”, albo w jakiś inny sposób. Albo – czy to może dobry czas na urlop wychowawczy? Tak, przedszkole i wszystko co się z nim wiąże może być wspaniałym czasem i piękną przygodą dla dziecka i dla rodziny. Ale nie jest konieczne! Przedszkole, jako instytucja, jest też przecież dość młodym tworem – prototypem były XIX wieczne „ochronki”, a samą nazwę „przedszkole” wprowadzono w Ustawie o ustroju szkolnictwa z 11 marca 1932 roku.

Jako rodzice, mamy wszystkie kompetencje, aby być z naszymi dziećmi i towarzyszyć im w rozwoju. Zwykłe, codzienne zajęci dadzą im potrzebne umiejętności – krojenie warzyw, zagniatanie ciasta to trening motoryki małej, spacer i bieganie na spacerze – motoryki dużej, spotkania na placu zabaw, zabawy z rodzeństwem – socjalizacji. Śpiewanie z płytą czy przy radiu – rozwijanie muzykalności, etc. Bycie z rodzicem, które je zna i odpowiada na bieżące potrzeby, smutki i radości – poczucie bezpieczeństwa i własnej wartości.

Warto też pamiętać, że w jednej rodzinie mogą być dzieci o zupełnie różnych potrzebach – także związanych z przedszkolem. Nasze pierwsze dziecko „wyrywało się” do starszych, mając dwóch malutkich braci w domu. Inne spędziło świetny i bogaty we wrażenia czas w domu aż do zerówki, a najmłodsza, widząc że starsza siostra wędruje co dzień „w świat”, zażądała kapci, plecaka i przedszkola. Rok była zachwycona, wstawała pierwsza z dzieci. A teraz jesteśmy na fali opadającej. I także z tym musimy się zmierzyć, jako najlepsi eksperci od własnych dzieci.

Maria Kowal

– mama siedmiorga dzieci w wieku od 6 do 18 lat, biolog, współzałożyciel przedszkola, redaktor

fot. archiwum PSOŻ, www.pro-life.pl

Artykuł Wyjątkowi eksperci pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Przedszkole pełni ogromną funkcję społeczno-pedagogiczną. Zapewnia dziecku całościowy rozwój pod względem umysłowym, społeczno-moralnym, zdrowotnym, estetycznym i duchowym. Kontakt z rówieśnikami jest nieocenionym źródłem wzrastania na różnych płaszczyznach życia, a mądrze zorganizowana praca z dziećmi prowadzi do ich zintegrowanego rozwoju. Dzieci odkrywają własne możliwości, nabywają nowych umiejętności, poznają otaczający świat i zdobywają konkretną wiedzę.

Zmienia się świat, okoliczności i sytuacje. Wychowanie przedszkolne nie jest już takie samo jak choćby dekadę temu. Obserwujemy nowe wyzwania, problemy i zagrożenia. Należą do nich: hedonizm, relatywizm, konsumpcjonizm, zalew nieczystości (seksualizacja dzieci), antypedagogika (tzw. wychowanie bezstresowe), czy życie przed ekranem. Każdy z tych elementów wymagałby osobnego opracowania i przedstawienia alternatywy wychowawczej, jednak nie jest to celem tego artykułu, a wielu rodziców i wychowawców zdaje sobie z nich sprawę. Są jednak zagadnienia zawsze aktualne i ważne, we wszystkich czasach i bez względu na wszystko, które można określić, jako misję przedszkola wobec dzieci i rodziców. Ta misja to wychowanie na poziomie praktycznym, konkretnym, w codzienności do komunii z Chrystusem i do świętości.

Święty Jan Paweł II w Liście do Wychowawców, Katechetów i Rodziców z 6 czerwca 1991 roku pisze: ,,Na czym polega wychowanie? Wydaje się, że aby trafnie na to pytanie odpowiedzieć, nie można pominąć dwóch fundamentalnych prawd: po pierwsze, że człowiek jest powołany do życia w prawdzie i miłości; po drugie, że każdy urzeczywistnia siebie przez bezinteresowny dar z samego siebie. Odnosi się to zarówno do tych, którzy wychowują, jak i do tych, którzy są wychowywani”. A dalej: „Może nigdy tak bardzo jak dzisiaj wychowanie nie było nakazem życiowym i społecznym, który wymaga zajęcia stanowiska i zdecydowanej woli formowania dojrzałych osobowości”.

Wiek przedszkolny jest często traktowany infantylnie, a przecież jest to czas, w którym jest wiele okresów sensytywnych, ,,okien rozwojowych”, w których kształtuje się fundament pod przyszłe cnoty (wartości), wypracowywane w wieku przedszkolnym poprzez dobre nawyki. Na przykład okresem sensytywnym dla kształtowania posłuszeństwa jest wiek około czwartego roku życia. Potem jest coraz trudniej. Prawda psychologiczna ujawnia geniusz dziecka do siódmego roku życia w sferze duchowej i rozumowej. Człowiek jest duchem, który ma ciało – ta nauka głoszona przez filozofię personalistyczną Karola Wojtyły dotyczy także dzieci. Zrozumienie genealogii, czyli Bożego pochodzenia człowieka, ma fundamentalne znaczenie dla odkrywania znaczenia pierwszych lat w życiu dziecka i traktowania przedszkola jako pierwszego etapu zdobywania dojrzałości ludzkiej. Małe dziecko jest w rękach Ducha Świętego i zdumiewające są odpowiedzi małych dzieci, które mają szczęście do rozwoju w świadomych tego rodzinach i przedszkolach.

Dobre przedszkole to takie, w którym realizowane są powyższe idee, gdzie wychowanie idzie o krok przed edukacją, w którym dziecko ma czas być dzieckiem, w którym współpraca domu i placówki owocuje jednością oddziaływań na dziecko i gdzie każde dziecko traktowane jest podmiotowo i poważnie.

Wychowanie o krok przed edukacją

Edukacja przedszkolna jest niezmierne ważna. Każde przedszkole ma obowiązek realizować Podstawę Programową Wychowania Przedszkolnego, nie tylko dlatego, że takie są wymogi ministerialne, ale dla dobra dziecka. Na zakończenie edukacji przedszkolnej każdy absolwent powinien nabyć odpowiednie umiejętności, określane jako osiągnięcie dojrzałości szkolnej. Wbrew pozorom, nie chodzi tylko o to, żeby dziecko poznało alfabet, cyfry i umiało przeczytać słowa, miało wiedzę i dobrze rozwinięte zdolności intelektualne. Wszystko to jest bardzo ważne, ale na nic się nie zda, jeśli dziecko nie będzie umiało zdobytej wiedzy wykorzystać, czy jeśli zabraknie motywacji do nauki. A to zależy od wychowywania. Podstawowym kryterium dojrzałości szkolnej są umiejętności społeczne i emocjonalne, wartości wychowawcze nabywane w trakcie kilku lat pobytu dziecka w przedszkolu. Należą do nich między innymi:

– umiejętność odnalezienia swojego miejsca w nowym środowisku,

– posłuszeństwo, odpowiedzialność i samoobsługa,

– umiejętność wykorzystania zdobytych umiejętności i talentów,

– postawa otwartości i dzielności, pozytywne reagowanie na nowe wyzwania,

– samodzielne myślenie i działanie, stosownie do wieku,

– utrzymywanie porządku w swoich rzeczach,

– umiejętność doprowadzania rozpoczętej pracy do końca,

– postawa szacunku wobec dorosłych i rówieśników,

– umiejętność rozpoznawania i wyrażania emocji,

– umiejętność rozmowy, dialogu,

– rozumienie znaczenia ciszy i przestrzegania zasad w korzystania z mediów,

– przestrzeganie zasad bezpieczeństwa i higieny życia.

Wychowanie ma prowadzić do samowychowania i pracy nad sobą przez całe życie. Jest takie powiedzenie: wszystkiego, co najważniejsze w życiu nauczyłem się w przedszkolu… Rzeczywiście czas przedszkolny to fundament, który polega na wpajaniu dzieciom dobrych nawyków, mocnego ,,kręgosłupa” na całe dalsze życie.

Aby dziecko miało czas być dzieckiem

Z jednej strony czasami dzieci są traktowane infantylnie (co częściej dotyczy rozwoju duchowego i emocjonalnego), a z drugiej strony jest ogromny nacisk rodziców na prowadzenie w przedszkolach wielu zajęć dodatkowych, by stymulować np. rozwój intelektualny. Musi się ,,dziać”… Tymczasem muszą być zachowane odpowiednie proporcje i trzeba mieć świadomość, że dzieci potrzebują czasu na nawiązywanie relacji i swobodną zabawę. Jest niestety wiele przedszkoli, w których nauczyciele pełnią rolę zaprowadzania dzieci z zajęcia na zajęcia i kontrolowania, by na wszystko zdążyć. Z angielskiego na basen, z basenu na rytmikę, a z rytmikę na warsztaty z origami. Może to trochę przerysowany obraz, ale oddaje współczesną tendencję.

Tymczasem dzieci potrzebują zabawy, ciszy i spokoju bardziej niż kiedykolwiek. Zabiegani rodzice często nie mają czasu na cierpliwą zabawę z dzieckiem. Dlatego tak ważna jest zabawa w przedszkolu. Są różne rodzaje zabaw: ruchowe, plastyczne, intelektualne, manipulacyjne, tematyczne, itd. Wszystkie niezmierne ważne dla rozwoju dziecka. W wieku przedszkolnym właściwie dziecko uczy się tylko przez zabawę. Znajomość metodyki i form pracy przez nauczyciela jest niezbędna, bowiem dla przedszkolaka zabawa jest nauką, a potem w wieku szkolnym nauka jest pracą. Nie można nauczyć się pracowitości bez przejścia tych kolejnych etapów: zabawa – nauka – praca.

Żyjemy w czasach, w których mamy obowiązek bronić normalności i zdrowego rozsądku. Przypomnijmy sobie swoje dzieciństwo i to, co najbardziej lubiliśmy robić. Nie było tylu zabawek, gadżetów, nadmiaru wszystkiego, co skutkowało dobrymi owocami kreatywności i pomysłowości. Dziś dzieciom brakuje ,,braku”. To znaczy umiarkowania, żywej relacji i ciszy.

Współpraca domu i przedszkola

Na początku roku szkolnego we wszystkich przedszkolach odbywają się zebrania organizacyjne z rodzicami. Ustalane są zasady funkcjonowania placówki i wzajemnej współpracy. Warto ustalić również konkretny plan spotkań z rodzicami na kolejne miesiące i rozmawiać o sukcesach i trudnościach dzieci, by znaleźć wspólny plan działania. Jedność oddziaływań domu i przedszkola na dziecko jest niezmiernie ważna dla jego zrównoważonego rozwoju. Mówienie ,,jednym głosem” daje dziecku poczucie bezpieczeństwa i stabilności. Ponadto wzmacnia autorytet rodziców i wychowawców przedszkolnych.

Dzieci potrzebują jasnych zasad i granic. Oczywiście w ich naturze leży badanie tych granic i dlatego sprzeciw w niektórych kwestiach jest normalny. Nie można bać się sprzeciwu, ale z wykorzystaniem pozytywnej dyscypliny, która polega na rozwiązywaniu trudności i zadań (a nie metodzie ,,kija i marchewki”) stawiać wymagania. Malutkie dziecko zawinięte w becik uspokaja się. Dlaczego? Ponieważ było ściśnięte w łonie matki i czuło się bezpiecznie, a ten okres prenatalny pamięta do końca życia. Tak samo jasno określone zasady i wymagania dają poczucie bezpieczeństwa i porządkują życie. W przedszkolu można tworzyć tablice ze sprawnościami do świętości, kodeksem dobrego zachowania, czy naklejkami za starania o zdobywanie nowych umiejętności. W domu najlepszym wzmocnieniem starań dziecka jest poświęcona mu uwaga i życie z nim, a nie obok niego. Wymiana doświadczeń i indywidualne podejście do każdego przedszkolaka są podstawą sukcesu.

Każde jest jedno jedyne i niepowtarzalne. Ma prawo do bezwarunkowej miłości, do rozwoju, zdobywania nowych sprawności przez stawiane mu zadania i wymagania. Dlatego, aby dobrze wychowywać dziecko, musi być dobrze wychowany dorosły. Na dzieci mają wpływ nie tylko nauczycielki przedszkola z odpowiednimi kwalifikacjami i wiedzą, ale także wszyscy pracownicy placówki, z którymi dzieci mają kontakt. Niezmiernie ważna jest więc kultura osobista, postawa, moralność i duchowość wszystkich osób, które mają wpływ na dziecko.

Można sobie życzyć, by było jak najwięcej przedszkoli, w których wychowawcy i rodzice wspólnie odkrywają Boży plan wobec każde dziecka. Przecież to cud…

PROGRAM – DZIECKO W ŚWIECIE WARTOŚCI

(propozycja całorocznej pracy dla przedszkola)

WRZESIEŃ

Temat miesiąca: MOJE PRZEDSZKOLE. BAWIĘ SIĘ I UCZĘ.

Tematy tygodnia:

1. Ja w przedszkolu.

2. Grzecznie i bezpiecznie.

3. Poznajemy emocje.

4. Moja droga do przedszkola.

Cele ogólne:

– poznanie i utrwalenie nazwy przedszkola, nazwy grupy, wizerunku Anioła Stróża – patrona przedszkola,

– poznawanie rytmu dnia w przedszkolu, co po czym następuje – kształtowanie poczucia bezpieczeństwa,

– zapoznanie z zasadami bezpieczeństwa na sali, w łazience, szatni, korytarzu, na spacerze, itd.,

– zapoznanie się: mój kolega, moja koleżanka, poznanie pań,

– poznawanie wierszy, piosenek, literatury związanej z nową dla dzieci sytuacją przedszkolną,

– ćwiczenia sensoryczne, motoryka mała i duża,

– stopniowe poznawanie gier planszowych, zabaw stolikowych, zabawek, klocków – wdrażanie do ich poszanowania,

– nabywanie nawyku reagowania na polecenia nauczycielki, kierowane indywidualnie i do całej grupy,

– angażowanie starszych dzieci w pomoc młodszym – wzajemna pomoc i troska,

– kształtowanie umiejętności komunikowania się: dziecko–dziecko, dziecko–dorosły,

– wdrażanie do systematyczności podczas wykonywania codziennych czynności samoobsługowych, organizacyjnych,

– wyrabianie nawyku odkładania zabawek na wyznaczone miejsca, zabieranie kolejnej po odłożeniu aktualnie używanej,

– kształtowanie umiejętności skupienia uwagi na wykonywanej czynności,

– wdrażanie do używania zwrotów grzecznościowych w codziennych sytuacjach,

– kształtowanie umiejętności rozpoznawania i nazywania uczuć oraz wyrażania ich w odpowiedni sposób,

– wdrażanie do uważnego słuchania utworów literackich, wierszy, piosenek i nieprzeszkadzania innym.

SPRAWNOŚCI DO ŚWIĘTOŚCI: POSŁUSZEŃSTWO

Posłuszeństwo w praktyce:

– pozytywne nastawienie i przykład posłuszeństwa nauczyciela,

– reagowanie na polecenia nauczyciela,

– wydawanie jasnych i konkretnych poleceń,

– stawianie wymagań w samoobsłudze,

– pokazywanie pozytywnych rezultatów posłuszeństwa,

– wykonywanie przez dziecko zadań bez ociągania,

– pokazywanie pozytywnych przykładów posłuszeństwa na podstawie utworów literackich, Biblii, bajek, wartościowych filmów,

– zabawy ruchowe, w których dziecko uczy się reagowania na sygnały dźwiękowe,

– ekspresja ruchowa do muzyki, ćwiczenia motoryczne,

– utrwalanie zasad panujących w grupie,

– gry planszowe, w których ważna jest kolejność działania graczy i czekanie na swoją kolej,

– docenianie posłuszeństwa u dzieci – słownie, gestem, brawami – wzmacnianie właściwych zachowań.

Beata Nadolna

– pedagog z ponad 37-letnim stażem pracy, dyrektorka katolickiego przedszkola w Poznaniu, autorka książek o wychowaniu przedszkolnym i programów przygotowań dzieci do Pierwszej Komunii Świętej. Matka dwóch córek i babcia pięciorga wnucząt

fot. 123rf.com

Artykuł Przedszkolna misja pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Mimo początkowych trudności, siostra Urszula w klasztorze czuła się bardzo dobrze, wzrastając w swoim powołaniu i rozwijając się duchowo, a także intelektualnie. Władze zakonne podjęły decyzję, że młoda i zdolna zakonnica powinna uzupełnić wykształcenie, by następnie rozpocząć pracę na terenie szkoły i pensjonatu. Tak też się stało, siostra Ledóchowska zdała maturę, uzyskała również we Francji dyplom uprawniający do nauczania języka francuskiego. Teraz mogła już bez przeszkód podjąć pracę w szkole prowadzonej przez siostry. Od roku 1889 roku rozpoczęła pracę jako nauczycielka, a od roku 1892 była wychowawczynią w pensjonacie. Podjęła się nauczania przedmiotów matematyczno- przyrodniczych oraz języków obcych. Przyjmując na siebie zadania nauczycielskie wśród młodzieży żeńskiej, starała się jak najlepiej rozpoznać potrzeby swoich uczennic i zaspokajać je. Pracując w szkole stosowała aktywne metody nauczania, szczególnie w czasie lekcji języka francuskiego, dziewczęta odgrywały scenki, a podczas rekreacji rozmawiały w językach obcych. Były bardzo aktywne, chętnie współpracowały ze swoją nauczycielką, bo widziały rezultaty tej pracy. Tak Ledóchowską wspominała po latach jedna z uczennic, Natalia Horodyska: „Matki wykład nie mógł być mniej lub więcej interesujący, porywał zawsze. Wszystko jedno, czy była to lekcja historii, literatury czy gramatyki francuskiej, z chwilą kiedy swoim szybkim elastycznym krokiem wchodziła na katedrę i obejmowała klasę bystrym spojrzeniem, przykuwała z miejsca nasza uwagę do swojej woli nauczenia nas tego, czego nauczyć chciała”.

Przez dwanaście lat, poza pracą nauczycielską, Ledóchowska pełniła funkcję wychowawczyni na terenie bursy dla uczennic: „Pan Bóg obdarzył ją niepospolitym urokiem… Dzieci lubiły ją dla jej niezwykłego uroku (…). Młodzież lgnęła do niej. Niech tylko siostra Urszula gdzieś się pokazała, wnet gromadka dziewcząt ją otaczała”.

Z wypowiedzi uczennic i wychowanek wyłania się obraz osoby otwartej, pełnej gotowości by służyć i „być” dla swoich uczennic. Być wzorem, być inspiracją, ale też być oparciem, i kimś kto jest zawsze gotowy przyjść z pomocą.

Żyjąc i pracując w klasztorze krakowskim, matka Urszula została wybrana przez współsiostry na przełożoną w roku 1904. Przejmując odpowiedzialność za wspólnotę zakonną, matka Ledóchowska nie przestał interesować się swoimi wychowankami, wręcz przeciwnie, otworzyły się przed nią inne, nowe możliwości, by dalej wspierać i inspirować młode dziewczęta. Widząc potrzeby młodych kobiet przybywających do Krakowa na studia, postanowiła otworzyć pierwszy na ziemiach polskich, prowadzony przez zakonnice, akademik dla młodzieży żeńskiej. Początkowo nie otrzymała od kardynała Jana Puzyny pozwolenia, by taki dom dla studentek powstał, z czasem jednak, w wyniku splotu pewnych wydarzeń, kardynał wyraził ostatecznie zgodę, by urszulanki uruchomiły bursę. Tak o działalności domu dla akademiczek wspomina Józefa Ledóchowska w biografii Matki Urszuli: „Internat akademicki staje się umiłowanym dziełem Matki przełożonej. Poświęca mu coraz więcej czasu, kontakty ze studentkami są coraz częstsze i coraz bliższe. Matka interesuje się każdą z osobna, a i one same domagają się jej obecności, staje się im coraz bardziej potrzebna. (…) Dać tym młodym Boga, napełnić ich serce Jego obecnością – oto pierwszoplanowy cel pracy wśród akademiczek. Do tego zmierzają kontakty, rozmowy, których tematem jest praca nad sobą, zrozumienie potrzeby modlitwy, skupienia wewnętrznego, nawiązywania bliskiego stosunku z Tym, który mieszka w duszy ludzkiej”.

Matka wiedziała, że rozwój osoby ludzkiej musi przebiegać tak, by obejmował sferę duchową, intelektualną i fizyczną, gwarantuje on wówczas pełny rozkwit jego człowieczeństwa.

W roku 1907, przychylając się do prośby księdza Konstantego Budkiewicza, wyruszyła do Petersburga. Tam, nie mogąc pracować jako siostra zakonna, powróciła do świeckiego stroju i jako hrabina Julia Ledóchowska zaczęła pracować najpierw na terenie internatu działającego przy Gimnazjum, a później również jako nauczycielka w szkole. W czasie pobytu na terenie Imperium Rosyjskiego, poza działalnością na terenie polskiej misji nad Newą, założyła swoją autorską szkołę nad Zatoką Fińską. Tam, w Merentähti, powstała radosna szkoła, jak ją nazywała Matka i pracujące tam nauczycielki. Tak wspominała ten fakt notując w Historii Kongregacji: „Już parę miesięcy temu postanowiłam otworzyć w Merentähti gimnazjum dla polskich dzieci, z rosyjskim językiem wykładowym. Skłoniła mnie do tego trudności z syndykiem i nieprzyjazne postępowanie kolonii polskiej (…). Będą się więcej z nami liczyć, gdy będziemy mieć własną szkołę”. Szkoła ta była rzeczywiście miejscem niezwykłym, od początku do końca wymyślonym przez hrabinę Ledóchowską. Miejscem pełnym słońca, radości. Tutaj, jak wspominały współpracownice matki, objawiła się jej pedagogiczna wizja, jak wychowywać i uczyć. I znów królowała harmonia we wszelkich sferach, tak by młode dziewczęta mogły rozwijać się i wzrastać. Niestety, wybuch Wielkiej Wojny spowodował zmiany w życiu matki Urszuli, musiała opuścić Rosję i udała się do Sztokholmu. W Skandynawii przebywała aż do roku 1920. Podróżując po Skandynawii nawiązywała kontakty z różnymi osobami, np. z Ellen Key, autorką słynnego dzieła Stulecie dziecka, czy luterańskim arcybiskupem Nathanem Söderblomem, laureatem Pokojowej Nagrody Nobla z roku 1930, a ponadto zakładała szkoły, w Aalborgu społeczno-gospodarczą, a w Djursholmie Instytut Języków Obcych. Nie był jej również obojętny los polskich sierot, i to dla nich właśnie kupiła willę w duńskim Aalborgu i zorganizowała dom. Poza tą działalnością podjęła się jeszcze innej pracy, bardzo absorbującej i wykraczającej daleko poza obowiązki i powinności osoby zakonnej. W początkach roku 1915 Główny Komitet Pomocy Ofiarom w Polsce zwrócił się z prośbą do matki o współpracę, a już w kwietniu Ledóchowska rozpoczęła wygłaszać referaty na temat Polski w różnych miastach Szwecji, Dani i Norwegii. Dzięki tej działalności zebrała fundusze na zakup ziemi w odrodzonej Polsce. W roku 1920, wraz z grupą sióstr, które utworzyły już nowe zgromadzenie zakonne – Urszulanki Serca Jezusa Konającego (szare), matka zamieszkała w Pniewach koło Poznania i podjęła działalność społeczną i edukacyjną. Życie na terenie dźwigającej się z pożogi wojennej Ojczyzny było trudne, matka Urszula jednak nie zrażała się ogromem pracy, otwierała szkoły, sierocińce, działała tam, gdzie potrzeby były największe. Ona i jej siostry nie bały się trudów pracy, szczególnie na Kresach Wschodnich, które trzeba było polonizować, ewangelizować, a niekiedy po prostu cywilizować. Ale i tego było mało, Ledóchowska widziała potrzebę, by pracować również na zachodzie Europy, bo i tam trzeba było wspierać oraz twórczo edukować. Przebywając we Włoszech nawiązała kontakt z Marią Montessori i na jej pedagogiczne kursy wysyłała swoje siostry z Polski. Pracowała niestrudzenie aż do samej śmierci, która zabrała ją 29 maja 1939 roku, w czasie pobytu w Rzymie.

Czy matka Ledóchowska może być dla współczesnego nauczyciela-wychowawcy wzorem twórczości i kreatywności? Czy zakonnica żyjąca sto lat temu może nas czegoś w tym zakresie nauczyć? Zdaje się, że odpowiedź kryje się w tym, że matka Urszula była osobą otwartą na potrzeby otoczenia. Widzieć, oceniać, działać. Oto motto jej życia. Widzę potrzeby moich uczniów, oceniam, jak mogę je zrealizować i podejmuję działania. Nie może być wrażliwym, twórczym pedagogiem ktoś, kto tego nie rozumie. Oczywiście, jej kreatywność nie może być oceniania w realiach współczesnego świata, ale musi być postrzegana w przestrzeni historycznej. Przykładem takiego działania może być pomysł Ledóchowskiej, by zaproponować młodym dziewczętom pracę w charakterze wolontariuszek w sierocińcach i innych placówkach prowadzonych przez szare urszulanki. Młode kobiety dzięki temu zyskiwały utrzymanie, a przy okazji zdobywały doświadczenie zawodowe i kompetencje społeczne. Czy tak właśnie nie działa kreatywny i otwarty pedagog, czy nie tworzy dzięki temu zupełnie nowej jakości w otaczającym go świecie? Na pewno tak – i dlatego właśnie Urszula Ledóchowska może stanowić dla nas dziś doskonały wzór do naśladowania.

Bibliografia:

Ledóchowska J., Życie i działalność Julii Urszuli Ledóchowskiej, Warszawa 1998.

Olbrycht K., Pedagogia św. Urszuli Ledóchowskiej, Poznań 2020.

Zdybicka Z.J., Otworzyć serce. Apostolstwo matki Urszuli Ledóchowskiej, Warszawa 2003.

Zydek S., Działalność opiekuńczo-wychowawcza Urszuli Ledóchowskiej i Sióstr Urszulanek Serca Jezusa Konającego (SJK) na ziemiach polskich w latach 1920–1939, Paedagogia Christiana, 1/49 (2022), s. 21–237.

Zydek S., Urszula Ledóchowska (1865–1939) i zgromadzenie urszulanek SJK (szare) wobec problemów społecznych Polski i Europy w początkach XX wieku, Pedagogika Społeczna, 4/2022, s.161–180.

Sylwia Zydek

– dr nauk humanistycznych, Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu

fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Artykuł Matka Urszula Ledóchowska – wzór nauczyciela twórczego i kreatywnego pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Podstawowym pytaniem wychowawczym, nawet jeśli świadomie niezadawanym, jest pytanie: jakiego człowieka i jak wychowywać? (Kwaśnica 1991). W pytaniu tym zawierają się pytania o cel: co jest celem wychowania?; o zasady, normy i wartości: jakie wartości są ważne w procesie wychowawczym?; o ideał wychowawczy: kogo chcemy wychować? kto jest podmiotem/przedmiotem wychowania?; o treści: co przekazywać wychowankom?; w końcu o metody, formy i środki: w jaki sposób wychowywać? Podstawą każdej praktyki wychowawczej jest określona (antropologiczna) koncepcja człowieka, system wartości. Podejście do procesu wychowania istotnie się zmienia, jeśli obok założenia o obiektywnie istniejącym świecie wartości przyjmuje się również dynamiczną koncepcję człowieka – osoby (Ablewicz 2003, s. 190–200)¹. Upodmiotowienie sytuacji wychowawczej, wskazanie, że jest to interakcja dwupodmiotowa, gdzie osoba-wychowawca wchodzi w relację z osobą-wychowankiem, zakłada, że relacja pomiędzy tymi dwoma osobami charakteryzuje się wzajemnym szacunkiem i zaufaniem (Gurycka 1999, Ablewicz 2003). Nie jest to jednak sytuacja równa. W wychowaniu osoba-wychowawca jest tym, który bierze odpowiedzialność i wychowuje (wspiera, prowadzi) do otwartości (a więc nie ku bezmyślnemu podporządkowaniu zasadom wychowawcy) oraz transcendencji (twórczego wchodzenia w relację ze światem i innymi osobami oraz do przekraczania własnych słabości). Spotkanie dwóch podmiotowych i autonomicznych światów może się wzajemnie ubogacać w postawie dialogu. Dialog nie jest tylko wymianą poglądów, ale słuchaniem siebie nawzajem, nie jest ironią, ale zadawaniem otwartych pytań w obliczu nieznanego i innego (Ablewicz 2003, s. 177).

Podmiotowość jako przeciwieństwo i odpowiedź na reifikację – uprzedmiotowienie, „urzeczowienie” człowieka – to immanentna cecha człowieka, eksponuje indywidualność subiektywnego doświadczenia i przeżywania świata, samoświadomość i zdolność do autorefleksji, sprawczość, wolność wyboru, zdolność świadomego podejmowania decyzji, celowego kierowania swoim postępowaniem oraz zdolność do odróżniania dobra od zła (Kubiak-Jurecka, Molesztak 1993, s. 51). Podmiotowe, intencjonalne wychowanie i edukacja czyni nauczyciela odpowiedzialnym (jako podmiot myślący) za prowadzenie młodego człowieka (lub wspieranie go – obok, a nawet – podążanie za nim) w kierunku jego indywidualnego rozwoju. Nauczyciel staje wobec dylematu: czy wolno mi pozostawać tylko na poziomie przekazywania wiedzy? Pozostając jedynie nauczycielem przedmiotu, który coś przekazuje, może zatracić ucznia/dziecko jako podmiot, któremu coś przekazuje, uwzględniając potrzeby konkretnych osób, do których mówi, z którymi wchodzi w interakcję, relację, stymulując do dialogu, szacunku i wzajemnego zaufania.

Nauczyciele dostrzegają dzisiaj potrzebę rewizji celów i programów wychowawczych i edukacyjnych. Zadajemy sobie pytanie o to, kim mają być przyszłe pokolenia. Jedną z kompetencji, wskazywanych jako najważniejsza kompetencja przyszłych pokoleń, jest kreatywność. Kreatywność jako kompetencja pozwala na przekraczanie samego siebie. Dla rozwoju tej kompetencji w uczniach najlepszą inspiracją będzie ich kreatywny nauczyciel. Kreatywny nauczyciel przekracza własne ograniczenia, potrafi przekraczać ograniczenia ucznia oraz wychodzi naprzeciw barierom systemowym i organizacyjnym. Ograniczenia bowiem nie odbierają nauczycielowi wolności i kreatywności. Przekraczanie własnych ograniczeń oznacza odważne i przemyślane działania (pomiędzy brawurą a asekuracją), wychodzenie poza własny komfort, swoje przyzwyczajenia, jak na przykład powielane własne lub cudze lekcje: notatki, konspekty, karty pracy, programy, sprawdzone metody, a nawet ciągle powtarzane te same przykłady i żarty bez aktualizowania, dostosowywania do odbiorców i warunków. Przekraczanie ograniczeń uczniów to między innymi znajdowanie nowych sposobów na indywidualne potrzeby uczniów/klasy, wspieranie podmiotowe ich indywidualnego rozwoju. Przełamywanie barier systemowych i organizacyjnych to niepozostawanie na poziomie ograniczeń (nie da się), ale podejmowanie wyzwań, szukanie rozwiązań i możliwości. W każdych warunkach nauczyciel, jako podmiot myślący, wolny i intencjonalny, może szukać takich rozwiązań, które są nie tylko dostosowywaniem się do tych warunków czy powielaniem wzorców, ale są nowe i dobre/wartościowe. Sytuacje problemowe, przekraczanie barier własnych, uczniów/wychowanków i systemowych, pozytywne, elastyczne poradzenie sobie z nimi (a nie wrogość lub ucieczka), znalezienie nowych sposobów i rozwiązań staje się siłą i możliwością rozwoju nie tylko dla ucznia/wychowanka, ale również nauczyciela (Gadamer 2008, s. 257).

Poniżej proponuję przyjrzeć się kilku przestrzeniom, w których nauczyciel może szukać inspiracji do kreatywnych działań:

1. Edukacja – kreatywność w doborze treści, publikacji, metod, dostosowywaniu ich do indywidualnych potrzeb, zainteresowań, możliwości uczniów/klasy, poziomu rozwoju.

2. Profilaktyka – niepozostawanie na ograniczeniach/zagrożeniach i identyfikacji czynników ryzyka, ale szukanie możliwości, inspiracji i zasobów, czyli koncentracja na czynnikach chroniących i wzmacnianie odporności, rezyliencji własnej i wychowanków/uczniów, niepatrzenie na dziecko przez pryzmat jego problemów, ograniczeń, niepełnosprawności, choroby czy patologii, ale przez pryzmat jego potencjału, zasobów, mocnych stron – okaże się kimś inspirującym i radzącym sobie pomimo przeciwności. Wykorzystywanie w profilaktyce wolontariatu, sportu kultury, sztuki, włączanie do pozytywnej grupy rówieśniczej będzie wspierać rozwój ucznia/wychowanka i wzmacniać jego rezyliencję.

3. Edukacja włączająca – poprzez wczesne wspomaganie rozwoju w edukacji przedszkolnej czy wrażliwość na specjalne potrzeby edukacyjne w edukacji szkolnej – zauważanie i elastyczne, podmiotowe, dostosowywanie się do potrzeb, indywidualnego rozwoju ucznia/wychowanka, daje możliwość dla kreatywności nauczyciela, ale staje się również inspiracją dla dziecka i jego rodziny do kreatywnego przekraczania własnych ograniczeń.

4. Interwencja – adekwatne reagowanie na sytuacje problemowe/zaburzające rozwój, bez lęku i zbędnej pobudliwości czy emocjonalności, ale reagowanie na niepokojące sytuacje ze spokojem i opanowaniem, reagowanie na zachowania nieakceptowalne (np. agresję i przemoc), tworzenie i realizowanie procedur wspierających radzenie sobie, przywracających dobrostan i równowagę. Kiedy trzeba reagować szybko, wtedy należy wykazać się zarówno opanowaniem, jak pomysłowością, umiejętnością zadawania pytań, podejmowania decyzji, celowością działań i kreatywnością.

5. Terapia i reedukacja – ponowne przepracowanie tematów/programu/zadań, które nie zostały zrealizowane w zadowalający sposób, zmierzenie się z kryzysami, kiedy dotychczasowe metody edukacyjne się nie sprawdzają, kiedy istnieje potrzeba wyrównywania zaniedbań, wtedy pojawia się potrzeba znalezienia nowych sposobów, środków, metod, kanałów komunikacji.

6. Pasje i zainteresowania – bazowanie na zainteresowaniu, rozwijanie pasji i hobby ucznia, udział w kulturze i zaangażowanie społeczne to pobudzanie motywacji ucznia do nauki, ale również poszerzanie własnych możliwości, zdobywanie pozytywnych doświadczeń, wzmacnianie również czynników chroniących, poczucia sprawstwa, rezyliencji.

7. Aktywność własna w procesie rozwoju – dbanie o swój rozwój: wiedzę, umiejętności i kompetencje, ale również o własny dobrostan, aktywizacja i harmonia ciała, umysłu i ducha, kreatywność w rozwiązywaniu kryzysów, a także budowanie wspierających relacji w środowisku szkolnym i pozaszkolnym.

8. Współpraca – partnerstwo, otwarta komunikacja, wzajemny szacunek i zaufanie w relacjach z innymi nauczycielami, dziećmi i ich rodzicami, tworzenie wspierającego środowiska, także współpraca z siłami społecznymi w środowisku lokalnym szkoły. Należy przy tym pamiętać, że z różnymi podmiotami jesteśmy po tej samej stronie, a celem naszych działań jest dobro dziecka, jego rozwój. Kreatywności niewątpliwie potrzeba dziś przy współpracy czy choćby włączaniu rodziców w działania wspierające rozwój dzieci, planowanie czasu i miejsca dla rodziców jako partnerów w programach i przestrzeni szkoły, używanie języka szacunku i korzyści, czy przy stawianiu granic i ustalaniu zasad współpracy.

Według Obuchowskiego człowiek staje się podmiotem dzięki temu, że jest zdolny do tego, aby ujmować rzeczywistość podmiotowo, czyli „osobiście odnosić się do świata i do swoich pragnień jako do składnika tego świata i utrzymywać wobec nich dystans psychiczny” (Obuchowski 2000, s. 104–105). Osoba – podmiot, utrzymując dystans psychiczny wobec swoich pragnień i świata zewnętrznego, rozwija się, kierując się sensem swojego istnienia, wpisanym w Ja intencjonalne. Podmiot dysponuje wiedzą o sobie, wytycza w oparciu o nią osobiste zadania, dobiera do nich metodę i czyni to inteligentnie. Człowieka jako podmiot charakteryzuje jeszcze intencjonalna autonomia, twórcza interpretacja pragnień, generowanie osobistego modelu świata oraz projektowanie siebie (Obuchowski 2000). Upodmiotowienie sytuacji wychowawczej staje się podstawą kreatywnych działań, w których podmiot wychowujący i podmiot wychowywany dąży do samotranscendencji własnej osoby w świat wartości. W każdym twórczym akcie pozostawia on jako pewną wartość, cząstkę swej podmiotowości, swój własny, niepowtarzalny znak. Podmiotowość spełnia się w działaniach autentycznych, konstruktywnych i twórczych (Frankl 1973, 1977, 1998).

Agnieszka Lisiecka-Bednarczyk

– pedagog, doradca rodzinny i profilaktyk, dr nauk humanistycznych. Adiunkt w Papieskim Wydziale Teologicznym we Wrocławiu, agnieszka.lisiecka-bednarczyk@pwt.wroc.pl

Bibliografia:

Ablewicz Krystyna (2003), Teoretyczne i metodologiczne podstawy pedagogiki antropologicznej. Studium sytuacji wychowawczej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Frankl Victor E. (1998), Homo patiens, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.

Frankl Victor E. (1970), Nadać życiu sens, Życie i Myśl, 4.

Frankl Victor E. (1977), Paradoksy szczęścia, Życie i Myśl, 1.

Gadamer Hans Georg (2008), Idea uniwersytetu – wczoraj, dziś, jutro. W: H.G. Gadamer, Teoria, etyka, edukacja. Eseje wybrane, przeł. A. Przyłębski i in., Warszawa.

Gurycka Antonina (1999), Podmiotowość – postulat dla wychowania. W: Podmiotowość w wychowaniu. Między ideą a realnością. Red. Ewa Kubiak-Szymborska, Wydawnictwo Wers, Bydgoszcz 1999, s. 105–117.

Jan Paweł II (1988), Ojciec i nauczyciel młodzieży. List w setną rocznicę śmierci św. Jana Bosco, Iuvenum Patris, 16.

Jan Paweł II (1998), Fides et ratio. Encyklika do biskupów Kościoła katolickiego o relacjach między wiarą a rozumem. TUM, Wrocław: Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni Archidiecezjalnej.

Kubiak-Jurecka Ewa, Molesztak Aldona (1993), Podmiotowość i podmioty wychowania. W: Andrzej M. Tchorzewski (red.), Wychowanie w kontekście teoretycznym, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 51–66.

Kwaśnica Robert (1991), O dwóch wersjach pytania o przedrozumienie. Do pedagogiki naukowej i pedagogów z marginesu. W: J. Rutkowiak (red.), Pytanie – dialog – wychowanie, Warszawa: PWN.

Matulka Zofia (2005), Wartości u podstaw wychowania personalistycznego. W: Franciszek Adamski, Wychowanie personalistyczne, Kraków: Wydawnictwo WAM.

Obuchowski Kazimierz (2000), Człowiek intencjonalny. Czyli o tym, jak być sobą. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.

Obuchowski Kazimierz (2000), Od przedmiotu do podmiotu, Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej.

fot. unsplash.com

Artykuł Przestrzeń kreatywnych działań nauczyciela pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Badacze reprezentujący nurt psychologii pozytywnej koncentrują uwagę na zasobach, a więc na tych przesłankach dobrego życia, które można zaliczyć do trwałego wyposażenia psychicznego człowieka, a nie na tych, które są chwilowe, migawkowe, albo tkwią poza jednostką. Psychologia jako dziedzina wiedzy i działań praktycznych, w przekonaniu psychologów pozytywnych, powinna pomagać rozumieć nie tylko ludzkie doświadczenie cierpienia, zaburzenia i niedostosowania, ale również szczęście, zdrowie oraz optymalne funkcjonowanie człowieka.

Podobnie jak to było w przypadku psychologii, główny nurt współczesnej pedagogiki koncentrował się na zagadnieniach niedostatku, choroby, dysfunkcji i zaburzeń, czyli na deficycie. Można by ten nurt pedagogiki określić umownie mianem pedagogiki braku lub niedostatku³. Takie podejście widoczne jest w prowadzonych badaniach naukowych. Najczęściej podejmowane tematy to np. niepełnosprawność, wszelkiego rodzaju zaburzenia fizyczne i umysłowe, niedostosowanie społeczne i zachowania patologiczne dzieci, młodzieży i dorosłych, przemoc, agresja w grupach formalnych i nieformalnych, bezrobocie, bezdomność, osłabienie czy zanik więzi społecznych, marginalizacja i wykluczenie, uzależnienia, nierówności, niesprawiedliwość społeczna, kryzys wartości i kryzys wspólnoty, negatywny wpływ kultury masowej i mediów na rozwój umysłowy dzieci i młodzieży oraz wiele innych. Efektem takiego podejścia jest negatywne postrzeganie nauczycieli i szkoły jako środowiska edukacyjnego. Sama pedagogika w głównym nurcie zajęta jest zatem zwykle chorobą, a nie zdrowiem i rozwojem⁴.

W odpowiedzi na takie podejście powstaje nurt badań pedagogicznych, zwracających większą uwagę na zasoby człowieka, jego zdolności i uzdolnienia, twórczość i mądrość życiową, na których można i trzeba budować programy wychowania, określany przez profesora Krzysztofa Szmidta pedagogiką rozwoju lub wzrostu. Współczesna pedagogika rozwoju może czerpać z dynamicznie rozwijającego się kierunku psychologii pozytywnej, która otwiera inną możliwość patrzenia na człowieka, jego potrzeby rozwojowe, niż z perspektywy braku, deficytu.

Dla pedagogów twórczości ważny jest jeden z głównych problemów psychologii pozytywnej, który – co ciekawe – jest zbieżny z koncepcją rozwoju i wychowania Heleny Radlińskiej – polskiej pedagog działającej w 1. połowie XX wieku. Rozumiała ona wychowanie jako poszukiwanie sił i pomocy w rozwoju⁵. Centralne miejsce w tej koncepcji zajmuje człowiek wolny, samodzielny, krytyczny i twórczy⁶. Istotą tej koncepcji jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, na czym w sobie samym człowiek może polegać przy rozwiązywaniu swoich życiowych zadań. Pytanie to odnosi nas zatem do kategorii sił jednostkowych, zasobów twórczych jednostki, jej zdolności i wartości, będących podstawą pomyślnego rozwoju, również zdolności do oporu wobec trudności, umiejętność przeciwstawienia się im, co dziś określa się mianem rezyliencji.

W pedagogice twórczości przyjmuje się rozróżnienie pojęć twórczość i kreatywność. Nie wchodząc w szczegóły historii i etymologii tych pojęć, twórczość można zdefiniować jako działalność przynoszącą wytwory (dzieła sztuki, wynalazki, sposoby postrzegania świata, metody działania itp.) cechujące się nowością i mające pewną wartość (estetyczną, użytkową, etyczną, poznawczą i inną), przynajmniej dla samego podmiotu tworzącego⁷. Kreatywność zaś postrzegana jest jako osobowy (personalistyczny) wymiar twórczości, będący złożoną syntezą cech poznawczych, emocjonalnych, motywacyjnych oraz zdolności praktycznych jednostki. Kreatywny jest człowiek, a nie jakiś wytwór jego twórczości. Kreatywność to nazwa postawy twórczej, w której myślenie twórcze, motywacja protwórcza oraz działania innowacyjne i zaradność znajdują się w harmonijniej równowadze. Rozróżnienie tych pojęć jest niezwykle istotne w procesie wychowania do twórczości, ponieważ zakłada, że kreatywności, postawy twórczej można się nauczyć i nie dotyczy ona wyłącznie osób utalentowanych artystycznie.

Za podstawową zasadę wychowania do twórczości uznaje się pomoc w tworzeniu, rozumianą jako zintegrowany proces budzenia uśpionych zdolności twórczych, inspirowania wychowanków do podejmowania działań twórczych i wspierania ich w uzyskiwaniu wyższego poziomu. W praktyce edukacyjnej bardzo ważne jest rozróżnienie: twórcze nauczanie i nauczanie twórczości (często używane zamiennie!). Twórcze nauczanie to takie podejście dydaktyczne, które czyni z procesu uczenia się działanie bardzo interesujące, zajmujące, a nawet ekscytujące i efektywniejsze niż tradycyjne. Zakłada ono rozwijanie, modyfikowanie metod i środków dydaktycznych, pomagających motywować uczniów do uczenia się. Nauczanie twórczości to takie nauczanie, które jest nakierowane na rozwijanie indywidualnych zdolności uczniów do twórczego myślenia i działania. Wśród efektów nauczania (do) twórczości kreatolodzy wskazują: autonomię (która daje poczucie sprawstwa); autentyczność w inicjowaniu działań, odpowiadaniu na inne oferty, opierająca się na własnych zdolnościach osądzania; otwartość na nowe idee, podejścia, metody, szacunek dla innych, poczucie spełnienia oczekiwań związanych z zaangażowaniem się w twórcze relacje i doświadczenie radości z tego płynącej.

Dlaczego we współczesnej edukacji kładzie się taki nacisk na twórczość? Czy nie jest to kolejny przymus, tym razem przymus bycia twórczym? Dlaczego należy być twórczym? Istnieje wiele argumentów przemawiających za wychowaniem do twórczości. Po pierwsze, wychowanie do twórczości jest możliwe. Człowiek ma w sobie potencjał rozwojowy i może go zaktualizować, uruchomić, twórczo zagospodarować. Po drugie, twórczość poszerza ramy naszego życia, czyni człowieka niepowtarzalnym i uszczęśliwia zarówno twórców, jak i odbiorców. Ponadto twórczość może zapobiegać czy przeciwdziałać wielu negatywnym przejawom współczesnej cywilizacji (lęk, bierność, pokusa łatwego posiadania itp.) i dotyczy to wszystkich podmiotów edukacji.

Jeśli przyjmiemy, że proces wychowania i kształcenia polega na stwarzaniu warunków do kształtowania się, rozwoju dojrzałej osobowości, to musimy zarazem przyjąć, że nie jest możliwe osiąganie znaczących wyników w dziedzinie kształcenia i wychowania, jeżeli działalność uczestniczących w edukacji podmiotów nie będzie działalnością twórczą. Proces kształtowania osobowości człowieka posiada w znacznej mierze, a przynajmniej powinien posiadać, charakter twórczy.

Blokery twórczości

Obserwacja praktyki edukacyjnej prowadzi do stwierdzenia, że założenia teoretyczne i piękne ideały nie zawsze są urzeczywistniane. Często w szkolnej codzienności mamy do czynienia z różnymi przeszkodami w kształtowaniu postawy twórczej⁸.

Antytwórcze zachowania nauczycieli

Badacze kreatolodzy wskazują, że najważniejszym antytwórczym czynnikiem są zachowania nauczycieli, które skutecznie blokują twórczość uczniów w klasie szkolnej i środowisku pozaszkolnym. Zachowania antytwórcze nauczycieli można zaobserwować w różnorodnych sferach ich działań szkolnych zarówno na poziomie planowania treści i metod nauczania, jak i w toku dydaktycznego czy też sposobów oceniania dokonań uczniów. Wiążą się też ze stylem pracy nauczyciela i jego osobowością jako człowieka, który codziennie staje przed innymi, by pomagać im zdobywać wiedzę, umiejętności i uczyć życia. Nauczyciele szkół różnego szczebla, w tym szkoły wyższej, nie lubią lub co najmniej słabo tolerują uczniów o zdolnościach twórczych. Uczniowie twórczy – ze swoją spontanicznością, impulsywnością, nonkonformizmem, zadawaniem zaskakujących pytań, specyficznym poczuciem humoru i niekonwencjonalnymi pomysłami rozwiązania omawianego na lekcjach problemu – utożsamiani bywają z uczniami kłopotliwymi („trudny uczeń”), niszczącymi misternie budowaną dyscyplinę klasową. Badania naukowe, przeprowadzone w różnych krajach, wyraźnie wskazują, iż większość nauczycieli ceni u swoich uczniów takie postawy i cechy osobowości, jak grzeczność, uprzejmość, punktualność, pilność, znajomość faktów z różnych dziedzin wiedzy, zdolność do przyjmowania pomysłów innych osób, bycie posłusznym. Oczywiście same w sobie te cechy są wartościowe, jednak budowana na nich kategoria „ucznia grzecznego” może blokować twórczość i prowadzić do pasywnej postawy ucznia.

Karanie za pytania i dociekliwość poznawczą

Przyjmuje się w pedagogice twórczości, że uczeń twórczy ma rozwinięte, ponad przeciętną, myślenie pytajne. Cechuje się podwyższoną zdolnością do odkrywania oraz generowania pytań i problemów. Odkrywa i formułuje pytania znacznie wcześniej niż inni uczniowie w klasie, często tam, gdzie inni problemów nie widzą. Wielu nauczycieli tępi uczniów za tego rodzaju zachowania, karze ich i blokuje w procesie dydaktycznym.

Z raportów badawczych wyłania się niepokojący obraz szkoły jako środowiska, które nie tylko nie stymuluje ciekawości poznawczej uczniów i ich zdolności pytajnych, ale wręcz powoduje zanik istniejących już zdolności w miarę postępów edukacyjnych. Uczniowie z wiekiem przestają pytać, stają się bierni i można ten proces zaobserwować już na początku okresu wczesnoszkolnego. Szkoła nie rozwija myślenia pytajnego uczniów, ponieważ to zasadniczo nauczyciel jest osobą pytającą. Nauczyciele często traktują twórczość jako aktywność niewygodną, nadmiernie absorbującą nauczyciela, wymykającą się kryteriom kontroli i oceny. Jeśli już jednak tolerują zachowania twórcze, to wyłącznie u uczniów zdolnych, wybitnych, przejawiających kompetencje wykraczające poza wymagania programu szkolnego, czyli u olimpijczyków.

Z tego opisu może wyłaniać się nie najlepszy wizerunek nauczycieli. Trzeba jednak podkreślić, że nie jest to obraz całej szkoły i wszystkich nauczycieli. Wielu z nich pracuje z pasją, w duchu pedagogiki pozytywnej. Jednak według raportu o statusie nauczycielek i nauczycieli w Polsce 2021 pod nazwą „Między pasją a zawodem”, jest stosunkowo duża grupa (49%) nauczycieli, która doświadcza negatywnych emocji w związku z wykonywanym zawodem, a 25% z badanych nauczycieli deklaruje, że dziś zdecydowaliby się na wybór innego zawodu⁹.

Wychowanie do twórczości stanowi w tym kontekście ogromne wyzwanie dla szkoły, ale też dla procesu kształcenia nauczycieli. Dobrze przygotowany do swojej roli zawodowej twórczy nauczyciel stanowi szansę dla wychowania twórczego ucznia, który będzie potrafił rozwinąć swój potencjał i zaangażować go do codziennego dobrego, satysfakcjonującego życia.

Anna Królikowska

– doktor habilitowany pedagogiki, dziekan Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie

fot. unsplash.com

Artykuł Wychowanie do kreatywności i twórczości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

To nie jest temat łatwy i przyjemny. Z pewnością nie pasuje do pieczenia pierników. Ale po postawieniu bolesnej diagnozy chcemy zaproponować plan naprawczy – a ten można z powodzeniem wdrażać przy wigilijnym stole. Rodzina, instytucja fundamentalna dla prawicy, jest przez nią zaniedbana. Brakuje twórczych pomysłów na jej odnowę. Spotykamy za to „mędrców”, którzy na kluczowe pytanie: „Dlaczego młodzi ludzie składają wartości cenne dla poprzednich pokoleń na ołtarzu wygody i tak zwanej samorealizacji?”, odpowiadają z biegu. Mówią na przykład: „Bo dziki konsumpcjonizm odciąga od wartości, a Netflix jest lewacki”. Osobiście unikam takich „myślicieli” jak ognia. Niestety, na trudne pytania nie ma łatwych odpowiedzi. Nie łudzę się więc, że dam je na kolejnych czterech stronach – wiele tęższych głów zadrukowało już całe tomy. Chciałabym natomiast zwrócić naszą uwagę na środowisko, klimat, atmosferę, w której żyje zwyczajna, polska rodzina. W której dorasta młody człowiek.

Kultura inceli i matkocentryzmu

Tym, co pierwsze rzuca mi się w oczy, jest wykoślawiony obraz męskości i kobiecości. Zdaje się, że i kobiety, i mężczyźni nie do końca wiedzą, kim są. Mamy więc playboyów-macho, uwodzicieli-donżuanów, zniewieściałych lalusiów oraz incelów¹, uważanych za życiowych przegrywów. Karykaturą męskiej siły i energii, która może zmieniać świat, jest seksualna presja albo zbyt miękkie odpuszczanie, oddawanie pola. Tymczasem, jak pisze Kamil Kisiel w numerze Pressji: „Potrzeba mężczyzn wiernych swoim rodzinom, wspólnotom i sprawie, którzy będą na tyle silni, że dadzą odpór swoim namiętnościom, pokusom, presji społecznej oraz zachowają chłodną głowę, aby nawigować swoją rodzinę w każdych czasach. A te wydają się coraz bardziej niespokojne. Mężczyzna potrzebuje sprawy, dla której będzie żył. Inaczej stanie się swoją parodią, jakimś macho, osiłkiem z siłowni, incelem, despotą. Będzie <zapładniaczem>, istniał tylko materialnie i przez to stanie się swoją karykaturą. Będzie takim przynajmniej dla człowieka religijnego, uduchowionego czy po prostu wierzącego w jakąś uniwersalną obiektywność. Bo jeśli nie wierzysz w żaden wyższy porządek i nie stawiasz społeczności żadnego celu, to nic nie ma znaczenia poza przeżyciem następnej godziny i następnego dnia oraz maksymalizacją przyjemności”.

Dzisiaj jako wyróżniki męskości wymienia się np. wysokie libido czy rolę żywiciela rodziny. Jednak „centralną cechą dla konserwatywnie rozumianej męskości jest zużywanie siebie i stwarzanie świata”. Nawet jeśli w prawdziwym życiu wielu mężczyzn tak właśnie postrzega swoją rolę, a co za tym idzie, starają się żyć przyzwoicie, kochają żonę i dzieci, uczciwie pracują, rozwijają swoje pasje, pomnażają majątek – to którego reżysera to obchodzi? W serialach, stand-upach i wśród influencerów ze świecą takich szukać. „Adamie, gdzie jesteś?” – pytała zmarła niedawno śp. Wanda Półtawska. Gdzie jesteś, mężczyzno, który chronisz słabszych od siebie?

Coś niedobrego stało się także z pojmowaniem kobiecości. Polki żyją w napięciu między filigranową, eteryczną rusałką, która – choć dorosła – czuje się i chciałaby być małą księżniczką a wojującą feministką, która przeklina do megafonu. Popkultura odchodzi od cukierkowej wizji macierzyństwa – na szczęście – ale wciska nam inne stereotypy, które również robią kobietom krzywdę. Z jednej strony umęczona matka, która leczy swoje traumy, traumatyzując tym swoje dzieci. Z drugiej kobieta-anioł, której wszystko się udaje, dla męża i dzieci jest jak plasterek na ranę, pięknie wygląda i ma sukcesy zawodowe. A jeszcze z trzeciej matka nieznosząca swojego macierzyństwa – ten trend staje się coraz popularniejszy. Sekretne historie nieszczęśliwych matek albo ich gafy i błędy – kto by nie chciał skrytykować? Lub matkocentryzm, deprecjonujący rolę ojców. Oto matki-helikoptery krążą nad swoimi dziećmi. Nie chcą dla nich dobrze, chcą za dobrze.

Naogląda się tego młody człowiek w mediach i z czym zostaje? Z refleksją: do pociągu „rodzina” nie wsiadam.

Kultura rozwodów

Statystyki Głównego Urzędu Statystycznego aż strach przytaczać. Rocznik Demograficzny 2022 powie nam, że w 2021 roku orzeczono aż 60,6 tys. rozwodów, podczas gdy zawarto 168 tys. małżeństw. Jak zwykle najczęstszą przyczyną rozpadu związków była tzw. niezgodność charakterów (a nie problemy mieszkaniowe, nieporozumienia w sprawie finansów czy niedopasowanie seksualne…). Oznacza to, że państwo młodzi niewystarczająco dobrze poznali się przed ślubem – ale czy mamy prawo się dziwić, skoro niemal zewsząd słyszą, że najważniejsze, by zamówić tort i fajerwerki o północy oraz znaleźć salę w stylu boho? Ilu narzeczonych rozmawia szczerze i głęboko o swoich rodzinach pochodzenia, o dźwiganym bagażu i zranieniach? Ilu zastanawia się, czy byłoby gotowych adoptować dzieci? Wybaczyć zdradę? Podołać opiece nad niepełnosprawnym członkiem rodziny?

Zostawmy przyczyny na boku – to „wdzięczny” temat na osobny artykuł – i skupmy się w końcu nie na tych, którzy się rozwodzą, ale… na sobie. Czy małżonkom, którzy zaczynają tonąć, próbujemy realnie pomóc? Czy gdy przygniatają ich troski i trudności nie do wytrzymania, chcemy je z nimi solidarnie nieść? Czy reagujemy modlitwą, wysyłamy esemesy z prośbą o szturm do nieba w ich intencji? Może pomagamy znaleźć mediatora? A może przyzwyczajeni do rozwodów, których pełno już nie tylko w serialach, ale po prostu w naszych rodzinach, kibicujemy? Jak często zamiast rzucić rodzinie ratunkowy ponton – może małżonkowie daliby radę się do niego wdrapać, nauczyć się wspólnie i efektywnie wiosłować i dopłynęliby do brzegu – zachęcamy do jak najszybszego zakończenia związku, licząc, że dostaniemy zaproszenie na „rozwodówkę”. Oczywiście, nie mam na myśli dramatycznych historii, kiedy trzeba odejść od przemocowego współmałżonka lub alkoholika, który nie chce się leczyć. W takich sytuacjach pierwsza powiem: ratuj siebie i dzieci. Chodzi mi o coś innego – o kulturę rozwodów, o społeczne przyzwolenie z automatu. Niedawno odbyły się w Polsce pierwsze targi dla rozwodników. Celem wydarzenia była – podobno – pomoc psychologiczna i terapeutyczna dla osób, które zaczynają „nowe życie”. Nie zabrakło jednak stoisk agencji detektywistycznych i organizatorów „rozwodówek” właśnie – czyli hucznych imprez na „zakończenie etapu”.

Kultura seksu bez zobowiązań

Czy tylko ja mam wrażenie, że seks jawi się dziś jako nowe prawo człowieka? Zdaje się nawet, że niektórzy cenią je bardziej niż prawo do ochrony swojej godności, a już na pewno wynoszą seks bez zobowiązań nad prawo do życia. Nieskrępowana swoboda seksualna – tak. Ponoszenie konsekwencji współżycia (przepraszam, że tak beznamiętnie piszę o ciąży i nowym, rosnącym człowieku) – nie. Najbardziej bolesne jest to, że z pretensjami można się zgłosić do roczników rewolucji seksualnej. Obecne młode pokolenie nie ponosi większej winy za to, że myśli tak, jak myśli. Podczas licznych warsztatów i wykładów dla młodzieży wielokrotnie przekonałam się o tym, że młodzież nie rozumie prostej zależności: było współżycie – jest dziecko. Szczególnie w dyskusjach na temat stosunku do aborcji, należy porzucić narrację: nie chcesz dziecka – nie współżyj. W raporcie z badań Młode Polki, młodzi Polacy i ich plany rodzinne. Co młode pokolenie myśli o małżeństwie, rodzinie i rodzicielstwie? czytamy, że 70 proc. młodych ludzi z miast i 60 proc. ze wsi uważa, że można być szczęśliwym bez dzieci. Co więcej, ich zdaniem wychowanie dzieci nie łączy się w sposób jednoznaczny z małżeństwem. Rodzicielstwo zostało kulturowo oderwane od współżycia.

Takie społeczne myślenie ma daleko idące konsekwencje. Kiedy z orbity dorosłych osób znika dziecko, przestaje być zrozumiały także prosty podział na płeć żeńską i męską. Arystoteles definiował różnicę płci w następujący sposób: kobieta to człowiek, którego dziecko poczyna się wewnątrz jej ciała; mężczyzna to człowiek, którego dziecko poczyna się na zewnątrz jego ciała. Binarny układ płci był całkowicie zrozumiały z uwagi na stosunek do dziecka. Jeśli z myślenia o człowieku wyeliminujemy ojcostwo i macierzyństwo, to podział na dwie płcie przestaje być zrozumiały. Stąd już bardzo blisko do teorii performatywności płci i kolejnych.

W przywoływanym raporcie znajdujemy informację, że co trzeci respondent aktualnie nie widzi siebie w roli rodzica. Ci młodzi ludzie wyobrażają sobie siebie w małżeństwie bez dzieci, w związku partnerskim albo planują single life. Od lat obserwujemy osłabienie wartości rodzicielstwa – żeby się życiowo zrealizować, nie musisz mieć dzieci. Z drugiej strony mamy inną skrajność: polscy rodzice są wypaleni. Zajęliśmy niemal pierwsze miejsce w smutnym rankingu wypalenia rodzicielskiego. Wyprzedziła nas tylko Belgia, a bardzo podobny wyniki uzyskały Stany Zjednoczone. Współczesne matki i ojcowie są – to słowo choć nieliterackie, to powinno się obronić – zaorani. Wypalenie rodzicielskie to zwykle przewlekły stan wynikający z długotrwałego narażenia na stres związany z opieką nad dziećmi. Obejmuje on cztery wymiary: wyczerpanie rolą rodzica, utratę przyjemności z bycia mamą/tatą, emocjonalne zdystansowanie się od swoich dzieci oraz brak poczucia sprawczości w byciu rodzicem. Wypaleni rodzice mają większą skłonność do myśli samobójczych, nadużywania alkoholu i przemocy. Nikt poważny nie odważy się zdiagnozować w dwóch zdaniach, dlaczego tak się dzieje. Wydaje się jednak, że zjawisko to ma związek z „intensywnym rodzicielstwem”, przekonaniem, że dziecku trzeba zapewnić wszystko i nieustanną oceną, jakiej jesteśmy poddawani. Osoby, które nie potrafią uwolnić się od tej presji, wpadają w pułapkę.

I koło się zamyka, bo ani zwolennicy seksu bez zobowiązań, ani wypaleni rodzice nie są chodzącą reklamą małżeństwa i rodziny. Dołóżmy jeszcze opowieści o tzw. bąbelkach i madkach i widać jak na dłoni – dominuje kultura antydziecięca, w której po prostu nie lubi się dzieci.

Kultura anti-life

Pociągnijmy jeszcze wątek prawa do życia. Stosunek do nienarodzonego dziecka przekłada się bowiem – zaryzykuję – na wszystko. Osią współczesnego sporu o aborcję nie jest pytanie: czy embrion albo płód żyje? Nawet skrajna polityczna czy medialna lewica nie ma tu żadnych wątpliwości: tak, w łonie matki znajduje się żywa osoba, jej serce bije, rozwija się w sobie właściwym tempie. Osią sporu o aborcję jest natomiast pytanie: czy każde nienarodzone dziecko, niezależnie od wieku prenatalnego, ma prawo do życia? Znaczna część naszego społeczeństwa odpowie: nie. Ci najbardziej przekonani wychodzili na ulice podczas czarnych protestów. Rzesza młodych ludzi, która na zawsze zapamięta to pokoleniowe doświadczenie, jakim była wspólna walka w dobrej (ich zdaniem) sprawie. Ani Kościół, ani prawica polityczna nie przywiązują do tego należytej wagi. Poszli, pokrzyczeli, wypili szampana na ulicy w środku pandemii – machają ręką. Nie, to nie tak. Tam mogli tworzyć swój mikroświat i wspólnie zderzać się z dorosłością. Takie wydarzenia zapamiętuje się na zawsze.

Jednym z naczelnych haseł podczas czarnych protestów (obok „Wybór, nie zakaz” oraz „Moje ciała, moja sprawa”) był postulat uwolnienia aborcji spod przepisów prawa. „Prawo nie jest ważne, liczy się sumienie” – krzyczały feministki. Wielu przywódców europejskich i światowych, np. Hitler, Lenin, Stalin, też miało swoje sumienia – niestety, źle uformowane. Ponadto gdybyśmy zawsze podejmowali tylko dobre decyzje, kodeks karny byłby pusty. A jednak czasem człowiek wybiera źle i trzeba napisać: nie wolno gwałcić, kraść, okradać państwa z podatków, znęcać się nad zwierzętami. Po drugie i może ważniejsze, dobre prawo może kształtować dobre postawy. Generalnie to, co jest prawnie dopuszczalne, uważamy za dobre, natomiast to, czego prawo zabrania, uważamy za złe. Wściekłość i agresja środowisk proaborcyjnych nie brała się ze zmiany prawa – orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego skutkowało wykreśleniem tzw. przesłanki eugenicznej, czyli prawną ochroną dzieci podejrzewanych o niepełnosprawność. Feministki przestraszyły się, że chcemy im zmienić kulturę! Zobaczyły na własne oczy, że propagowana przez nie „kultura odrzucenia i usprawiedliwienia” (wyrzucamy kogoś poza nawias, a potem szukamy wygodnego „usprawiedliwienia”: bo był chory, stary, niedołężny, upośledzony…) mocno się zachwiała. Były przerażone, że uda się ją zastąpić „kulturą afirmacji”, która przyjmuje każdego człowieka takim, jakim jest.

Zacznijmy od rodziny

Trudne to wszystko. Pokusa, by winę za całe zło zwalić na „zgniły Zachód”, jest silna. Czerwony Netflix, egocentryczny Instragram, wulgarne stand-upy z Youtube’a, nieograniczony konsumpcjonizm, korpoświat z wyścigiem szczurów – to oni psują nam młodzież!, chciałoby się znowu zawołać, ale takie tłumaczenia są już nie tylko nudne. Są nieprawdziwe.

Młodzi rzadziej niż kiedyś chcą żyć w rodzinie, bo ta dotknięta jest głębokim kryzysem. Jeśli w licznych badaniach społecznych (por. Młodzi 2021 CBOS-u) zauważalny jest  „spadek znaczenia przypisywanego przez młodych rodzinie i dzieciom (spadek z drugiej na piątą pozycję w hierarchii) oraz wyraźne umocnienie się na pierwszym miejscu miłości i przyjaźni”, oznacza to m.in. że badani sami nie żyją w szczęśliwych rodzinach, skoro się od takiego pomysłu na życie dystansują. Dopiero teraz zaczynamy zauważać, jak wysoką cenę płacimy za wejście na wyższy poziom ekonomiczny. Przestajemy gloryfikować harówkę na dwa etety po transformacji ustrojowej, która większości przyniosła automatyczną pralkę, a niektórym kilkudniowe wczasy nad jeziorem. Zauważamy, jak wysoki koszt ponieśliśmy za komfort i stabilność, a przynajmniej jej wrażenie. Pokolenie dzieci z kluczami na szyjach, których rodzice wiecznie byli w pracy, rodzi mniej dzieci. A ich dzieci planują mieć jeszcze mniej dzieci.

Tylko… czy coś tu się nie zgadza? Po co zatem rozważania o kulturze nieprzyjaznej rodzinie? Po to, by pokazać tę samonapędzającą się machinę. Pokoleniu mniej zakotwiczonemu w życiu rodzinnym nie zależy na tworzeniu prorodzinnej kultury. Z kolei antykultura nie sprzyja wyborowi tradycyjnych wartości. I tak w koło Macieju.

Skończmy z biadoleniem i zamykaniem się w okopach. Naprawę rodziny i kultury musimy zacząć od rodziny, a nie od nawracania szeroko pojętej „lewej strony”. Z pomocą przyjdzie nam pięć warunków: rachunek sumienia (co zepsuliśmy?), żal za grzechy (nie wymaga komentarza), mocne postanowienie poprawy (którą zaczniemy od siebie), spowiedź (publiczna, szczera debata na ten temat) i zadośćuczynienie Bogu i bliźnim (szczególnie naszym dzieciom, niezależnie od tego, ile teraz mają lat).

Kultura może nam pomóc pięknie przeżyć całe życie. Musi się jednak „zgadzać” z naturą człowieka, a nie ją kontestować. Jest więc o co zawalczyć.

Najlepsza wiadomość

Najlepszą wiadomością jest to, że mimo wielu błędów starych, młodzi dają im jeszcze kredyt zaufania. Bo raport Młode Polki, młodzi Polacy i ich plany rodzinne… pozwala nam mieć nadzieję. W pewnej mierze marzenia młodzieży pozostają niezmienne – niezależnie od tego, że coraz częściej widzimy 30- i 40-latków na garnuszku mamusi… Ponad 70 proc. młodych ludzi jako właściwą dla siebie formę życia osobistego wskazało małżeństwo. Ankietowani dostrzegają zarówno blaski, jak i cienie formalnego małżeństwa – ale przecież nie można się o to na nich obrażać. Mówią: małżeństwo to przypieczętowanie miłości, daje człowiekowi wsparcie. Ale widzą też, że sam ślub generuje niepotrzebne koszty – z mojej strony pełna zgoda. Może daje to szansę na powrót do tego, co najistotniejsze?

Wielkim kapitałem każdego dziecka jest udane małżeństwo jego rodziców. Osoby, które uznały, iż otrzymały dobry przykład w domu, wyraźnie częściej są gotowe do zawierania związków małżeńskich i posiadania większej liczby dzieci. Dla tych młodych źródłem wiedzy o rodzinie najczęściej są rodzice, co wynika z dużego poziomu zaufania. To bardzo zachęcające! W ocenianych negatywnie rodzinach w miejsce rodziców pojawia się Internet. Tam, gdzie rodzina nie jest dla młodego człowieka znaczącym punktem odniesienia, taką rolę pełni właśnie sieć globalna. Oczywiście, Internet jest ważny dla młodych osób w ogóle, jednak jeśli rodzic ma z dzieckiem dobry kontakt, to właśnie do niego – a nie do Google’a – przyjdzie nastolatek z pytaniem o seks, związki, małżeństwo. Nie zepsujmy tego.

Idźmy w family mainstreaming, czyli reorientujmy politykę państwa na budowanie silnych i trwałych rodzin, co jest w interesie nie tylko katolików, ale wszystkich jak jeden mąż – tylko monogamiczne społeczeństwa mają szansę przetrwać dziejowe burze. Co wesprze rodzinę? Obowiązkowe mediacje małżeńskie, cywilne kursy przedmałżeńskie, refundowane terapie rodzinne, profilaktyka rodzinna, wzmocnienie roli harcerstwa i organizacji sportowych w wychowaniu dzieci, edukacja szkolna nakierowana na budowanie relacji interpersonalnych, prezentowanie pozytywnych wzorów rodziców w mediach i tak dalej, ale to jeszcze za mało.

Zmianę kulturową zacznijmy od „polityk i strategii” w naszych domach. Budowanie klimatu przyjaznego rodzinie rozpoczyna się od „kocham cię”. Od wzięcia na kolana swojego dziecka i snucia opowieści, jak bardzo nie mogliśmy się doczekać jego narodzenia. Człowiek, który nigdy nie usłyszał, że pojawił się na świecie z miłości i dla niego samego – a jeśli nawet tak nie było, to teraz jest bezwarunkowo kochany – w międzypokoleniowej sztafecie nie przekaże tego innym. Z pustego nie naleje…

Postawmy na pro-life i pro-family, ale tak na serio – by deklaracje poprzeć praktyką. Dbajmy o słowa – ileż trzeba mieć w sobie miłości i otwartości, by pogratulować szwagierce czwartego dziecka! Bo chyba nasze dzieci nie słyszą pokątnych rozważań dorosłych: „A może wpadka…?”. Zachęćmy syna do poczytania babci gazety, porozmawiajmy z córką o wolontariacie – ale nie tym szkolnym, za który dostanie punkty, a nuż się przydadzą w rekrutacji do szkoły… – tylko o takim prawdziwym, z potrzeby serca. Wigilia u siostry? Pięknym wyrazem naszego pro-life będą składkowe sałatki i ciasta, wzajemna pomoc.

Wreszcie budujmy środowisko wspierające nasze dzieci. Warto szukać rodzin, które żyją podobnie, proponować zajęcia dodatkowe, na których katolickie dziecko nie będzie się czuło jak wyrzutek, organizować zabawy, które nie przekraczają granic. To konkretna harówka, ale z pewnością „się opłaci”. Poza tym – czy mamy do zrobienia coś ważniejszego?

Magdalena Guziak-Nowak

– żona i mama pięciorga dzieci. Dziennikarka, autorka wielu artykułów i książek. Zawodowo dyrektor ds. edukacji w Polskim Stowarzyszeniu Obrońców Życia Człowieka. Zwolenniczka pozytywnej edukacji pro-life, autorka popularno-naukowej serii Biblioteczka Pro-Life oraz cyklu webinarów EduLife. Razem mężem zaangażowana w pomoc rodzinom oraz edukację domową własnych dzieci

fot. 123rf.com, www.unsplash.com

Artykuł Quo vadis, rodzino? pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Doświadczenie Hioba

Pierwsze skojarzenia, które pojawiają się gdy myślimy o biblijnym Hiobie, odnoszą się do pojawiających się lawinowo strat, choroby i cierpienia. I są to skojarzenia słuszne. I choć dowiadujemy się z Biblii, że Hiob przeżywa śmierć wszystkich swoich dzieci, a jego żona kompletnie go nie rozumie i zamiast być wsparciem staje się przyczyną kolejnych cierpień, niekoniecznie obraz Hioba kojarzy nam się z rodziną. Jednak wiele osób właśnie w rodzinie, pod dachem rodzinnego domu, doświadczyło i doświadcza cierpienia, które przysłowiowo możemy nazwać hiobowym. Hiobowe cierpienie to nie tylko ból ciała, ale cierpienie całego człowieka, a więc także cierpienie duszy i psychiki ludzkiej. A takie cierpienia (często nazywamy je wewnętrznymi) są niezwykle bolesne i ukryte przed wzrokiem innych. To ukrycie właśnie wprowadza osobę, która doświadcza takiego wewnętrznego cierpienia, w doświadczenie osamotnienia i niezrozumienia ze strony innych, a z kolei to doświadczenie potęguje cierpienie.

Wspólnota Hioba

Przed trzema laty (ufam, że z natchnienia Bożego) powstała Wspólnota Hioba. Jest ona adresowana do każdego, kto doświadcza cierpienia; duchowego, fizycznego, lub psychicznego. Można więc powiedzieć, że jest to Wspólnota, w której każdy może znaleźć swoje miejsce. Spotkania Wspólnoty Hioba odbywają się raz w miesiącu, w kościele Chrystusa Króla w Gdańsku. Spotkania są też transmitowane online, przez stronę www.wspolnotahioba.pl. Spotkanie rozpoczynamy Koronką do Miłosierdzia Bożego, potem jest Msza św. z homilią, a następnie wystawienie Najświętszego Sakramentu i modlitwa o łaskę uzdrowienia duszy i ciała. Każda Msza św. w czasie spotkania Wspólnoty Hioba sprawowana jest w intencjach zapisanych w skrzynce intencji na stronie internetowej Wspólnoty, oraz w intencjach osób uczestniczących we Mszy św. w kościele lub przez transmisję online. Jest też okazja do spowiedzi świętej. Posługę kapłańską pełni duchowy opiekun Wspólnoty Hioba ks. dr. Jan Uchwat, Ojciec Duchowny z Gdańskiego Seminarium Duchownego.

Jak to jednak bywa z czymś co powstaje i kształtuje się, wraz z ks. Janem i Diakonią Wspólnoty Hioba poszukujemy przestrzeni posługi tej Wspólnoty. Staramy się czytać Boże znaki i w odpowiedzi na nie, jedną z form posługi Wspólnoty Hioba stały się weekendowe rekolekcje uzdrowienia wewnętrznego, organizowane w którymś z domów rekolekcyjnych w Gdańsku lub okolicach. Do tej pory odbyły się cztery edycje Hiobowych rekolekcji. Widzimy, że Pan Bóg sam wybiera i zaprasza tych, którzy na te rekolekcje przyjeżdżają i którzy doświadczają mocy uzdrawiającej miłości Pana Boga.

O rekolekcjach coś więcej

Na rekolekcje przyjeżdżają zarówno małżeństwa, jak i osoby indywidualnie. Mamy jednak świadomość, że każdy człowiek jest związany z rodziną i większość problemów, z którymi ludzie przyjeżdżają na rekolekcje, ma swój początek właśnie w rodzinie. Najczęściej jest tak, że nosimy w sobie różne, nieuświadomione sobie zranienia z czasów dzieciństwa. I im bardziej nie zdajemy sobie z tego sprawy, tym większy wpływ mają te bolesne rany na nasze dorosłe życie, na nasze wybory, małżeństwa, nasze dzieci i wszystko, co jest związane z dorosłością. Od samego początku widzimy, że nasze rekolekcje dotykają serc ludzi, którzy identyfikują się z problemami DDA (Dorosłe Dzieci Alkoholików) i DDD (Dorosłe Dzieci z Rodzin Dysfunkcyjnych). Myślę, że po części każdy z nas nosi w sobie jakieś obciążenia rodzinne z dzieciństwa, bo przecież nie ma idealnych sytuacji w życiu, ani idealnych rodziców. Słowo dysfunkcja nie może odnosić tylko do rzeczywistości patologicznych. Rodzina dysfunkcyjna to taka, w której z jakiegoś powodu doszło do zmiany ról rodzinnych, a więc mama nie spełnia roli mamy, a dziecko nie ma czasu być dzieckiem, bo wchodzi w rolę mamy lub taty, lub też staje się od razu dorosłe, z ogromnym poczuciem odpowiedzialności. Czasem przyczyną takiego stanu rzeczy są sytuacje niezależne od ludzkich wyborów i decyzji, jak np. ciężka lub długotrwała choroba któregoś z członków rodziny. Dziecko, które staje wobec zbyt trudnych dla niego wyzwań, nie ma czasu przeżyć dzieciństwa i aby funkcjonować, aby żyć (zupełnie nieświadomie) wchodzi w różne role. Zasadniczo mówi się o czterech rolach w rodzinach alkoholowych i dysfunkcyjnych: bohatera, maskotki rodzinnej, kozła ofiarnego lub dziecka we mgle. Nie mam teraz możliwości opisania tych ról, ale jedno powiem: każda z nich pozwala dziecku przetrwać. Każda ma w sobie coś dobrego, ale jednocześnie każda rani serce, duszę i psychikę człowieka, który nie jest sobą, ale żyje jakąś rolą, a więc nie żyje w prawdzie. Z tych ról nie wychodzi się tak po prostu – konieczne jest poznanie siebie, skonfrontowanie z własnym cierpieniem, przebaczenie tym, którzy stali się przyczyną cierpienia i przebaczenie sobie oraz Bogu. Dynamika rekolekcji, zbudowana na modlitwie indywidualnej, wspólnej, na modlitwie wstawienniczej, słuchaniu Słowa Bożego, odpowiednich konferencjach, Adoracji Najświętszego Sakramentu (również nocnej), możliwości spowiedzi świętej i przyjęcia sakramentu chorych oraz rozmów, prowadzi do osobistego spotkania z Bogiem w przestrzeni łaski Bożej. A ta właśnie przestrzeń miłującej obecności Boga pozwala otwierać serce, z zaufaniem powierzyć się Bogu, przebaczyć, pojednać się z bliźnimi i prostować nieraz bardzo zawiłe ścieżki życia i relacji.

Jedno jest pewne, że człowiek, który ma poranione serce, nieuleczone rany wewnętrzne, nie potrafi doświadczać siebie jako osoby w pełni wartościowej i zdolnej do kochania. To bardzo utrudnia życie małżeńskie i rodzinne. Zamyka człowieka w sobie i zmusza do życia w lęku oraz podejrzliwości.

Na jednych z naszych rekolekcji pojawiało się małżeństwo z prawie 20-letnim stażem. Na koniec rekolekcji, podczas godziny świadectwa, niespodziewanie powiedział świadectwo mąż. Mówił mniej więcej tak: „Przyjechałem tutaj jak kierowca mojej żony i żeby mi żona nie marudziła, że nigdzie nie chcę z nią pojechać. Myślałem sobie, te rekolekcje to nie dla mnie. To moja żona jest DDA, a ja miałem rodzinę w porządku. Niech ona sobie będzie na rekolekcjach, a ja pochodzę sobie nad morze. Ale była kiepska pogoda, więc zacząłem słuchać. I teraz wiem, że te rekolekcje były przede wszystkim dla mnie, bo choć nie jestem DDA ani DDD, to stworzyłem piekło rodziny dysfunkcyjnej mojej żonie i moim dzieciom. A teraz proszę was o modlitwę, żebym umiał im to wynagrodzić i naprawić, co zrobiłem złego”. Wszyscy płakaliśmy. Na innych rekolekcjach było małżeństwo które przyjechało na rekolekcje jako na dni „ostatniej szansy”. Jeśli nie znaleźliby pomocy, złożyliby papiery rozwodowe. Jak się okazało, obydwoje byli DDD, ale o tym nie wiedzieli. Większość ich problemów z tego wynikała. Pan Bóg w czasie rekolekcji pozwolił im zobaczyć tę bolesną prawdę, przebaczyć, pojednać się i… pokochać się na nowo.

Hiob dla rodzin

Mam pewność, że każde rekolekcje Wspólnoty Hioba są dla rodzin i dla dobra rodzin również wtedy, gdy przyjedzie na nie sama żona lub mąż. Ale jako że staramy się, aby kolejne rekolekcje dawały większe możliwości niż poprzednie, to w czasie rekolekcji, które odbędą się w dniach 15–17 marca 2024 r., zapewniamy opiekę nad dziećmi. Jeśli więc chciałaby przyjechać rodzina, rodzice mogą być pewni, że będą mogli w całości wykorzystać czas rekolekcji, a dzieci będą miały zapewnione dobrą opiekę, połączoną z rekolekcjami dla nich. Z kolei w dniach 22–26 sierpnia 2024 planujemy rekolekcje dla rodzin połączone z warsztatami dla małżeńskimi. Wszelkie informacje na temat rekolekcji można znaleźć pod adresem www.wspolnotahioba.pl. Zapraszam! Wspólnota jest dla każdego. A w sercu tej Wspólnoty jest troska o rodzinę.

s. M. Urszula Kłusek SAC

– pallotynka, wieloletnia katechetka. Autorka artykułów i książek dla dzieci, rodziców, katechetów i nauczycieli. Prowadzi spotkania dotyczące współczesnych zagrożeń w wychowaniu i rozwoju dzieci

Artykuł Aby rodzina była… rodziną pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Dziś obserwuje się niepokojące zjawiska związane z brakiem dojrzałości na różnych etapach życia: brak dojrzałości szkolnej u dzieci, brak dojrzałości do małżeństwa, rodzicielstwa, długi okres ,,inkubacji” młodych ludzi, zwłaszcza mężczyzn, którzy mieszkają z rodzicami niemal do czterdziestego roku życia, itp. Przyczyna tkwi między innymi we wszechobecnej atmosferze konsumpcjonizmu, hedonizmu, czy niechęci do wzięcia odpowiedzialności za siebie i drugiego człowieka. Może to spore uproszczenie i na pewno jest wielu młodych, odpowiedzialnych ludzi, niemniej problem jest ogromny i tkwi w błędach wychowawczych, popełnianych już wobec najmłodszych dzieci.

Słowo ,,dojrzałość” kojarzy się często z owocem. Słusznie, ponieważ to owoc starań, pracy nad sobą i wysiłku wychowawczego. Tak jak jabłka na drzewie – nie wszystkie dojrzewają w tym samym czasie, potrzebują słońca, deszczu, powietrza – tak dzieci dojrzewają do nowych zadań, ról społecznych i nowych sytuacji życiowych. Mówimy o dojrzałości dziecka w różnych dziedzinach życia: osobowościowej, duchowej, chrześcijańskiej, społecznej, emocjonalnej, intelektualnej, fizycznej czy psychicznej. Trudno je czasami od siebie oddzielić, ponieważ wzajemnie się uzupełniają i rozwijają równolegle.

Jak pomóc dziecku osiągnąć pełnię dojrzałości i przygotować do życia? Jak prowadzić dziecko, by umiało odnaleźć się w świecie, poradziło sobie w różnych sytuacjach, by było samodzielne, odpowiedzialne i… szczęśliwe?

Odpowiedź tkwi w samych rodzicach i wychowawcach. Czymś niezwykle pięknym jest miłość rodziców do dziecka, jeśli wzrasta w swych przejawach tak, jak rośnie dziecko. Często nie zdajemy sobie sprawy, że tak jak dziecko wyrasta z za małych ubrań, tak samo wyrasta ze stawianych mu do tej pory wymagań.

Mądra miłość i wychowanie dziecka do miłości muszą ewoluować, dojrzewać i wzrastać. Musi rozwijać się tak, jak dorasta dziecko. Jest takie powiedzenie: ,,Kto stoi w miejscu, ten się cofa”. Można je odnieść również do wychowania dzieci. Dojrzali rodzice wychowają dojrzałe dziecko, a brak rozwoju miłości rodzicielskiej wyrządza dziecku wielką krzywdę. Jest wiele zagrożeń, które uniemożliwiają dojrzewanie rodzicielstwa: życie obok dziecka i brak czasu, brak podstawowej wiedzy pedagogicznej, niezrozumienie prawdziwych potrzeb dziecka, a także wspomniana wcześniej atmosfera świata, w jakim żyjemy. Nie sprzyja ona skupieniu się na tym co najważniejsze, ale ciągle rozprasza: media, tkwienie w smartfonach i komunikatorach kradną cenne momenty na codzienne, normalne sprawy i życie z dzieckiem tu i teraz.

Co oznacza w praktyce dojrzewanie miłości rodzicielskiej? To między innymi:

– Przykład dojrzałości rodziców i pokora wobec planu Bożego dla dziecka.

– Stawianie dziecku wymagań, stosownie do jego wieku.

– Uczenie samodzielności i rozwijanie cnót ludzkich w codzienności, bez dziwactw, po prostu tak żyjemy i już.

– Budzenie wiary i ufności we własne możliwości.

– Traktowanie przeciwności jako zadań do wykonania, a nie końca świata…

– Zasada: POMÓŻ MI ZROBIĆ TO SAMEMU!

– Unikanie narzekania.

– Docenianie wysiłków dziecka, nie tylko efektów końcowych jego starań.

– Unikanie skrajności: ani miłość zaborcza, ani brak czasu dla dziecka nie są właściwą drogą ku dojrzałości.

– Weryfikowanie sposobu mówienia do dziecka, zwracania się do niego, a także przejawów miłości. To nie oznacza braku czułości i wyrażania przywiązania. Oznacza natomiast wychowanie emocjonalne i wychowywanie uczuć.

Jedną z najważniejszych spraw w dojrzewaniu rodzicielstwa jest obserwowanie dziecka. Jest w nich naturalne pragnienie rozwoju, chęć uczenia się nowych rzeczy, chcą być jak mama i tata. Czekają na kolejne urodziny i z dumą mówią, że mają już ,,aż pięć lat!”. Trzeba te pragnienia dobrze wykorzystać. Tak bardzo skupiamy się czasami na przekazywaniu różnych treści, że zapominamy o wzajemności relacji. Dziecko to mały człowiek, któremu należy się godność i szacunek (wynikający z dziecięctwa Bożego i godności osoby ludzkiej: od poczęcia, przez dzieciństwo, młodość, dojrzałość do starości i śmierci). Przewaga dorosłego człowieka nad dzieckiem jest miażdżąca. Dziecko jest wobec niego bezbronne, wielu rzeczy nie rozumie, wyraża niezadowolenie: krzycząc lub płacząc. To mechanizmy komunikacji i obrony, a nie robienie na złość mamie, tacie, czy pani w przedszkolu. Trzeba mu objaśniać świat, a nie gorszyć się jego zachowaniem. Z pomocą przychodzi tak zwana pozytywna dyscyplina, która polega na uczeniu wartościowych umiejętności, wzajemnym szacunku, skutecznej komunikacji, zachęcie i pozytywnej przerwie (w przypadku niewłaściwego zachowania) zamiast metody ,,kija i marchewki”.

Czego możemy nauczyć się obserwując dzieci?

Uczenie się dzieci i od dzieci jest wyrazem dojrzałości rodziców. Stawianie wymagań i zrozumienie konieczności podnoszenia poprzeczki dziecku spotyka się często ze sprzeciwem. To normalne. Ale nie można kapitulować przy sprzeciwie, lecz mądrze reagować. Różne kryzysowe sytuacje są dobrą okazją, by spróbować zrozumieć serce i motywacje dziecka. Z kryzysów bierze się wzrost, a w słabości doskonali się moc.

Dzieci są ciekawe świata i zdolne do refleksji. To, co dla nas jest stratą czasu, dla nich jest sensem. Nie potrafią wyrazić myśli słowami, ale ciekawość świata sprawia, że potrafią dociekać i zastanawiać się nad najprostszymi sprawami. Dają lekcje prostoty, optymizmu i ufności. W ich oczach wszystko jest nowe, cudowne i świeże. Potrafią cieszyć się z drobnych zwycięstw i najmniejszych rzeczy.

Jeśli rodzice mają żywą wiarę, razem z dzieckiem się modlą, opowiadają mu o Panu Jezusie, to dzieci potrafią podzielić się tym z sąsiadką w windzie, czy z kolegą w przedszkolu. Są wspaniałymi apostołami, nie zdając sobie z tego sprawy…

Wyrazem dojrzałości rodzicielskiej jest pozwolenie dziecku być dzieckiem. Dlatego nie wyśmiewajmy szczerości i prostoty dziecka. Choćby nasze intencje były najlepsze i wynikały z rozczulenia nad tym, że dzieci są tak ,,słodkie”, kiedy wypowiadają swe małe ,,mądrości” – potraktujmy je poważnie. Wtedy wzrasta również autorytet dorosłego w oczach dziecka, a jest on konieczny na każdym etapie rozwoju wychowanka.

Może gdyby dziecko potrafiło wypowiedzieć i nazwać to, co tkwi w jego podświadomości – pragnienie dobra i rozwoju – zwróciłoby się do nas, dorosłych, z takim apelem:

• Nie psuj mnie, dając mi wszystko, o co cię poproszę. Pewnymi prośbami badam twoje granice.

• Nie pozwól mi nabrać złych nawyków. Pomóż mi wykryć je w zarodku.

• Nie karć mnie w obecności innych. Najbardziej mi pomaga, gdy upominasz mnie spokojnie i dyskretnie.

• Nie ochraniaj mnie przed konsekwencjami. Potrzebuję również bolesnych doświadczeń.

• Nie gderaj, bo będę udawał głuchego.

• Nie udzielaj mi pochopnych obietnic, czuję się bardzo zawiedziony, gdy ich później nie dotrzymujesz i niszczysz swój autorytet w moich oczach.

• Nie zmieniaj swoich zasad ze względu na układy.

• Nie mów mi, że mój strach i obawy są głupie. One są bardzo realne dla mnie.

• Nie zbywaj mnie, gdy stawiam ci pytania, bo przestanę cię pytać, a odpowiedzi poszukam gdzie indziej.

• Nie zapominaj, że szybko rosnę. Jest ci zapewne trudno dotrzymać mi kroku, ale proszę: postaraj się.

(źródło: Apel Twojego dziecka wg Janusza Korczaka, fragmenty)

Postarajmy się!

Beata Nadolna

– pedagog z ponad 37-letnim stażem pracy, dyrektorka katolickiego przedszkola w Poznaniu, autorka książek o wychowaniu przedszkolnym i programów przygotowań dzieci do Pierwszej Komunii Świętej. Matka dwóch córek i babcia pięciorga wnucząt

fot. 123rf.com

Artykuł Dojrzewanie miłości rodzicielskiej pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Wszystko zaczęło się od zachęty papieża Franciszka na Światowych Dniach Młodzieży w Polsce w 2016 roku do „powstania z kanapy” i wyjścia poza swoją strefę komfortu. Dwa małżeństwa z naszej parafii (Św. Jana Kantego w Krakowie): Monika i Robert oraz Viola i Olek zapoczątkowali działanie Bożego Młyna. Dołączyły do nich ich dzieci i inni dorośli, którym bliska była idea stworzenia miejsca spotkań dla lokalnej społeczności, gdzie można by napić się herbaty, zjeść domowe ciasto i porozmawiać pod dachem, np. po wyjściu z Mszy Świętej. Szczególnie dla seniorów, mających kłopoty zdrowotne, takie wyjścia do kościoła bywają w okresie jesiennej szarugi czy zimowego chłodu jedynymi wyjściami, a aura nie sprzyja pogaduszkom pod chmurką ze spotkanymi koleżankami czy kolegami. Boży Młyn zaprasza ciepłym wnętrzem, zapachem kawy, herbaty i ciast pieczonych przez wolontariuszy – wszystko za darmo lub za wolne datki. Okazało się, że rodzice z dziećmi też chętnie wstępują na słodycze. Narodziła się więc Szkółka Niedzielna, gdzie dzieci, w formie zabawy i piosenek, mogły pogłębić refleksję o wysłuchanej przed chwilą Ewangelii – wydarzenie przygotowywała młodzież oazowa lub sami młodzi rodzice (według grafiku). Miło było patrzeć na zaangażowanie i przejęcie wszystkich uczestników Szkółki – i tych małych, i tych dużych.

Powstało miejsce sprzyjające integracji międzypokoleniowej, miejsce bezpiecznych spotkań dla młodzieży, dla rodzin, a także warsztatów, wykładów z dziedziny edukacji, samorozwoju, spotkań z ciekawymi ludźmi i wielu innych inicjatyw, z którymi przychodzą sami uczestnicy naszych zajęć, wraz z chęcią dzielenia się swoimi zainteresowaniami. Staramy się stwarzać atmosferę SPOTKANIA, w której każdy poczuje się bezpiecznie, zdecyduje się otworzyć na wzajemne obdarowywanie się obecnością, uwagą, uśmiechem i wspólnie spędzonym twórczo czasem. Jeśli towarzyszą nam dzieci, tym lepiej – „niech patrzą i niech się uczą”!

Szybko okazało się jednak, że sam wolontariacki zapał nie da rady pociągnąć, na dłuższą metę, tego dzieła. I tak narodziło się Stowarzyszenie LATARNIA, które dorobiło się już statusu organizacji pożytku publicznego, pisze i realizuje granty, reaguje na pojawiające się potrzeby, np. pomoc uchodźcom z Ukrainy od wybuchu wojny do teraz, czy współpraca z Bankiem Żywności w odpowiedzi na wzrastającą liczbę ludzi potrzebujących pomocy żywnościowej. Przez pięć dni w tygodniu gotowane są pożywne zupy dla 20 bezdomnych i 25 osamotnionych osiedlowych seniorów (mającym problemy z poruszaniem się posiłek roznoszą wolontariusze).

Nasza misja zawiera się w słowach: Rodzina, Rozwój, Relacje, Radość. „Biorąc udział w naszych warsztatach narażasz się na… rozwój! Zarażamy… entuzjazmem! Zadając się z nami możesz wpaść w… pasję swojego życia!” – to wyimki z naszej strony.

Mamy ofertę dla każdego: od niemowlaka do emeryta. Najmłodsi biorą udział w zajęciach w ramach programów „Młode mamy razem się trzymamy!” i „Klubu Rodzica dzieci do lat 3”. „Rozmowy o rodzinie” to wykłady i spotkania z ekspertami: fizjoterapeutami, psychologami, logopedami, pedagogami – tematyka według zapotrzebowania zgłoszonego w ankietach. Są też warsztaty dla mam (tatusiowie rzadziej, ale też bywają) z dziećmi: Gordonki – warsztaty umuzykalniające, Porcja ruchu dla mam i maluchów, Rękodzieło przy kawie, Florystyka, SZTUK PUK – warsztaty plastyczne, Czytadełko, Folkloromaniaki, Luz-blues: czas rozmowy, zabawy i kawy, itd. W ramach tych zajęć mamy spędzają twórczo czas ze swoimi dziećmi i innymi mamami oraz ich dziećmi, dzielą się troskami i sukcesami, inspirują się nawzajem oraz – jak mówią – mogą „otworzyć usta do kogoś dorosłego”. Dzieci też kłębią się razem w różnych konfiguracjach, bawią i… męczą ;). Taki zmęczony, syty różnorodnych wrażeń, maluch ładnie potem zasypia i chętniej spokojnie się delektuje domowymi pieleszami. Otoczenie, w którym żyjemy, zmienia się tak szybko, że mamy młodych mam często kapitulują ze swoimi receptami na pielęgnację czy wychowanie. Teraz weryfikacja wszelkich odkrywanych przez naukę nowości i mniej lub bardziej pożytecznych trendów odbywa się w gronie „współmam” oraz ekspertów.

Dla młodzieży odbyły się cykle spotkań pt. „Akademia autoprezentacji”, „Profesjonalna obsługa emocji” czy obejmujący trzy województwa wielomiesięczny projekt, w którym wzięło udział 45 szkół – „Wolontariat jak mięśnie, trzeba codziennie trenować”. Oparty na założeniu, że działania na rzecz innych, zaspokajając potrzebę sprawczości, szlachetności i przynależności, są jednocześnie świetną szczepionką przeciw samotności, depresji, cyfrowym nałogom. Jesteśmy bardzo dumni z tego projektu, bo wymyśliliśmy go od zera, zrealizowaliśmy z rozmachem i mieliśmy informację zwrotną od uczestników, że był dla nich ważny i pożyteczny.

Rodzice mogą u nas odbyć 10-tygodniową „Szkołę dla Rodziców i Wychowawców”, organizowanych w cyklach jesiennych i wiosennych. Prowadzę te warsztaty od ćwierć wieku. Z nim się zmieniałam we własnej rodzicielskiej i małżeńskiej roli, dojrzewałam, hartowałam się wśród porażek i budowałam sukcesami. To konkretny program, ale sprawdzony przeze mnie, przeżyty, doprawiony własnym doświadczeniem – stał się bardzo moją „potrawą”, o której ci, którzy jej skosztowali, piszą w ankietach: Zajęcia mają wpływ na moje myślenie i pomagają zmieniać stare przyzwyczajenia, Bardzo dziękuję za możliwość bycia lepszym rodzicem i człowiekiem! Pod wpływem zajęć poprawiły się relacje w mojej rodzinie. Jestem bardziej świadoma potrzeb swoich dzieci, sposobów budowania prawidłowych relacji i budowania swojej roli jako rodzica. Te warsztaty pomogły mi w relacjach z… mężem!

Seniorzy mają kursy komputerowe i wycieczki w ciekawe miejsca. Są wykłady z tematyki biblijnej, profilaktyki zdrowia, wspólne kolędowanie, śpiewanie pieśni patriotycznych czy biesiadnych (na ostatnim byłam z wnukami, córką oraz moją mamą, a więc spotkały się cztery pokolenia!). Wszystkie grupy wiekowe biorą udział w spotkaniach przy planszówkach.

Odbywa się wiosenny i jesienny festyn rodzinny z wieloma atrakcjami, organizujemy licytacje rękodzieła i ofiarowanych na rzecz stowarzyszenia rzeczy. Organizujemy Wigilię dla samotnych. Przygotowujemy bożonarodzeniowe i wielkanocne paczki (ok. 100).

Ostatnio wystartował Krąg Kobiet, ze swoimi cyklicznymi spotkaniami dla młodych mam, pojawiła się akcja wymiany „za złotówkę” damskich i dziecięcych ubrań, odbyły się sobotnie tańce w trzech odsłonach: rodzice z dziećmi, Solo Latino dla mam i taniec uwielbienia dla wszystkich chętnych.

Mieliśmy kurs pierwszej pomocy oraz szkolenie dla rodziców i nauczycieli z psychologii internetu. To była oferta dla dorosłych, po zeszłorocznych zajęciach dla dzieci i młodzieży: „Jak ujarzmić cyfrowego tygrysa?” i „Prawo jazdy na smartfon”, zrealizowanych dla nas przez Bognę Białecką i Aleksandrę Gil z zatroskani.pl (polecamy!) z Poznania. Szerzenie świadomości na temat higienicznego korzystania ze smartfonów itp. bardzo leży nam na sercu. Pracujemy nad projektem na ten temat – zapraszamy chętnych do współpracy.

W listopadzie ruszyła „Fabryka endorfin” – 20 spotkań dla dorosłych, które potrwają do końca marca i przeprowadzą uczestników przez zimowy, najbardziej chandronośny okres, wśród nauki i zabawy. Wykorzystamy nasze wewnętrzne mechanizmy samoregulacji, uaktywniając się w sferze plastycznej, muzycznej, ruchowej i rozwojowej.

Zapraszamy do udziału w naszych przedsięwzięciach oraz na kawę do Bożego Młyna!

Anna Kucharska-Zygmunt

– psycholog, trener warsztatów psychoedukacyjnych, współautor projektu latarnia.edu.pl

Zdjęcie: Latarnia (Od lewej): Małgorzata Pióro, prowadząca warsztaty fotograficzne i rozwojowe; Violetta Szopa-Tomczyk i Monika Róg, na ich barkach spoczywa koordynacja naszych działań, pisanie grantów, rozliczenia etc., czyli mnóstwo czarnej roboty, której nie widać, a bez której nic by się nie wydarzyło. Viola, jako muzyk, jest też trenerem muzycznych wątków w naszych przedsięwzięciach; Anna Kucharska-Zygmunt – warsztaty, wykłady; Jakub Róg – nauczyciel pasjonat (matematyka); Aleksander Tomczyk, muzyk – „pan od Gordonek” i warsztatów dla młodzieży, np. z kindersztuby; Kacper Orwiński – nauczyciel pasjonat (polski) – razem z Jakubem prowadzą inspirujące warsztaty dla nauczycieli

fot. Archiwum Stowarzyszenia Latarnia

Artykuł Rodzina, rozwój, relacje, radość pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Do tramwaju, drzwiami przy motorniczym, wsiada nastolatek z ogromnymi lodami, przybrudzony na twarzy. Za nim postępuje starsza pani, także z lodami w ręce. Kierujący pojazdem uprzejmie mówi: nie można wsiadać z lodami. Pani komentuje z oburzeniem: wstydziłby się pan! To jest dziecko niepełnosprawne! Motorniczy powtarza, bardzo spokojnie: rozumiem, ale nie można jechać tramwajem z lodami. Pani zarządza wyjście wnuka z wagonu. Na przystanku już nie komentuje zdarzenia.

Praktyka śródroczna, hospitacja w V klasie SP. Jedno z dzieci śpi na ławce, nauczycielka nie zwraca na to żadnej uwagi. Opiekun praktyki dzieli się „po cichu” ze studentami niepokojem, że nie było żadnej reakcji prowadzącej na to zdarzenie. Przy omawianiu lekcji nauczycielka sama opowiada grupie, że dziecko ma bardzo trudną sytuację w domu rodzinnym, i nie wie, czy w ogóle spało tej nocy – niech więc wyśpi się spokojnie chociaż na lekcji. Dla studentów to była najważniejsza lekcja w życiu. Od czasu wspomnianej hospitacji minęło 25 lat.

Miłość w wychowaniu jest zarówno stawianiem wymagań i ich egzekwowaniem, jak i rezygnacją z nich, jeśli są większe racje niż „wypełnianie litery prawa”. Miłość to też stwarzanie naturalnych sytuacji, w których jesteśmy przy sobie nawzajem, a pomoc wynika właśnie z owego bycia razem, bez przymusu i nakłaniania. Schematy i stereotypy muszą ustąpić, jeśli nie chcemy, żeby nasze działania zamieniły się w bezosobową technologię edukacyjną, czy bezduszną metodykę wychowania – a tak może stać się bez miłości. Jeśli rozumiemy czym jest miłość, to nie możemy mieć wątpliwości, że w wychowaniu jest ona niezbędna (cierpliwa jest, nie szuka swego, nie unosi się pychą, nie szuka poklasku).

Rozpoznanie sytuacji, kiedy należy egzekwować wymagania, a kiedy będzie to błędem, nie zawsze jest łatwe, dlatego oprócz osądu serca i rozumu, włączmy działanie Ducha Świętego – niech nasza decyzja nie będzie wyłącznie „nasza”, bo jesteśmy omylni, jak wszyscy. Pomocna będzie też rozmowa z kimś zaufanym (mogą to być np. wychowawca klasy, inny nauczyciel, przyjaciel rodziny, duszpasterz), by z zaistniałej sytuacji wyciągnąć jak najwięcej dobra.

W sytuacjach niestandardowych, na które trudno nam się przygotować, najważniejsze jest nie to, jak radzimy sobie z dzieckiem (uczniem), ale jak radzimy sobie z samym sobą. I z tym pytaniem zostańmy przez wakacje.

Stanisław Kowal

– doktor nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki w Studium Pedagogicznym UJ, dyrektor i współzałożyciel szkół prowadzących edukację spersonalizowaną w Krakowie

Artykuł Miedź brzęcząca albo cymbał brzmiący pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

„Jeżeli Pan domu nie zbuduje, na próżno się trudzą ci, którzy go wznoszą” – mówi Psalm (Ps 127,1). Poruszający przykład związku modlitwy z działaniem daje nam Księga Wyjścia, w opisie walki Izraela z Amalekitami: „Jak długo Mojżesz trzymał ręce podniesione do góry, Izrael miał przewagę. Gdy zaś ręce opuszczał, miał przewagę Amalekita” (Wj 17,11). Modlitwa Mojżesza prowadziła wojowników do zwycięstwa, ale nie zwalniała ich z osobistego wysiłku. Kościół pozostaje wierny tej zasadzie przez wieki – najpierw modlitwa, potem działanie.

Kiedy trzynaście lat temu śp. dr inż. Antoni Zięba, założyciel Polskiego Stowarzyszenia Obrońców Życia Człowieka, wygłaszał wykład w Rzymie z okazji 30. rocznicy powstania Krucjaty Modlitwy w Obronie Poczętych Dzieci, rozpoczął od przywołania z historii Europy wydarzeń, które zawdzięczają swoje powodzenie intensywnej i wspólnotowej modlitwie. „Austriacy pamiętają przecież ich Krucjatę różańcową, zakończoną bezprecedensowym wycofaniem się wojsk sowieckich z okupowanego kraju w 1955 r. – w szczytowym momencie zimnej wojny – mówił. – A przecież w kraju, w którym się znajdujemy, nie trzeba przypominać innych zwycięstw dokonanych dzięki modlitwie — znana jest tu historia Lepanto (1571 r.) czy odparcia ataku Turków na Republikę Wenecką w 1716 r. Były to zwycięstwa oceniane jednoznacznie jako osiągnięte dzięki Krucjatom różańcowym”.

W Polsce czasów komunizmu – zdominowanej przez wszechobecną propagandę, bez wolnych mediów i prasy, nie wspominając o swobodach obywatelskich – Kościół był jedyną areną dialogu. To w tych kręgach – wspólnot duchowych, modlitewnych i intelektualnych – przetrwała czas sowieckiej opresji wolność myśli i wola czynu. A jednak, jak wspomina tamte czasy Antoni Zięba, w 1980 roku zniesienie ustawy aborcyjnej wydawało się rzeczą niemożliwą. Odwagi Bożym szaleńcom dodały słowa ówczesnego papieża, św. Jana Pawła II. „Rok wcześniej zostaliśmy umocnieni pielgrzymką Ojca Świętego Jana Pawła II do Ojczyzny. (…) Papież wtedy powiedział: Niech z tego miejsca do wszystkich, którzy mnie słuchają tutaj albo gdziekolwiek, przemówi proste i zasadnicze papieskie wezwanie do modlitwy. A jest to wezwanie najważniejsze. Najistotniejsze orędzie! (Kalwaria Zebrzydowska, 7 czerwca 1979 r.). Bezpośrednią inspiracją do zorganizowania Krucjaty były słowa Jana Pawła II: I życzę, i modlę się o to stale, ażeby rodzina polska dawała życie, aby była wierna świętemu prawu życia (Nowy Targ, 8 czerwca 1979 r.)”.

W 1980 roku, kiedy w kraju obowiązywała bezwzględna stalinowska ustawa aborcyjna z 1953 r., oficjalne dane statystyczne mówiły o ok. 200 tys. aborcji rocznie. Wiemy, że faktyczne liczby mogły być 3-, 4-krotnie większe. Na rok przed uchwaleniem ustawy o ochronie życia w 1993 r. zarejestrowano ich… 11 tys. W ciągu dwunastu lat nieprzerwanej Krucjaty Modlitwy dokonała się zdumiewająca zmiana świadomości społecznej względem zabijania dzieci nienarodzonych. To właśnie ta przemiana stała się fundamentem umożliwiającym jakiekolwiek działania pro-life w sferze polityki, ustawodawstwa i służby zdrowia. Modlitwa członków Krucjaty wspierała obrońców życia na kolejnych etapach walki o coraz lepsze prawo chroniące godność człowieka od poczęcia. Kolejne wydarzenia były jak mozolna ścieżka na szczyt. Ustawa z 7 stycznia 1993 r. zakazująca aborcji (z trzema wyjątkami), zniesienie jej przez komunistów w 1997 roku i rychłe przywrócenie mocą orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, aż po 2020 rok, kiedy przesłanka do aborcji, zwana powszechnie eugeniczną, została ostatecznie zniesiona jako niezgodna z Konstytucją RP. Dziś jesteśmy blisko celu, jak nigdy dotąd. Radość jest wielka, ale z nowego punktu na szlaku widać dzisiaj kolejne, nowe cele i zobowiązania, wymagające modlitewnego wsparcia.

Bez Krucjaty Modlitwy w Obronie Poczętych Dzieci najważniejsza część działalności pro-life w Polsce – przemiana sumień, serc i umysłów – nie mogłaby się dokonać. Wiedziała o tym garstka świeckich katolików skupionych wokół Instytutu Teologii Rodziny, prowadzonego przez dr Wandę Półtawską i współpracujących z Wydziałem Duszpasterstwa Rodzin Kurii Metropolitalnej w Krakowie, którzy zawiązywali Krucjatę 12 października 1980 roku, wiedziały 3 tys. osób, które wówczas wsparły tę inicjatywę jako pierwsze, wiedzą o tym setki tysięcy osób, które przez kolejne 43 lata dołączyły do nich z własną modlitwą. Modlitewne wsparcie działalności na rzecz ochrony życia toczy się w kościołach parafialnych podczas Mszy św. i nabożeństw, jak i w zaciszu domów, często staraniem ludzi chorych i cierpiących, ofiarujących swoje doświadczenia w ofierze Bogu „za tych najmniejszych” (Mt 25,40). Do Krucjaty Modlitwy wciąż dołączają kolejne osoby – można to uczynić w każdym momencie, na dowolnie określony czas (www.krucjata.org). Członkowie Krucjaty zobowiązują się do codziennego odmawiania wybranej modlitwy:

– w intencji dziękczynnej za uratowane dzieci, ocalone sumienia rodziców i pracowników służby zdrowia oraz za wprowadzenie ustawodawstwa chroniącego życie nienarodzonych;

– w intencji przebłagalnej za grzechy przeciw życiu człowieka, popełnione w naszej Ojczyźnie;

– w intencji błagalnej o dalszy wzrost szacunku wobec życia człowieka nienarodzonego, chorego, w podeszłym wieku oraz o wprowadzenie do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej prawnej ochrony życia każdego człowieka od poczęcia do naturalnej śmierci.

Każdy członek Krucjaty zobowiązuje się raz w miesiącu w dzień powszedni uczestniczyć we Mszy św. i przyjąć Komunię św. oraz przez czas uczestniczenia w Krucjacie pościć w każdą środę w intencjach obrony życia.

Stałym punktem w kalendarzu miłośników życia jest organizowany co roku przez Polskie Stowarzyszenie Obrońców Życia Człowieka Tydzień Modlitw o Ochronę Życia. Rozpoczyna się on 19 marca, we wspomnienie św. Józefa, a kończy w Uroczystość Zwiastowania Pańskiego. W tym czasie zapraszamy do wspólnej modlitwy, lektury Słowa Bożego i krótkiego rozważania (aby otrzymać potrzebne materiały, wystarczy zgłosić chęć uczestnictwa na stronie www.pro-life.pl).

Kolejnym wydarzeniem, które korzeniami tkwi w dziele Krucjaty Modlitwy, jest organizowana corocznie w marcu, w sobotę przed Uroczystością Zwiastowania Pańskiego, Pielgrzymka Obrońców Życia Człowieka na Jasną Górę. Msza święta i Droga krzyżowa łączą duchowo działaczy pro-life i indywidualnych pielgrzymów. W tym roku towarzyszyły im również prelekcje dotyczące aktualnych wyzwań w dziedzinie pro-life i świadectwa rodzin.

Wśród inicjatyw modlitewnych Stowarzyszenia w intencji ochrony życia jest też peregrynacja figury Matki Bożej Brzemiennej (wraz z relikwiami krwi św. Jana Pawła II) i towarzyszący jej przewodnik modlitwy, według którego można poprowadzić różaniec, adorację czy czuwanie dla młodzieży. W codziennej, indywidualnej modlitwie pomocny zaś będzie Modlitewnik Obrońcy Życia, wydany przez Stowarzyszenie.

Modlitwy potrzebują dziś obrońcy życia działający w fundacjach, stowarzyszeniach, organizacjach pomocowych i interwencyjnych, rodzice stojący w obliczu życiowych wyzwań, lekarze, farmaceuci, ludzie świata nauki – genetycy, transplantolodzy, biolodzy molekularni, ginekolodzy, chirurdzy. Są wśród nich również dziennikarze i politycy. I oczywiście nauczyciele, wychowawcy i edukatorzy pro-life, którzy kształtują najmłodszych w postawie szacunku dla ludzkiego życia.

Intensywność działań pro-life w Polsce sprawia, że modlitwą obejmujemy coraz szersze kręgi społeczeństwa – już nie tylko tych, którzy walczą z „cywilizacją śmierci”, ale przede wszystkim tych, którzy umacniają rosnącą „cywilizację życia”.

Wśród nich szczególnie ważni niech będą dla nas rodzice dzieci niepełnosprawnych i ciężko chorych. Ci milczący wojownicy, wierni trudnej rutynie dnia, potrzebują naszego wsparcia – modlitwy, Komunii św. w ich intencji, drobnego wyrzeczenia. Sprawiedliwość społeczna ma dzisiaj ich twarz, a świadectwem naszej chrześcijańskiej miłości jest wsparcie dla nich. Niech idee pro-life przemieniają rzeczywistość tak, by była prawdziwym schronieniem dla życia. Pozwalała mu trwać i rozwijać się. Bo – jak lubił powtarzać śp. dr inż. Antoni Zięba – tylko życie ma przyszłość.

Kinga Wenklar

– Polskie Stowarzyszenie Obrońców Życia Człowieka

Materiały edukacyjne PSOŻCz

fot. 123rf.com

Artykuł Krucjata miłości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Zaskoczenie

Zazwyczaj narzeczeni przychodzą z określonym nastawieniem, na coś co będzie nudne, nieżyciowe oraz przedstawiane przez niewiarygodne, „kościółkowe” osoby. Nierzadko miejsce, w którym odbywają się nauki, nie jest ani ciepłe, ani estetyczne. Obserwujemy duże zaskoczenie narzeczonych, gdy przychodząc na kurs, są serdecznie przywitani i zaprowadzeni do stolika, który jest ładnie nakryty, ze świecą i kwiatami. Tam leżą przygotowane dla nich ćwiczenia, w pięknej oprawie graficznej. Z tyłu sali lub w pomieszczeniu obok jest dobra kawa (koniecznie z ekspresu) lub herbata i domowe ciasto. To wszystko sprawia, że narzeczeni się rozluźniają, uśmiechają, łatwiej wchodzą w dialog i zaczynają się przyglądać wszystkiemu z zainteresowaniem. Każdy wie, jak ważne jest pierwsze wrażenie. Staramy się, aby to wrażenie było bardzo dobre, ponieważ ono otwiera na treści, które mają być przedstawione. Ktoś napisał w ankiecie: „Nie chciałem uczestniczyć, ale spotkało mnie pozytywne zaskoczenie. Myślałem, że to będzie ciężka przeprawa”.

Opis nauk

Nauki PNM to 12 tematów, które są przedstawione także na prezentacjach. Pracujemy warsztatowo, tzn. prowadzący wprowadzają w temat, a narzeczeni omawiają go między sobą na podstawie ćwiczeń, z którymi pracują. Treść nauk zawarta jest w ich tematach:

1. Boże cele dla małżeństwa.

2. Boży plan dla małżeństwa.

3. Przyjęcie i akceptacja współmałżonka, jak daru od Boga.

4. Opuszczenie ojca i matki.

5. Połączenie męża i żony.

6. Relacja seksualna.

7. Komunikacja – budowanie intymności.

8. Małżeństwo – krucha więź.

9. Boża moc dla małżeństwa – sakrament.

10. Pomnażanie Bożego dziedzictwa.

11. Mądra miłość.

12. Nauka dla przyszłych teściów. Temat dodatkowy realizowany w ramach wspólnego spotkania z teściami.

Ponieważ jest to 12 tematów, trwających po 45–50 minut, to kurs najczęściej trwa weekend. W niektórych miejscach są to cztery spotkania co tydzień oraz Msza święta. Wyjątkiem jest ostatnia nauka, która ma miejsce w trakcie lub po Mszy św. kończącej kurs. Ta nauka jest także wyjątkowa, ponieważ jest skierowana głównie do rodziców narzeczonych – przyszłych teściów.

Trudności narzeczonych

Z powodu wydłużającego się czasu pracy zawodowej, trudnością dla par jest wspólny termin nauk. Weekend jest dla nich często jedynym możliwym czasem. Niektórzy studiują zaocznie i wtedy absolutnie nie mogą w weekend uczestniczyć w naukach przedślubnych. Inna trudność to brak motywacji do nauk, które są obowiązkowe, więc są dla niektórych jakby z przymusu. To nie pomaga na starcie i narzeczeni chcą niekiedy coś skrócić, szybciej zakończyć, itp. Innym rodzajem trudności jest coraz częstsza różna narodowość narzeczonych. W takiej sytuacji nauki wymagałyby innego, wspólnego języka obcego. O ile w miarę łatwe jest przetłumaczenie ćwiczeń, o tyle trudniej prowadzić same nauki w obcym języku. Inną trudnością jest oddalenie od Kościoła i niezrozumienie pewnych wymagań.

Trudności nauczających

Ostatnia wymieniona trudność dotyczy także nauczających, którzy mają przed sobą ludzi zarówno wykształconych i niewykształconych, osoby wierzące, jak i praktycznie niewierzące. Jakiego używać języka, jakich przykładów, aby nie mówić ponad głowami, aby trafić do serc i umysłów. Inną trudnością par nauczających jest oddzielenie osobistego doświadczenia od przekazywanych treści, które są uniwersalne. Nasze doświadczenie, które jest przede wszystkim „nasze”, niekoniecznie będzie takie dla innych. To wymaga i wiedzy, i ciągłego kształcenia się nauczycieli. Inne obiektywne trudności nauczycieli to osobiste możliwości zaangażowania się w dany kurs z powodów rodzinnych. Dlatego w każdym miejscu-ośrodku, w którym są kursy, jest zazwyczaj kilka par, ponieważ nie zawsze wszyscy mogą się zaangażować. To daje również większą różnorodność doświadczeń i przekazu, co niewątpliwie jest lepsze dla słuchaczy i jest podkreślane w ankietach.

Czego nie ma na kursie PNM

Na kursach PNM nie uczymy metod naturalnych planowania rodziny, a jedynie o nich wspominamy. Nie poruszamy także chętnie rozwijanego przez księży wątku tzw. przeszkód małżeńskich. Nie potępiamy par współżyjących czy mieszkających ze sobą przed ślubem, ani nie prowadzimy wojen kulturowych, takich jak walka z LGBTQ czy kwestie pro-life/pro-choise, choć wyraźnie wspominamy co jest grzechem i czego uczy Kościół katolicki. Na kursach nie straszymy piekłem, ale głosimy dobrą nowinę o małżeństwie, które jest powołaniem do świętości. Taka atmosfera przyjęcia każdego owocuje zaufaniem i uważnym słuchaniem narzeczonych. Wielu z nich tak naprawdę pierwszy raz słyszy naukę Kościoła o małżeństwie i jest zaskoczonych jej aktualnością.

Kto uczy na kursach

Zawsze są to pary małżeńskie z przeróżnym stażem oraz księża. Jak to jest ważne, wraca do nas za każdym razem w ankietach. Nawet jeśli ksiądz jest doskonałym mówcą, to do młodych mężczyzn, narzeczonych, najbardziej trafiają inni mężczyźni, którzy tak jak oni pracują, utrzymują rodziny, wychowują dzieci. Gdy słucha się i patrzy na małżeństwo, które stoi na środku i naucza, widać o wiele więcej niż oni sami chcieliby powiedzieć, ponieważ widać ich relację. Spojrzenia na siebie, sposób odnoszenia się do siebie, różnice zdań między małżonkami, ich różne temperamenty, to co iskrzy między nimi, to wszystko jest widoczne i mówi młodym obserwatorom bardzo wiele.

Z wypowiedzi uczestników:

• Prowadzący stanowili najważniejszą część kursu, ich wiedza, podejście, było rewelacyjne.

• Cenne były gesty pomiędzy małżonkami, trzymanie się za ręce, obejmowanie się.

• Różnorodność wieku i stażu małżeństw prowadzących to niewątpliwy plus tych zajęć.

• Cenny był styl prowadzenia warsztatów styl bycia prowadzących oraz i profesjonalne podejście do tematu.

Nauka dla teściów

Narzeczeni, którzy zapisują się na nasze nauki, dowiadują się o ich programie oraz o Mszy św., na którą są zaproszeni ich rodzice. Samo zaproszenie, w formie papierowej, otrzymują dopiero w pierwszy dzień kursu. Narzeczeni, którzy mieszkają w dużych metropoliach nierzadko są przyjezdni i rodzice mieszkają daleko. W mniejszych miejscowościach frekwencja rodziców jest zazwyczaj zaskakująco duża. Rodzice czują się zaszczyceni i docenieni. Oni, częściej niż narzeczeni, przystępują do Komunii świętej i modlą się za swoje dzieci. Przy okazji słuchają nauki o tym, jak być dobrym teściem/teściową i jak wspierać młode pary. W niektórych ośrodkach udaje się po Mszy św. zaprosić rodziców na kawę i w takiej atmosferze przekazać wymienionych treści.

Kurs a wiara w Boga

W czasie kursu nie ma zasadniczo głoszenia kerygmatu. Jednak gdy przed narzeczonymi stają małżeństwa, które żyją na co dzień z Panem Bogiem i są zaangażowane życie Kościoła, to jest to mocne i czytelne świadectwo Bożej obecności. W czasie kursu ma miejsce modlitwa, w czasie której prowadzące małżeństwa dziękują Bogu za siebie, a narzeczeni są zaproszeni do tego samego. O dziwo, wielu narzeczonych w atmosferze wyciszenia włącza się spontanicznie i głośno w taką formę modlitwy – i jest to dla nich duże przeżycie. W ten sposób Pan Bóg nie jest jedynie teorią, ale w jakiś sposób obecny i doświadczany w czasie nauk. To odbija się w ankietach. Oto ich fragmenty:

• Moja wiara w Kościół i Boga bardzo się pogłębiła i umocniła.

• Kurs uświadomił mi, że bez Boga ciężko osiągnąć sukces w związku.

• Czuję, że muszę i chcę poprawić pewne aspekty mojej relacji z Kościołem.

• Kurs zachęcił mnie do głębszej refleksji nad sobą samym i nad swoim życiem.

• Najważniejsza była możliwość otworzenia się przed sobą na tematy, których z uwagi na brak czasu nie mieliśmy okazji rozwinąć, przegadać ich.

• Moim największym przeżyciem podczas kursu była możliwość doświadczenia i zobaczenia, że relacja małżeńska dzięki Bogu może być bardzo szczęśliwa, jak również, że można dzięki temu pokonać wiele kłopotów i problemów. Być może też dlatego, że sama z Bogiem aż tak blisko nie jestem, w przeciwieństwie do mojego narzeczonego.

• Mam zamiar znów zacząć chodzić do kościoła, nie tylko od święta.

Podsumowanie

Gdy popatrzymy na cały „przemysł” ślubny i wysoką, konkurencyjną jakość propozycji „usług” dla nowożeńców, to widzimy jak ważna jest jakość prowadzonego kursu. Jakość nie tylko merytoryczna (to przede wszystkim), ale także jakość podjęcia narzeczonych, tzn. odpowiednie miejsce, stolik z przestrzenią na intymne rozmowy każdej pary, zadbane toalety, coś do picia czy do jedzenia. Ubiór prowadzących oraz ich osobista kultura i życzliwość, obecność księdza, sprawiają, że narzeczeni czują się przyjęci i szanowani. Wielu narzeczonych w ramach swojej drogi zawodowej uczestniczy w wielu szkoleniach i może porównać poziom tego co zna, z tym co otrzymuje w Kościele. To jest wymagające dla prowadzących, dla proboszcza miejsca, ale to działa i przynosi zwrot w postaci satysfakcjonującej posługi w Kościele.

Mnożenie przez dzielenie się

Dla mnie osobiście wielką wartością kursu dla narzeczonych są prowadzące go małżeństwa. Jako ksiądz w czasie nauczania opowiadam o działaniu Boga przez ten sakrament, ale tu na kursach, mam wrażenie, że to się dzieje na naszych oczach – łaska Boża, sam Bóg, przychodzi przez posługę słowa i świadectwa życia małżonków. To bardzo umacniające i radosne doświadczenie, które buduje i mnie, ale także samych małżonków. Dzieląc się wiarą, miłością pomnażamy je. Takie jest nasze doświadczenie kursów dla narzeczonych „Przed Nami Małżeństwo”.

ks. Jarosław Ogrodniczak

– proboszcz Parafii Świętej Rodziny w Piekarach Śląskich, Dekanalny Duszpasterz Rodzin, Koordynator Projektu „Przed Nami Małżeństwo”

Artykuł Kursy dla narzeczonych dzisiaj pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Dzieci i młodzież współczesna mają w sobie odwieczną potrzebę kochania i bycia kochanymi, potrzebę bezpieczeństwa i przynależności. Nauczyciel czy nauczycielka dowolnego przedmiotu powinni mieć tę świadomość zawsze z tyłu głowy, bo pozwala to na spokojne i skuteczne działania pedagogiczne. Patrząc na dziecko czy młodego człowieka, który zachowuje się w sposób dla nas niezrozumiały (niekoniecznie naganny), możemy zadawać sobie pytanie: „Czego on czy ona w tej chwili potrzebuje i co mogę z tym zrobić?”. Bardzo często odpowiedź brzmi: „potrzebuje relacji i życzliwości”.

Pracując jako nauczycielka WDŻ w maleńkiej szkole na końcu świata, miałam do czynienia z bardzo specyficzną grupą, bo jak to się śmiejemy z kolegami i koleżankami: u nas nie ma krzywej Gaussa, nie da się wyrysować zwykłego rozkładu społecznego, gdzie największa część składa się z tych „średnich”, zwyczajnych, przeciętnych, jeśli chodzi o uzdolnienia, sytuację materialną, kapitał społeczny itd. U nas takich dzieci jest mało, a za to widzimy bardzo wyraźne „wąsy” skrajności. Są to z jednej strony uczniowie i uczennice mierzący się z wyzwaniami edukacyjnymi, którzy z różnych względów mają słaby dostęp do dóbr kultury, niewielkie rozeznanie w sprawach wykraczających poza najbliższe otoczenie, a ich rodzice nie bardzo są w stanie zapewnić im odpowiednich warunków wychowania. Na drugim biegunie mamy dużą reprezentację dzieci, których rodzice świadomie wybrali tę konkretną szkołę i specjalnie w tym celu porzucili miejskie życie i kariery. Ci wychowankowie mają najczęściej ponadprzeciętną wiedzę ogólną, bywają w teatrach i filharmoniach, uczęszczają na liczne zajęcia dodatkowe, a ich rodzice spędzają mnóstwo czasu zastanawiając się, jak jeszcze można wzmocnić ich potencjał rozwojowy. Najmniej jest dzieci z tak zwanych zwykłych rodzin.

Piszę o tym wszystkim, żeby zarysować tło i pokazać, że praca w małej niepublicznej szkole niekoniecznie oznacza luksus organizacyjny, ale w głównej mierze po to, żeby podkreślić ponownie moje najgłębsze przekonanie, wyrażone w pierwszym zdaniu niniejszego tekstu: dzieci w swoich duszach noszą takie same potrzeby, niezależnie od zewnętrznych różnic.

Jak więc rozmawiać o typowo „wudeżetowych” tematach z dziećmi z podstawówki, żeby ich nie zrazić, nie przestraszyć i nie zniechęcić, a jednocześnie przekazać najistotniejsze informacje i w jakiś sposób odpowiedzieć na ich potrzeby?

Oczywiście nie istnieje złota metoda, która zadziała na wszystkich bez wyjątku, ale osoby, którym ludzka różnorodność przeszkadza, nie powinny raczej wykonywać zawodu nauczyciela; elastyczność, poczucie humoru i zgoda na nagłą zmianę toku zajęć niezmiernie z kolei ułatwiają naszą pracę.

Edukacja to relacja, a więc pracę z każdą grupą zaczynam od nawiązania znajomości. Nie pcham się z kontrowersyjnymi albo intymnymi tematami na drugich czy trzecich zajęciach, ponieważ sama też bym sobie nie życzyła, żeby mi jakaś obca pani wjeżdżała w prywatne przekonania i strefę osobistą. Rozmawiamy więc o spędzaniu czasu wolnego, higienie cyfrowej, sposobach świętowania. Więcej słucham niż mówię, ale zapytana zawsze odpowiadam najszczerzej jak potrafię. Wychowankowie, którzy mają szansę opowiedzieć choć trochę o swoich sprawach, postrzeganiu rzeczywistości czy emocjach, czują się wzmocnieni. Oczywiście ogromnie ważne jest, żeby słuchacze zachowywali się odpowiednio, stąd na początku roku szkolnego umawiamy się na króciutki, lapidarny kontrakt: pozwalamy każdemu powiedzieć do końca i „ułatwiamy sobie nawzajem”. Nie jestem zwolenniczką piętrowych i szczegółowych regulaminów, których nikt nie pamięta, a mało kto przestrzega. Z mojego doświadczenia wynika, że znacznie skuteczniejsze są takie właśnie hasłowe kontrakciki – na pierwszych zajęciach rozmawiamy o tym, co to znaczy „ułatwiać sobie nawzajem”. Dzieci doskonale rozumieją, o co chodzi: wymieniają kolejne i kolejne sposoby „ułatwiania”, takie jak szacunek, brak wyśmiewania, dawanie poczucia bezpieczeństwa, okazywanie zrozumienia dla wypowiedzi drugiego itd. Na wszystkich pozostałych lekcjach wystarczy przypomnieć o „ułatwianiu”, żeby szybko skorygować jakieś niepożądane zachowanie.

Rozmawiamy więc przez pół semestru o sprawach ważnych, dotykających z czasem coraz bardziej osobistych sfer. Zanim zacznę z siódmo- czy ósmoklasistami omawiać zalety opóźniania inicjacji seksualnej, omawiamy sobie różne emocjonalne i fizjologiczne aspekty dojrzewania. Przy tej okazji moi wychowankowie przekonują się, że naprawdę trudno mnie zszokować, a już sprawić żebym straciła mowę i rezon jest prawie niemożliwym: tak reaguję tylko na jakieś grube świństwo wyrządzone koledze czy koleżance; skandaliczne w zamyśle zaczepki zbywam ze spokojem, używam poprawnej terminologii medycznej bez krygowania się i rumieńców, a jednocześnie opowiadam o rzeczach autentycznie dla młodych nastolatków istotnych. Naprawdę i bez fałszywej kokieterii jestem po ich stronie, tłumacząc im na przykład, dlaczego tak strasznie chce im się spać, czemu w złości nie panują nad sobą albo z jakiego powodu okres czasem boli. Nie robię podziału na zajęcia dla dziewczyn i chłopaków, ponieważ żadne z treści, które przekazuję, nie są gorszące ani niestosowne. Świadomość mężczyzn na temat kobiecej fizjologii jest niewystarczająca i jeśli chcemy, żeby chłopcy zaprzestali żenujących dowcipów o miesiączce, to muszą zrozumieć, o czym mowa. Mam sporo dobitnych przykładów, jak po spokojnej i szczerej rozmowie na temat aspektów męskiego i kobiecego organizmu zmieniały się relacje w grupie: stawały się życzliwsze!

I dopiero na tak przygotowanym gruncie, nawiązawszy z uczniami i uczennicami relację, dotykam na kolejnych zajęciach spraw miłości romantycznej, seksualności i wreszcie inicjacji seksualnej. Mówię do ludzi, którzy już dobrze mnie poznali i mi zaufali, przywykłych do życzliwej atmosfery i mojej z nimi szczerości. Dzięki temu są w stanie przyjąć do wiadomości to, co mam do powiedzenia. Zaznaczam zresztą zawsze na początku, że lekcje WDŻ to co innego niż religia i moim zadaniem nie jest referowanie nauki Kościoła w kwestii małżeństwa i rodziny, choć jestem w stanie wykazać, że wskazania te mają oparcie w ludzkiej naturze i najczęściej służą zapobieganiu zupełnie doczesnym dramatom.

Omawiam więc na przykład warunki udanej inicjacji seksualnej – udanej z psychologicznego punktu widzenia, a więc nieraniącej emocjonalnie. Pokazuję łagodnie i bez straszenia, dlaczego, najzwięźlej rzecz ujmując, współżycie jest dla dorosłych. Mówię przy tym do nastolatków, z którymi już bardzo dużo zdążyłam porozmawiać, mają więc odpowiedni zasób pojęciowy i praktyczną wiedzę o fizjologicznych i emocjonalnych aspektach człowieczeństwa.

Odwołuję się do przeprowadzanych nieco wcześniej zajęć o potrzebach – i właśnie wtedy dochodzimy w rozmowie do potrzeby miłości, bezpieczeństwa i przynależności. Patrzę w oczy tym tak różnym dzieciom i widzę, gdzie jest spokój i „pełne wiaderko”, a gdzie palący głód, bo w domu nie było szans, żeby miłości i bezpieczeństwa zaznać. Muszę tym głodnym serduszkom najdelikatniej wyjaśnić, że nie znajdą ukojenia w przygodnym seksie – a prawdopodobieństwo, że będą w tych rejonach szukać, jest bardzo wysokie.

To jest zresztą ogólne zastrzeżenie, które mam względem podręczników wychowania do życia w rodzinie: opisują rzeczywistość idealną i nie biorą pod uwagę faktu, że ogromna liczba dzieci i młodzieży pochodzi ze środowisk jakoś dysfunkcyjnych, i nie mam tu na myśli tylko patologii czy społecznego sieroctwa. Bardzo wielu uczniów i uczennic nie ma wzorca szczęśliwego związku, nie zna poczucia bezpieczeństwa emocjonalnego, boryka się z konfliktami czy rozstaniem rodziców. Nie dotrzemy do nich, choćbyśmy nie wiem jak mieli rację, jeśli nie nawiążemy relacji i nie okażemy im zrozumienia. Jeśli wierzymy w założenia chrześcijańskiej etyki seksualnej, to powinniśmy być w stanie wyjaśnić, dlaczego to jest po ludzku i z doczesnych względów dobre oraz bezpieczne rozwiązanie, jednocześnie nie odrzucając i nie stygmatyzując ludzi, którym się z różnych względów noga powinęła. Jeśli nauczyciel czy nauczycielka WDŻ pozwoli sobie podczas zajęć na oceniający albo pogardliwy komentarz – sprawa jest przegrana. Nie tylko wzbudzi gniew nastolatków, którzy często mają bardzo silne poczucie sprawiedliwości i odruch obrony słabszych (naprawdę!), ale dodatkowo zrani te z dzieci, których bliscy żyją inaczej (i była to ich, dorosłych, decyzja, za którą dzieci nie ponoszą odpowiedzialności).

Naszym zadaniem jako wychowawców jest zawsze i przede wszystkim, jak u lekarzy – nie szkodzić. Potrzebujemy więc ogromnych zasobów taktu i delikatności, a także porządnej merytorycznej wiedzy, żeby emocjom młodych ludzi, oddanych pod naszą opiekę, nie zaszkodzić. Bądźmy dla nich bezpiecznymi dorosłymi, a wtedy będą w stanie przyjąć treści, które im przekazujemy. Nie wolno nam marnować żadnej szansy, zwłaszcza wobec dzieci zmagających się z chłodem emocjonalnym albo zaniedbaniem ze strony rodziców. Nie uleczymy ich, nie naprawimy wszystkiego, ale możemy dołożyć naszą małą łyżeczkę dobrych wspomnień do ich emocjonalnego „wiaderka” – i kto wie, może kiedyś właśnie ta mała rzecz zaważy na ich decyzjach.

Róbmy swoje, uważnie i z miłością.

Marcelina Metera

– edukatorka, pani od emocji i relacji, dużo gada i szybko czyta. Wiceprezeska fundancji „Dobry Widok”

fot. 123rf.com

Artykuł Racja i relacja pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Myślę, że wiele razy każdy z nas mógł obserwować u małych dzieci tę niezwykłą pewność, z jaką tańczą, śpiewają, opowiadają, głośno się śmieją. Dla mnie to oznacza, że rodzimy się z bazowym poczuciem własnej wartości. Każdy z nas jest w nią wyposażony na starcie swojego życia. Co się w takim razie dzieje po drodze? Co takiego nas w dzieciństwie spotyka, iż tak wielu dorosłych przyznaje, że ma niską samoocenę, nie wierzy w siebie, brak mu pewności?

„Kiedy ciągle słyszysz, że jesteś bezwartościowy, w końcu zaczynasz w to wierzyć, a potem zaczniesz robić wszystko, żeby każdy to przyznał” – powiedział Aaron Stark w swoim wystąpieniu: „Prawie rozpętałem strzelaninę w szkole”. Jego rodzice byli dilerami narkotyków. Ciągle uciekali przed policją, Aaron ponad 30 razy zmieniał szkołę. Zaniedbany chłopak miał zniszczone ubrania i śmierdział, bo się nie mył. Padał ofiarą przemocy rówieśniczej i sam dokonywał aktów przemocy. Narastał w nim gniew, ból, rozgoryczenie. Ale obok niego był przyjaciel. Jedyny człowiek, który traktował go normalnie. Normalnie, to znaczy pytał, czy chce coś zjeść albo czy razem obejrzą film. Wydawać by się mogło, że Aaron szczególnie będzie go traktował, ale nie zdarzyło się nic takiego. Aaron zdradzał go, okradał, rujnował wszystko, ale jego przyjaciela to nie obchodziło. Zawsze go zapraszał do swojego domu i dobrze traktował. To właśnie ta jedna osoba w życiu tego chłopaka wzbudziła w nim na tyle dużo nadziei, że mimo tego, iż miał już kupioną broń, by dokonać zamachu w swojej szkole, w końcu tego nie zrobił. Aaron stanął na scenie i opowiedział o swoim życiu, o tym, że założył szczęśliwą rodzinę, i że jego przyjaciel wciąż jest przy nim. „Kiedy ktoś traktuje cię lepiej niż ty sam siebie – to zmienia się cały świat” – mówił i nawoływał do kochania tych, którzy zasługują na to najmniej, bo oni tego najbardziej potrzebują.

Być może przypadek Aarona wydaje się zbyt ekstremalny, ale jeśli popatrzymy na nasze dzieciństwo, to pomimo wrodzonego poczucia własnej wartości, wielu z nas uwierzyło, że jesteśmy czyimś problemem, a nie cudem do odkrycia. Najpierw uwierzyliśmy, a potem zaczęliśmy robić wszystko, żeby udowodnić, że to prawda.

„Poczucie wartości to jedna z najważniejszych potrzeb człowieka. Człowiek wartościowy działa wartościowo. Niewartościowy popada w apatię, zniechęcenie, agresję. Po prostu umiera” (Ks. Krzysztof Grzywocz, Patologia duchowości, WAM, 2022).

Co zatem możemy zrobić, żeby nie umierać za życia, tylko prawdziwie żyć? Można zacząć od przyjrzenia się sobie z miłością. Mam tu na myśli proces oddzielania „zasłyszanej o nas prawdy” od faktów dotyczących nas. Znam naprawdę wielu dorosłych, którzy ukształtowali sobie przekonania na temat smaków niektórych potraw, na temat własnych umiejętności czy cech charakteru. A może warto wejść w nowe doświadczenia z dziecięcą ciekawością? Pamiętam jak na wspólne spotkanie jedna z przyjaciółek przywiozła kiszoną rzodkiew. Białe, cienkie płatki warzyw kąpały się w zalewie. Nie wyglądało to zachęcająco, ale Hania z entuzjazmem opowiadała o swoich doświadczeniach i zachęcała nas do degustacji. Coś we mnie mówiło – nie lubisz tego; ale inny głos zachęcał – spróbuj zanim osądzisz. Doświadczenie było naprawdę fantastyczne! Nie żałowałam mojego kroku. To tylko prozaiczny przykład podejścia, do jakiego zachęcam. Ciekawość i dziecięca otwartość mogą sprawić, że zakwestionujemy stare opinie, zasłyszane w przeszłości – i zbudujemy sobie nowe, wzmacniające myśli.

Kiedy zweryfikujemy stare przekonania na własny temat, pora przyjrzeć się darom złożonym w nas. Z całego serca wierzę, że każdy z nas ma talenty, którymi może się podzielić. Powszechnie uważa się talent za coś niezwykle wartościowego, wyjątkowego i niepowtarzalnego. Poszukując zdolności, przyglądamy się umiejętnościom sportowym, intelektualnym czy artystycznym. Oglądając różnego rodzaju programy rozrywkowe, podziwiamy umiejętności innych ludzi i porównując się wnioskujemy, że nie mamy talentu do niczego. A gdyby tak nazwać talentem nasze cechy osobowości, takie jak zdolność do odczuwania cudzych emocji, dostrzeganie w innych potencjału, włączanie wykluczonych do społeczeństwa, wymyślanie strategii, kreatywność, odwaga do podejmowania decyzji, przejmowanie dowodzenia, czy wrodzony optymizm albo odpowiedzialność? Instytut Gallupa właśnie tak podchodzi do zagadnienia talentu. Jest to nasz powtarzalny i wrodzony sposób działania, myślenia i reagowania, który może być produktywnie wykorzystany. Tak mało i tak dużo. Dobra wiadomość jest więc taka, że każdy ma talenty, słaba zaś, że tak niewiele osób o tym wie. Wbijani w schemat pracy ze słabościami, czasami nie potrafimy wymienić nawet drobnego sukcesu. Studiujemy nasze porażki, żeby znaleźć przepis na szczęście, zamiast skupić się na powielaniu tego, co już nam wychodzi dobrze. Znajomość naszych mocnych i słabych stron pomaga nam wzmacniać zdrowe poczucie własnej wartości. Współczesny świat stawia jednak bardziej na budowanie pewności siebie, niż na pełną miłości samoakceptację.

Czym się różni zdrowe poczucie własnej wartości od pewności siebie i czy można oba te pojęcia stosować zamiennie? Pewność siebie jest zawsze ograniczona do bardzo konkretnych obszarów sprawności i umiejętności – takich jak sport, gotowanie czy matematyka. Człowiek pewny siebie umie określić: co potrafi robić, w czym jest dobry, czego może dokonać. Im lepszy jest w jakiejś dziedzinie, tym większą ma pewność siebie. Pewność siebie w sporcie nie zawsze przekłada się na pewność w matematyce. Pewność siebie można rozwinąć nawet jeśli motywacją jest lęk, ból czy niepewność. Wielu ludzi jest naprawdę dobrych w różnych dziedzinach, ale w niczym im to nie pomaga, jeśli chodzi o poczucie własnej wartości.

Pewność siebie przypomina mi budowanie domu. Pieczołowicie planujemy, gromadzimy potrzebne materiały i wznosimy, cegła po cegle, okazałe budowle. Potem odwiedzający nas ludzie przychodzą i podziwiają nasz trud oraz jego efekty. Można postawić wiele takich budynków i biegać za ludźmi po rzeczowe pochwały i zachęty, ale bez fundamentu poczucia własnej wartości wszystko jest chwiejne. Wystarczy, że pochwały przestaną płynąć z otoczenia, a my już nie wierzymy w siebie. Wiele razy słyszałam historie o upadających karierach i związanych z tym kryzysami tożsamości.

Wielka pewność siebie, nawet na wielu polach, nie przekłada się na poczucie własnej wartości. Jeśli natomiast ktoś posiada zdrowe poczucie własnej wartości, brak pewności siebie nie będzie dla niego problemem. Co więcej, zbudowanie kolejnego domu na zdrowych fundamentach, nawet jeśli pierwszy upadnie, nie jest wielkim problemem. I nie chodzi mi o to, że pewność siebie jest czymś złym, o nie. Chodzi mi o podkreślenie kolejności. Nie ma nic złego w budowaniu umiejętności, gdy ktoś zna swoją bazową wartość.

Poczucie własnej wartości nie dotyczy tego, co potrafię robić, ale tego kim jestem i co o tym myślę. Jest zależne od tego, ile o sobie wiem i jaki jest mój stosunek do tej wiedzy. Im większe poczucie własnej wartości, tym szybciej sobie radzimy z kryzysem, bo zdrowe poczucie własnej wartości umożliwia chłodne spojrzenie na siebie i pełen niuansów, akceptujący stosunek do siebie. Zdrowe poczucie własnej wartości nie oznacza, że człowiek myśli o sobie, iż jest fantastyczny, ale że potrafi sobie poradzić zarówno z tym, co w nim przyjemne, jak i z tym, co w nim trudne.

Dzieciństwo i czas dojrzewania to okres, kiedy uczymy się, obok wielu innych rzeczy, radzenia sobie z samym sobą. Niezwykle istotne w tym czasie jest zainteresowanie rodziców i innych dorosłych kim jest dziecko, czyli jego myślami i uczuciami. Ma to decydujące znaczenie dla rozwoju jego wiedzy o samym sobie.

Tak naprawdę uznanie i akceptacja – rodziców i innych dorosłych – decyduje o tym, jak owo dziecko będzie siebie traktować w przyszłości. Fundamentem poczucia własnej wartości u młodych ludzi jest to samo, co u dorosłych: doświadczenie bycia kimś wartościowym dla ludzi, którzy dla nas najwięcej znaczą. Z kolei bezwartościowi czujemy się, kiedy nie wychodzi nam współpraca, kontakt albo relacja. Objawem poczucia bezwartościowości często jest agresja. Aaron Stark przyznał, że kiedy nie masz nic do stracenia, możesz zrobić wszystko! A to właśnie akty agresji, samookaleczania i depresji niepokoją nas obecnie najbardziej.

Będąc rodzicami młodych ludzi, ze szczególną troską najpierw otoczmy siebie. Weźmy osobistą odpowiedzialność za rozwój naszego poczucia własnej wartości. Być może sama wiedza nie wystarczy. Może trzeba z miłością przebaczyć swoim rodzicom, a może poszukać profesjonalnej pomocy, żeby uporządkować świat naszych emocji. Ta osobista odpowiedzialność jest kluczowa. Słyszę ostatnio wiele wypowiedzi na temat błędów, które popełnili rodzice obecnego pokolenia rodziców. Pamiętajmy jednak, że w czasach wojennych czy komunizmu, trudności codziennych – od zapewnienia bezpieczeństwa po zdobycie żywności czy ubrań – było tak wiele, że na wysłuchanie dzieci, zauważenie ich pragnień i uczuć często nie starczało już i czasu, i sił. Dzisiejsi dziadkowie wychowywani byli często w wielkiej biedzie, (po)wojennych zawieruchach, bez doświadczenia miłości i czułości. Zanim dokonamy oceny ich postępowania, zapytajmy, czym się kierowali. Zachęcam do dojrzałych rozmów dorosłych dzieci ze swoimi rodzicami, jeśli to jeszcze jest możliwe.

Kiedy już wykonamy pracę nad sobą, możemy skupić się na wzmacnianiu naszych dzieci. Bądźmy ciekawi historii ich sukcesów. Pytajmy o drogę, nie chwalmy tylko efektów końcowych. Jeśli dziecko wdrapie się na szczególnie wysoką wieżę na placu zabaw i krzyknie z góry: Mama patrz!!! – to nie tylko bij brawo, ale gdy już ochłonie ze swojej radości, zapytaj jak tego dokonało, jak się czuło po drodze, jakie miało pomysły, żeby sprostać temu zadaniu. Dziecko opowiadając wzmacnia siebie, a rodzic poznaje instrukcję obsługi swojego potomka.

Moim zdaniem, obserwacja swobodnej zabawy dzieci jest najlepszą okazją do poznania ich wrodzonej natury. Pamiętając o małej dziewczynce z rozmowy na początku tego tekstu, spójrzmy na nasze dzieci ich własnymi oczami, pełnymi miłości, beztroski, ciekawości i dziecięcej odwagi do zbierania doświadczeń. Szukajmy ich strategii sukcesu, zwracajmy uwagę na poznanie ich temperamentu, naturalnych skłonności społecznych i wzmacniajmy je.

Jako rodzice uwierzyliśmy, że dziecko jest materią do ukształtowania. Współczesna psychologia sugeruje, żeby rodzic był raczej ogrodnikiem niż rzeźbiarzem. Rodzic ogrodnik rozpoznaje jaki gatunek rośliny ma w ogrodzie i uczy się prawidłowej pielęgnacji owej roślinki. Nie oczekuje gruszek na wierzbie, tylko dba o to, by każda roślina wydała owoc własnego gatunku.

I jak mówi Ewelina Stępnicka, dziecko nie jest problemem do rozwiązania, ale cudem do odkrycia.

Izabela Antosiewicz

– mama, trenerka mocnych stron, autorka książek „Nakarm, naucz i puść wolno”, „TalenTY. Odkryj, rozwiń, zbierz owoce” oraz portalu przytulam.pl

Dawno, dawno temu przez las jechała złota karoca. Podróżowały nią piastunki z królewskimi dziećmi. W pewnym momencie karoca poskoczyła na wybojach i wypadło z niej najmłodsze z dzieci. W ogólnym zamieszaniu nikt z dorosłych tego nie zauważył… Niemowlę leżało na leśnej drodze. Owinięte w miękkie pieluszki i bogato zdobiony kocyk cichutko kwiliło, kiedy znalazła je para okolicznych wieśniaków. Rozglądali się uważnie wokoło, ale nie widzieli żywej duszy – nikogo, kto mógłby im wyjaśnić, czyje to dziecko i skąd się wzięło na leśnym trakcie. Zanieśli więc niemowlę do chaty i wychowali jak swoje. Dziecko nigdy nie poznało prawdy i choć wywodziło się z królewskiego rodu, żyło w przekonaniu, że pochodzi z wiejskiej rodziny…

Czy z nami nie jest czasem podobnie? Trudno nam uwierzyć, że jesteśmy dziećmi Króla Niebieskiego. Myślimy o sobie jak o sierotach pozbawionych wszelkiego bogactwa. Patrzymy na innych ludzi obdarowanych licznymi talentami, przekonani, że sami znaczymy mało albo wręcz jesteśmy zupełnie bezwartościowi. To kłamstwo, w które łatwo wierzymy! Łatwiej niż w prawdę o tym, że Bóg jest najlepszym Ojcem i każdego z nas obficie wyposażył w talenty.

(„TalenTy. Odkryj, rozwiń, zbierz owoce”)

fot. unsplash.com

Artykuł Patrzeć z miłością pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Dlaczego Bóg chce, żebym Go kochał?

Kto w powierzchowny sposób patrzy na przykazanie miłości, ten może dziwić się, że Bóg chce, byśmy to właśnie Jego, a nie ludzi, kochali najbardziej. W pierwszym odruchu można pomyśleć, że jest to przejaw skupienia się Boga na sobie, albo dowód Jego zazdrości o naszą miłość do ludzi. Tego typu rozumowanie byłoby w oczywisty sposób błędne. Świadczyłoby o tym, że nie znamy Boga. Stwórca nie skupia się bowiem na sobie, ani nie jest zazdrosny o miłość człowieka do człowieka. Przeciwnie, od początku historii troszczy się o nas, a nie o siebie. Przychodzi do nas w ludzkiej postaci, chociaż z góry wie, że Go zabijemy. Jego pierwszym poleceniem jest to, żeby mężczyzna i kobieta pokochali siebie wzajemnie aż tak mocno, że do końca życia siebie nie opuszczą. To potwierdzenie, że Bóg, który kocha nas najbardziej, nie chce być kimś jedynym, kto nas kocha. On pragnie, byśmy umacniali się nie tylko Jego miłością, lecz także miłością w relacjach międzyludzkich.

Bóg pragnie, byśmy Go kochali, nie dlatego, że potrzebuje naszej miłości, ale wyłącznie dlatego, że to leży w naszym interesie! Im bardziej człowiek kocha Boga, tym lepiej chroni siebie od zaburzonych relacji międzyludzkich. Kto Boga kocha nade wszystko, temu nie grozi, że ubóstwi jakiegoś człowieka, że postawi go w miejsce Boga i że pozwoli się traktować jak czyjąś własność. Kto kocha Boga nade wszystko, ten nie pomyli miłości z jej podróbkami, na przykład z pożądaniem, zakochaniem czy naiwnością wobec krzywdziciela. Właśnie dlatego Chrystus stanowczo stwierdza: „Kto kocha ojca lub matkę bardziej niż Mnie, nie jest Mnie godzien. I kto kocha syna lub córkę bardziej niż Mnie, nie jest Mnie godzien” (Mt 10,37). Bóg wie, że im bardziej ktoś z naszych bliskich jest niedojrzały, tym trudniej przychodzi nam kochać go w dojrzały sposób.

Niedojrzały małżonek, niedojrzałe dziecko czy niedojrzały rodzic pragnie naszej naiwności i pobłażliwości, a nie miłości. Kto nie kocha, ten usiłuje nami manipulować i wykorzystywać nas do swoich złych celów. Ktoś taki chce odizolować nas od Boga i od tych ludzi, którzy nas kochają. Gdy kochamy Boga nade wszystko, to On chroni nas przed myleniem miłości z czymś, co miłością nie jest. Ma tu zastosowanie Jezusowa zasada, że nie można służyć dwom panom. Gdy kocham Boga nade wszystko, wtedy nie dam się poniżać ani sobą manipulować. Wtedy żaden człowiek nie wciągnie mnie w toksyczne więzi, ani nie wmówi mi, że miłością jest coś innego niż to, czego uczy Chrystus. Gdy kocham Boga nade wszystko, wtedy staję się zdolny do tego, żeby mimo mojej niedoskonałości dojrzale kochać nie tylko bliźnich, lecz także samego siebie. Bóg pragnie, byśmy kochali Go bardziej niż ludzi, bo wie, że wtedy nauczymy się dojrzale kochać człowieka.

Kochać Boga to postawić Go na pierwszym miejscu

Nie wystarczy zrozumieć, że pokochanie Boga nade wszystko leży w moim interesie i w interesie ludzi, których chcę kochać. Trzeba jeszcze wiedzieć, na czym taka szczególna miłość do Boga polega. Nie jest to oczywiste, bo przecież Bogu nie możemy okazywać miłości w taki sam sposób, w jaki okazujemy ją człowiekowi. Nie możemy na przykład pomagać Bogu w obliczu problemów, z którymi sobie nie radzi, odwiedzać Go w czasie Jego choroby czy pocieszać Go w chwilach załamania. Stwórca nie doświadcza nigdy takich trudnych sytuacji. Bóg nie potrzebuje od nas żadnej pomocy, ani żadnego wsparcia. Potwierdzeniem tego, że Boga rzeczywiście kocham nade wszystko nie jest zatem to, że usiłuję Mu w czymś pomóc, lecz to, że moja więź z Nim jest bezwzględnie silniejsza niż moja najsilniejsza więź z człowiekiem i niż moja więź z samym sobą! Kochać Boga nade wszystko to ustanowić Go jedynym Panem swojego życia. To najbardziej kochać Tego, od którego doświadczam największej miłości. To z całego serca i ze wszystkich sił kochać Tego, kto we wszystkim mnie rozumie, kto kocha mnie aż do oddania życia za mnie i kto uczy mnie kochać w dojrzały sposób.

Rzeczywiście kocham Boga nade wszystko wtedy, gdy z wdzięcznością przyjmuję Jego miłość do mnie, gdy Jego miłość szanuję i traktuję poważnie, gdy z całego serca przejmuję się Jego niesłychaną miłością do mnie. Niektórzy wielcy święci do tego stopnia brali sobie do serca Boga i Jego niesłychaną miłość, że nie tylko duchowo, lecz nawet cieleśnie stawali się do Niego podobni – do otrzymania stygmatów włącznie. Kochać Boga nade wszystko to postawić Go bezwzględnie na pierwszym miejscu w swoim życiu i uczynić to z niezachwianą pewnością, że wtedy wszystko inne będzie w moim życiu na właściwym miejscu.

Kochać Boga to ufać Mu

Gdy Boga kocham nade wszystko, wówczas moja miłość do Niego przejawia się nie tylko w tym, że pragnę postawić Go na pierwszym miejscu w mojej hierarchii wartości. Samo pragnienie nie wystarczy, żeby tak było naprawdę. Niezawodnym potwierdzeniem tego, że kocham Boga nade wszystko, jest to, że ufam Mu nade wszystko! Postawić Boga na pierwszym miejscu to ufać Mu nie tylko bardziej niż ludziom, lecz także bardziej niż samemu sobie, a więc bardziej niż własnemu ciału, popędom, emocjom, przekonaniom, a nawet bardziej niż własnym najpiękniejszym choćby pragnieniom czy aspiracjom. Jeśli ktoś z ludzi chce być dla mnie ważniejszy niż Bóg, lub jeśli ja sam, albo coś we mnie chce być ważniejsze niż Bóg, to w takiej sytuacji stanowczo staję po stronie Boga, a nie po stronie człowieka.

Gdy rzeczywiście ufam Bogu nade wszystko, wtedy dokonuje się we mnie głęboka przemiana. Zaufanie Bogu prowadzi do radykalnego nawrócenia i do coraz wierniejszego naśladowania Chrystusa. Kto ufa Bogu nade wszystko, ten ufa nie tylko w to, że jest przez Niego nieodwołalnie kochany, lecz z niezachwianą ufnością przyjmuje Boże przykazania. Kto ufa Bogu nade wszystko, ten powtarza za św. Pawłem: „Wszystko mogę w Tym, który mnie umacnia” (Flp 4,13). Ktoś ufa Bogu, ten wie, że dla Boga nie ma nic niemożliwego (por. Łk 1,37). Gdy aż tak niezachwianie ufam Bogu, wtedy chcę przylgnąć do Niego całym sobą, żeby stawać się coraz bardziej do Niego podobnym, czyli żeby stawać się kimś coraz bardziej świętym. Kto ufa Bogu nade wszystko, w tym wypełniają się słowa św. Pawła: „Teraz zaś już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus” (Ga 2,20).

Kochać Boga nade wszystko, to każdego dnia i w każdej sytuacji powtarzać: Ty, Boże, nie tylko mnie kochasz, lecz także najlepiej mnie znasz i dlatego wskazujesz mi wyłącznie najlepszą, najbardziej błogosławioną drogę życia. Jest dla mnie oczywiste, że Ty i tylko Ty masz zawsze rację! W każdej sytuacji chcę kierować się Twoimi przykazaniami i to także wtedy, gdy z powodu mojej ułomności nie rozumiem, dlaczego w danym przypadku kierowanie się Twoimi przykazaniami jest dla mnie najlepsze i najbardziej błogosławione. Gdy ufam Bogu nade wszystko, to pełnienie Jego woli staje się dla mnie sprawą najważniejszą. Jest dla mnie dosłownie kwestią życia lub śmierci, bo wiem, że słuchanie Boga we wszystkim gwarantuje mi nie tylko radosną doczesność, lecz także niewyobrażalnie szczęśliwą wieczność.

Kochać Boga to być Jego świadkiem

Potwierdzeniem miłości i zaufania do Boga jest radosna odwaga świadczenia o Nim wobec ludzi tej ziemi. Kto ufa Bogu, ten staje się Jego wiarygodnym i odważnym świadkiem, którego nikt i nic nie powstrzyma od mówienia o Bogu i od zachwycania się Jego miłością. Kto ufa Bogu, ten bierze do siebie słowa Jezusa: „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody (…) Uczcie je zachowywać wszystko, co wam przykazałem. A oto Ja jestem z wami przez wszystkie dni, aż do skończenia świata” (Mt 28,19–20). Kto ufa Bogu, ten wie, że dokądkolwiek pójdzie głosić Chrystusa, nigdy nie będzie sam, gdyż Bóg będzie przy nim i będzie go umacniał.

Kto kocha Boga nade wszystko i kto we wszystkim Mu ufa, ten daje prawdziwe świadectwo o Nim. Taki człowiek własnym słowem i postępowaniem świadczy o tym, że Bóg to nie policjant czy sędzia, lecz największy przyjaciel. Ktoś taki z zachwytem opowiada o Bogu, który posyła nam swego Syna jako Zbawiciela i który wnosi w nasze życie prawdę, miłość, wolność i radość. I nic innego! Kto jest nade wszystko zaprzyjaźniony z Bogiem, ten głosi światu, że Bóg respektuje naszą wolność nawet wtedy, gdy przybijamy Go do krzyża, że zawsze staje po stronie ludzi uczciwych, prześladowanych i krzywdzonych, że szczególnie serdecznie chroni kobiety i dzieci, że największych nawet grzeszników szuka z miłością i cieszy się ich nawróceniem.

Kto kocha Boga nade wszystko, ten potrafi fascynować bliźnich Bogiem, którym sam się zachwyca i fascynuje. Ktoś taki pociąga ludzi do Boga nie tylko swoim opowiadaniem o Jego nieskończonej miłości, której doświadcza. Pociąga ludzi do Boga przede wszystkim swoją miłością, której uczy się od Jezusa i którą wiernie naśladuje. Rozumie, że pobożność bez miłości jest martwa i oddala od Boga. Kto kocha Boga nade wszystko, ten kocha mądrze i cierpliwie także tych, którzy nie kochają i nie wierzą w miłość. Wie, że w takich sytuacjach ma najpierw kochać i milczeć. Dopiero wtedy, gdy kochani przez niego ludzie zapytają, skąd u niego taka miłość, to wyjaśni, że zasad miłości uczy się od Boga, który jest jedynym źródłem i największym mistrzem miłości.

Bóg kochany w ludziach

Kto Boga kocha nade wszystko, ten poważnie traktuje każde Jego słowo i ten coraz lepiej rozumie Boga. Taki człowiek wie, że Stwórca chce być kochany w ludziach. Wie też, że nie jesteśmy w stanie kochać niewidzialnego Boga, jeśli nie kochamy widzialnego człowieka: „Jeśliby ktoś mówił: «Miłuję Boga», a brata swego nienawidził, jest kłamcą, albowiem kto nie miłuje brata swego, którego widzi, nie może miłować Boga, którego nie widzi” (1 J 4,20). Jezus wprost mówi, że utożsamia się z losem człowieka: „Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnie uczyniliście” (Mt 25,40). Kto kocha Boga nade wszystko, ten wie, że Stwórca utożsamia się zwłaszcza z tymi, którzy w swej słabości czy bezradności najbardziej potrzebują naszej miłości i którzy nie są w stanie nam się za miłość odpłacić. Dojrzały uczeń Jezusa wie, że to właśnie bezinteresowna miłość do bliźnich jest niezawodnym potwierdzeniem tego, że naprawdę kochamy Boga nade wszystko.

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

Artykuł Boga kochaj najbardziej! pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Cnota miłości

Cnota miłości jest cnotą teologiczną. Znaczy to, że jest to cnota, o której mówią ci, którzy wyznają wiarę w Boga, który jest Miłością. Katechizm Kościoła Katolickiego uczy nas, że są trzy cnoty teologiczne; wiara, nadzieja i miłość. Św. Paweł w Hymnie o miłości (1 Kor 13,1–13) mówi o niezwykłym przymiocie cnoty miłości – o jej nieśmiertelności. Wiara się skończy, nadzieja znajdzie w życiu wiecznym swoje spełnienie, a miłość będzie trwać wiecznie. Miłość jest wieczna, tak samo jak wieczny jest Bóg. Ta prawda jest dla nas niezwykle pocieszająca i mobilizująca do pracy nad sobą, nad nieustannym pogłębianiem w nas miłości. Miłość bowiem, podobnie jak każda inna cnota, może się w nas pogłębiać, umacniać, wzrastać, może nas wewnętrznie przemieniać i czynić nasze życie w pełni owocnym i pięknym.

Miłość i emocje

Wielu z nas czasem, błędnie rozumując, myli miłość z uczuciem, które nazywamy miłością. Jednak miłość, jakkolwiek mogą jej towarzyszyć uczucia, nie jest ani emocją, ani uczuciem. Miłość jako cnota jest wyborem. Świadomym wyborem i decyzją, za którymi idą konkretne czyny i postawy. Może się zdarzyć, że jakiemuś wyborowi miłości będą towarzyszyć trudne (negatywne) uczucia, ale człowiek będzie naprawdę kochał. Niedawno rozmawiałam z pewną panią, która od kilku lat zajmuje się opieką nad swoją schorowaną mamą. Mama tej pani w wyniku choroby stała się osobą bardzo uciążliwą i przykrą w relacjach. Stawia córce nad wyraz wielkie wymagania, o wszystko ma pretensje i nieustannie jest niezadowolona. Wymaga ciągłej opieki. Również w nocy jej córka do niej wstaje, aby jej pomóc i dać poczucie, że nie jest zostawiona sama sobie. W czasie naszej rozmowy pani opiekująca się mamą płakała i oskarżała się o to, że nie kocha mamy, bo ona ją bardzo denerwuje, coraz bardziej drażni ją zachowanie mamy i czuje, że zaczyna jej brakować sił, zwłaszcza na codzienne nocne wstawanie. A przecież – jak mówiła – powinna kochać mamę, cieszyć się jej obecnością i służyć z radością. – Gdybym kochała mamę – kontynuowała – nie miałabym takich negatywnych uczuć i myśli. Z absolutną pewnością powiedziałam tej pani, że jej miłość do mamy jest piękna i wielka. A każda czynność związana z opieką nad mamą, jest potwierdzeniem tej miłości. Miłość to czyny, a nie odczucia. Uczucia są w nas najsłabszą sferą, szybko się męczą i zmieniają. W miłość wpisana jest stałość wyboru i decyzji.

Miłość i budowanie relacji

Dobre relacje możemy zbudować tylko w miłości i przez miłość. Miłość bowiem jest pragnieniem prawdziwego dobra drugiego człowieka. Dlatego osoba, która naprawdę kocha swoją narzeczoną, męża, żonę, dziecko, przyjaciela, współpracownika, najpierw wie, że każda z tych miłości wyraża się w inny sposób i wymaga odmiennego zaangażowania. Miłość małżeńska jest miłością wyłączną. Nikogo nie będę kochać tak, jak swego współmałżonka. Miłość przyjacielska jest miłością wierną i otwartą. Nie zdradzam tajemnic przyjaciela, staram się trwać przy nim w chwilach trudnych, a jednocześnie mam serce otwarte na nowe znajomości i przyjaźnie. Dobrze pojęta i przeżywana miłość porządkuje i nadaje odpowiedni „smak” naszym relacjom.

Miłość i prawda

Cnota miłości jest nierozerwalnie związana z prawdą. Miłość albo jest prawdą, albo nie jest miłością. Prawda związana z miłością sprawia, że człowiek kierujący się miłością umie właściwie odczytywać potrzeby innych ludzi i odpowiadając na nie pomaga bliźnim wzrastać, rozwijać się, dorastać do pełni człowieczeństwa. Prawda związana z miłością sprawia, że ten, kto potrafi kochać, umie też stawiać odpowiednio wymagania i prowadzi drugiego człowieka do życia w pełni dojrzałego i odpowiedzialnego. Właśnie dlatego miłość – która jest cierpliwa, łaskawa, nie zazdrości, nie szuka poklasku, jest wierna i wytrwała – jednocześnie potrafi być wymagająca i konsekwentna. Człowiek, który żyje miłością umie mądrze wymagać. Rodzice, którzy naprawdę kochają swoje dzieci, potrafią być konsekwentni w wychowaniu i stawianiu granic swoim pociechom. Podobnie jest w przypadku nauczycieli i wychowawców. Mądra miłość wie, że jeśli ktoś nie nauczy się żyć według jasnych, dobrych zasad, nie nauczy się wymagać od siebie samego, nie przeżyje dobrze życia i nie osiągnie tej pełni człowieczeństwa i piękna, do jakiej został stworzony. Miłość mówi prawdę, ale nie rzuca prawdą w twarz. Wie co, kiedy, komu, jak i ile należy powiedzieć, a co lepiej na jakiś czas (lub na zawsze) zachować w tajemnicy. O drugich człowiek kochający mówi albo dobrze, albo wcale. Nigdy natomiast nie mówi o innych ludziach tego, czego nie miałby odwagi powiedzieć im samym prosto w oczy.

Ten, kto umie kochać potrafi wyznaczać zdrowe granice dla siebie i dla innych. Nie będzie manipulował innymi ludźmi, ale też nie pozwoli na to, by nim ktoś manipulował i wykorzystywał go w nieprawy sposób.

Miłość i mądrość

„Prawdziwy postęp miłości polega na tym, żeby było więcej mądrości” – pisał przed laty ks. Józef Tischner. I to jest prawda. Miłość bowiem ze swej natury związana jest z mądrością, za to nie ma nic wspólnego z kłamstwem, oszustwem, wykorzystywaniem innych czy też naiwnością, która pozwala się wykorzystywać. Miłość jest bowiem jednocześnie delikatna i twarda. Czuła i trzeźwo myśląca. Pełna poświęcenia i rozwagi. Miłość jest paradoksalna – i dlatego właśnie ktoś kto nie umie kochać nigdy nie zrozumie tych, którzy żyją prawdziwie w miłości.

Miłość i ograniczenia

Miłość umie stawiać granice, ale nie mogą jej powstrzymać żadne ograniczenia. Ma w sobie wpisaną nie tylko wiecznotrwałość, ale też nieskończoność. Można bowiem kochać coraz bardziej i bardziej, i jednocześnie do nieskończoności otwierać serce na przyjęcie daru miłości.

Ponieważ miłości nie można kupić, nie można za nią zapłacić ani oszacować ile jest warta, nie można ograniczyć jej do słusznej miary, poza którą nie powinna wykraczać.

Miłości nie może ograniczyć czas ani przestrzeń. Można kochać również na odległość, lub znajdując się w całkowitej izolacji.

Miłości nie może ograniczyć nawet złość, agresja czy nienawiść. Jezus uczy nas kochać nieprzyjaciół. Za tych, którzy Go ukrzyżowali, On sam modlił się, konając na krzyżu: „Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią”.

Prawdziwa miłość zawsze, we wszystkich warunkach i okolicznościach, pozostaje sobą, czyli… miłością.

Miłości trzeba się uczyć

Miłości uczymy się od pierwszych chwil życia, aż do czasu ostatniego tchnienia. Pierwszym krokiem w szkole miłości jest… przyjmowanie miłości i odkrywanie prawdy o tym, że jestem osobą kochaną, że na miłość nie można zasłużyć, ale trzeba na nią otwierać serce, przyjmować z wdzięcznością i… rozdawać. Wtedy miłość w nas wzrasta, gdy się nią dzielimy. Przyjmować i dawać miłość to podstawowe dwa działania w szkole miłości. Każdy może te zadania spełniać. Jednak czy każdy chce nauczyć się naprawdę kochać? Na to pytanie, każdy z nas musi sam sobie odpowiedzieć.

Miłość zawsze czeka

Miłość jest oczekiwaniem na to, aby się na nią otworzyć. Czeka na ciebie i na mnie. Pragnie być przyjęta i pomnażana. Nigdy nie zniechęci się i nie zapomni o tobie i o mnie. Obyśmy my nie zapomnieli o miłości.

s. M. Urszula Kłusek SAC

– pallotynka, wieloletnia katechetka. Autorka artykułów i książek dla dzieci, rodziców, katechetów i nauczycieli. Prowadzi spotkania dotyczące współczesnych zagrożeń w wychowaniu i rozwoju dzieci

fot. Arch. PSOŻCz

Artykuł Kochaj i czyń co chcesz! pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

W pedagogice i praktyce pedagogicznej XX wieku pojawiło się wiele nurtów celebrujących wolność dziecka i stawiających ją na szczycie piramidy wartości. Wolność stała się zarówno drogą, jak i celem wszelkich pedagogicznych oddziaływań. Była ona i bardzo często jeszcze jest utożsamiana ze szczęściem dziecka. Wielu wychowawców, nauczycieli i rodziców stało się orędownikami wychowania bez ograniczeń, bez stresu, a w konsekwencji także bez zasad. Zdrowy rozsądek, podpowiadający że człowiek jest odpowiedzialny za konsekwencje swoich czynów, oraz że człowiek nie jest samotną wyspą, a wolność to dopiero początek drogi, został odsunięty z pierwszego planu, jako przeżytek i przeszkoda w drodze do pełnego wyzwolenia jednostki – w domyśle do pełnego szczęścia pojedynczego człowieka.

Jakże łatwo można ulec nowoczesnym trendom i modom, oferującym prostą drogę do sukcesu w wychowaniu. Jak łatwo można zaakceptować przyjazny język, jakim posługują się twórcy tych koncepcji. Niestety, także bardzo łatwo można przeoczyć fakt, że u podstaw nowego trendu często leży błędne rozumienie człowieczeństwa – błędna antropologia, redukująca wielowymiarowość ludzkiego bytu. Tego typu redukcje są skutkiem nadmiernej koncentracji na jednym aspekcie funkcjonowania człowieka i zwykle prowadzą do sytuacji utraty wizji całości na rzecz jakiegoś, często ważnego fragmentu, ale jednak tylko fragmentu, zdecydowanie większej i nie do końca możliwej do ujęcia całości. Zamiast spójnej koncepcji człowieka, mamy wtedy do czynienia z procesem fragmentaryzacji – w zależności od przekonań, czy od wyznawanej ideologii, wybrany zostaje jeden aspekt i jest on podnoszony do rangi ujęcia całościowego.

Wychowanie człowieka wolnego jest niewątpliwie zadaniem godnym trudu wychowawców, jednak jeśli wychowanie miałoby zostać pozbawione wymiaru troski o odpowiedzialne zagospodarowanie wolności, to pytanie o zasadność takiego działania byłoby z pewnością usprawiedliwione. Pochopne uleganie trendom i modom wychowawczym może być powiązane z brakiem świadomości konsekwencji takich fascynacji, a także z brakiem całościowej i spójnej koncepcji antropologicznej. Znajduje to wyraz w koncentracji na technikach i metodach pedagogicznych oddziaływań, które niestety pozbawione są ducha.

Odpowiedzialność wychowawcy, ale także każdego człowieka, w najbardziej klasycznym rozumieniu, polega na świadomości konsekwencji swoich czynów i na wzięciu tych konsekwencji na siebie. Tak poważne zadanie, jakim jest wspieranie rozwoju człowieka ku samodzielności i dojrzałości ludzkiej, wymaga rozpoznania przez wychowawcę zakresu swojej odpowiedzialności. Refleksja nad solidnymi podstawami wychowawczego oddziaływania, poszukiwanie całościowej koncepcji człowieka oraz troska o człowieczeństwo niewątpliwie należą do tego zakresu.

Adekwatne rozpoznanie zakresu odpowiedzialności wychowawczej (za co jestem odpowiedzialny?) skutkuje takimi działaniami, które sprzyjają rozwojowi młodego człowieka. Jednak przy uświadamianiu sobie tego zakresu mogą pojawić się różne błędy, których następstwem jest brak samodzielności dziecka, spowodowany tym, że wychowawcy biorą za nie całą odpowiedzialność, nie dając mu szansy na doświadczenie konsekwencji swoich czynów. Przykładem takiego podejścia, może nie najbardziej spektakularnym, mogą być działania rodziców zakładających grupy na przeróżnych komunikatorach, aby załatwiać sprawy, którym dziecko nie podołało w szkole. Nie zapisało sobie co jest na zadanie domowe – rodzice zapytają innych rodziców i sprawa będzie załatwiona. Jednak w wychowaniu chodzi o to, aby dziecko stopniowo przejmowało odpowiedzialność, aby stawało się samodzielne, aby rozumiało związek swoich czynów z konsekwencjami tych czynów. Rodzice, którzy załatwiają sprawy swoich dzieci, z całą pewnością motywowani są troską o dziecko (czasem także o swój wizerunek, jako dobrych rodziców), ale to odbieranie szansy na zaistnienie odpowiedzialności może być uznane za jeden z poważniejszych błędów wychowawczych.

Rodzice, którzy nieustannie dbają o to, aby nie było niezałatwionych spraw i ochraniają dzieci przed wszelkimi negatywnymi konsekwencjami, są czasem nazywani rodzicami helikopterowymi, bo wciąż „krążą” nad swoimi dziećmi. Ta nad-odpowiedzialność i nadopiekuńczość bardzo utrudnia kształtowanie się autonomii dziecka. Można zaryzykować twierdzenie, że prowadzi w rezultacie do redukcji poczucia podmiotowości rozwijającego się człowieka i nie przyczynia się do kształtowania postawy odpowiedzialności.

Profesjonalni wychowawcy-nauczyciele nie są pozbawieni problemów z określeniem i przyjęciem zakresu odpowiedzialności. Szczególnie dotyczy to kwestii, dość sztucznego, podziału na dydaktykę i wychowanie w szkole. Są nauczyciele, którzy za wszelką cenę starają się odsunąć od siebie to, co ma związek z wychowaniem i forsują opinię, że za wychowanie odpowiedzialni są wyłącznie rodzice. Pojawia się wobec tego przejrzysty podział: my, nauczyciele: dydaktyka; wy, rodzice: wychowanie. Zatem nawet zachowanie ucznia podczas lekcji w klasie może być przyczyną skierowania skargi do rodziców, w której między wierszami możemy przeczytać, że nie wypełniają swoich funkcji wychowawczych we właściwy sposób. To ustąpienie z pola wychowania prowadzi do redukcji roli nauczyciela i depersonalizacji edukacji, która przestaje być troską o całościowy rozwój człowieka. Taka postawa może skutkować napięciami pomiędzy nauczycielami i rodzicami – zamiast współpracy i współodpowiedzialności, pojawić się mogą wzajemne pretensje i eskalacja niezadowolenia.

Dotychczas korzystaliśmy z klasycznego rozumienia odpowiedzialności. XX-wieczna filozofia dialogu i spotkania wzbogaciła możliwość opisywania tego zjawiska. Odpowiedzialność, w tym nowym ujęciu, to gotowość do udzielania odpowiedzi. Ta gotowość jest reakcją na spotkanie tego, kto odpowiedzi oczekuje. Odpowiedzialność przestaje być interpretowana w sposób „sądowy”: czyn i konsekwencje czynu, ale staje się swoistym dialogiem, międzyosobową relacją, która wymaga otwarcia się na drugiego człowieka i zaangażowania.

W dialogu odpowiedzialności działania wychowawcy są odpowiedzią na potrzeby wychowanka. Jestem odpowiedzialny, więc odpowiadam na twoje potrzeby – nie pozostawię cię bez odpowiedzi. W ten sposób mamy do czynienia z relacją, która może prowadzić do pojawienia się międzyludzkich więzi. Wychowanie staje się dialogiem, w którym obie strony słuchają się i mogą mówić. Ważne jest, aby potrzeby/głos wychowanka był dobrze rozpoznany. Niebezpieczeństwo może polegać na tym, że wychowawca nie słyszy dziecka, a zamiast tego słyszy tylko swoje potrzeby dotyczące dziecka, ewentualnie swoje lęki i obawy, których przyczyna może pochodzić z jego osobistych przeżyć i doświadczeń. Odpowiedź nie prowadzi zatem do dialogu, ale jest monologiem – wychowawca odpowiada sam sobie, a wychowanek z podmiotu staje się przedmiotem pseudowychowawczych oddziaływań. „Pseudo” oznacza, że jest to tylko udawanie wychowania, a tak naprawdę mamy do czynienia z czymś zupełnie innym.

Jeśli jednak potrzeby zostaną adekwatnie rozpoznane, to do udzielenia odpowiedzi (do podjęcia odpowiedzialności) konieczne jest posiadanie, jak to ujął Hans Jonas, „mocy sprawczej”. Ta moc, to kompetencje ludzkie i profesjonalne, które umożliwiają podjęcie skutecznych działań. Odpowiedzialność wychowawcy, który chce posiadać autentyczny wpływ na swoich wychowanków, nie może realnie zaistnieć bez posiadania takiego uposażenia. Zamiast autentycznego wpływu, mamy wtedy do czynienia co najwyżej z deklaracjami i moralizowaniem. Skąd bierze się „moc sprawcza”? Z proaktywnej postawy wychowawcy, z zaangażowania, pasji, a nawet miłości, ale przede wszystkim z pracy nad własnym rozwojem. Taka postawa charakteryzuje tego, kto chce być odpowiedzialny. Kto chce odpowiedzialność podejmować, kto chce odpowiadać.

Czy można nie chcieć odpowiedzialności? Tak, można jej nie chcieć i w związku z tym można od niej uciekać, bronić się przed nią, nie podejmować jej aktywnie. Szczególnie wtedy, gdy interpretuje się ją jako ciężar, a nie międzyludzką, pozytywną i osobo-twórczą relację. Można być odpowiedzialnym (to jest zakres mojej odpowiedzialności – świadomość) i równocześnie można jej nie podejmować (brak działania). Można też, jak zauważyliśmy wcześniej, błędnie określać zakres odpowiadania. W przypadku wychowawców takie odrzucenie, wycofanie się, oddanie pola i błędy mogą mieć destrukcyjny wpływ na kształtowanie się człowieczeństwa wychowanków. Potrzebni są wychowawcy, którzy w trosce o człowieczeństwo (swoje i wychowanków) podejmą wyzwanie odpowiedzialności.

Zgodnie z dotychczasowymi rozważaniami, moglibyśmy scharakteryzować odpowiedzialnego wychowawcę jako tego, kto adekwatnie rozpoznaje zakres swojej odpowiedzialności, nie ustępując pola i nie wycofując się mimo trudności, podejmuje odpowiedzialność, poszukuje autentycznego wpływu na swoich wychowanków, wsłuchując się w ich potrzeby i budując „moc sprawczą”, niezbędną do skutecznego działania.

Dokonywanie redukcji i koncentracja na wybranych aspektach człowieczeństwa mogłaby także nas doprowadzić do utraty całościowej wizji. Wolność i odpowiedzialność nie opisują całości. Dietrich Bonhoeffer w niedokończonym tekście o odpowiedzialności, w jednym z ostatnich zdań, pisze: „następnym krokiem będzie miłość…”.

Stanisław Kowal

– doktor nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki w Studium Pedagogicznym UJ, dyrektor i współzałożyciel szkół prowadzących edukację spersonalizowaną w Krakowie

fot. unsplash.com

Artykuł O odpowiedzialności i nieodpowiedzialności wychowawców pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

„Co tak słabo? Znów Ci się nie udało? Czy zawsze musisz być ostatni? Czemu inni mogą lepiej a nie Ty?”.Te i podobne słowa często może usłyszeć dziecko i nastolatek w domu i szkole. Wychowanie „do sukcesu” często stanowi podstawowy cel zarówno dla rodziców, jak i dla nauczycieli, sprawiając, że rodzice czują się spełnieni i dumni ze swoich pociech, nauczyciele kompetentni i profesjonalni, a dziecko uczy się, że tylko sukcesy stanowią klucz do renomowanej szkoły, wymarzonych studiów, idealnej pracy i szczęśliwego życia. Sukces stanowi „wizytówkę” naszej wartości, definiuje nasze mocne strony, pokazuje jak zaradni i lepsi od innych jesteśmy. Ale czy na pewno?

Co w sytuacji kiedy dziecku jednak nie wychodzi? Kiedy przynosi gorsze stopnie niż rówieśnicy, kiedy nie potrafi opanować jakiegoś nowego materiału? Rodzi to nie tylko frustrację dziecka, rodziców czy nauczyciel, ale rozpoczyna lawinę następujących po sobie konsekwencji, takich jak stres, zaniżone poczucie własnej wartości, poczucie bycia gorszym, słabszym, bezwartościowym. Co więcej, nawet buduje przekonanie, że trzeba zasłużyć na to, by ktoś odbierał nas jako wartościowych, aby nas kochał, akceptował, zauważał, doceniał.

Ale jak to możliwe? Przecież porażka to przegrana, to słabość, to odrzucenie, to niespełnione oczekiwania, to zawód dla dorosłych, a także dla dzieci. A jednak już od starożytności filozofowie zwracali uwagę na szczególną mądrość, jaką może być nauka na własnych błędach. Wielki Sokrates wołał: „Błąd jest przywilejem filozofów, tylko głupcy nie mylą się nigdy”. A to znaczy, że porażka może stać się początkiem swoistej mądrości, także w życiu młodego człowieka, któremu czasami może się wydawać, że wszystko wie najlepiej. Tymczasem to właśnie porażka może być urealnieniem doświadczenia własnej niedoskonałości czy też zwykłej potrzeby obecności drugiego człowieka, bo nikt nie jest samowystarczalny. Obserwując dzieci grające w jakąś grę, czasami można zauważyć jak im trudno przyjąć to, że ktoś może być lepszy, że mogą przegrać, czyli przeżyć swoistą porażkę. I tu przed dzieckiem otwiera się wielka przestrzeń do niełatwej sztuki przyjmowania swoich porażek, czy przegranych. To właśnie rodzice i wychowawcy mogą nauczyć przyjmowania przegranej bez gniewu, poczucia winy czy zniechęcenia oraz wzbudzić jeszcze większą motywację do zdrowej rywalizacji, czy nawet zapał do podjęcia ponownego wysiłku i udziału w zabawie czy grze. Aby tak wychować dziecko, trzeba aby rodzic czy nauczyciel postawił samemu sobie duże wymagania, a nawet był przykładem konfrontacji ze swoją słabością czy porażką, ponieważ to, jak sam przeżywa swoje błędy, staje się matrycą dla dzieci i wychowanków. Ważne jest także, aby rodzice i wychowawcy wymagali nie tak samo od wszystkich, ale od każdego według jego możliwości. Jest to bardzo ważne dla dobrego i harmonijnego rozwoju młodego człowieka, który w ten sposób ma możliwość poznania swoich mocnych i słabych stron. Tak jak dużym błędem jest wychowywanie jedynie do sukcesu, tak i podobnie nieustanne podkreślanie porażek i błędów prowadzić może nie tylko do utraty motywacji i wiary we własne siły, ale również głębokiego zniechęcenia i frustracji.

Charles Pepin, francuski filozof, stwierdził, że „u podłoża każdego sukcesu odnajdujemy szczyptę ryzyka, a zatem także zgodę na ewentualną porażkę. Żeby odważyć się coś przedsięwziąć, trzeba najpierw odważyć się ponieść i znieść porażkę”. Zatem jeśli chcemy prawdziwie wychować do sukcesu w najlepszym tego słowa znaczeniu, to jednoczenie należy uczyć mierzyć się z własnymi porażkami.

We współczesnych nurtach pedagogicznych nie znajdziemy zbyt wielu wskazówek jak tego dokonać. Być może dlatego, że najczęściej spostrzega się rozwój dziecka jedynie w wymiarze psychofizycznym, z pominięciem fundamentalnej dla człowieka sfery duchowej. I tu z pomocą przychodzi logoterapeutyczna koncepcja wychowania, którą Viktor Frankl opiera na przekonaniu, że człowiek nie powinien być popychany przez popędy, ale pociągany przez ducha. Franklowskie określenie „moc oporu ducha” wskazuje na pewną walkę, która ma miejsce wówczas, gdy duch w człowieku przeciwstawia się różnym skłonnościom i popędom. W rozwoju dziecka, czy młodego człowieka, niezwykle ważne jest, aby umiał on w sytuacji porażki czy błędu nie tylko stawić czoła wyzwaniu, ale także wziąć odpowiedzialność za swoje wybory. Odpowiedzialność oznacza udzielanie odpowiedzi w każdej sytuacji, nawet porażki, które to mogą stać się pomostem do prawdy o samym sobie i sztuką życia.

Każda sytuacja zawiera ukryty sens i uczy człowieka aby go odnajdywać, bo nawet najmniejsza kałuża odbija niebo (litewskie przysłowie), a poprzez ruiny je lepiej widać. Porażka to okazja do treningu woli, poszerzania swoich horyzonty, przekraczania swoich możliwości. A przede wszystkim porażka pozwala na autotranscendencję, czyli zdolność typowo ludzką, pozwalającą na przekraczanie siebie w kierunku czegoś większego, niż ja sam.

V.E. Frankl stwierdził kiedyś, że osobistą tragedię można przekuć w tryumf, a Kazimierz Dąbrowski nazwał swoją książkę Dezintegracja Pozytywna, ukazując w niej, jak to, co trudne i destabilizujące nasze życie, czasami jest początkiem zbudowania nowej jakości naszej osobowości. Złe przeżywanie porażki może wynikać z pętli psychosomatycznej, z tego że zamykamy się tylko na to co psychiczne, skupiamy się na bolesnych emocjach, na odczuciach w ciele. Natomiast antagonizm noopsychiczny oznacza, że wymiar duchowy jest w opozycji do psychosomatyki, czyli pomimo porażki chcę, zrobię, potrafię, bo duch mnie pociąga.

Brak zgody na porażkę to zakładanie maski, to kreowanie fałszywego obrazu siebie, obwinianie innych, uskarżanie się na los. Natomiast akceptacja swojej słabości, uznanie swojej bezsilności, zgoda na to, że nie we wszystkim muszę odnosić sukcesy, może wbrew pozorom przynieść jeszcze lepsze efekty, niż nieustanne pasmo sukcesów i presja, że nie mogę sobie pozwolić na najmniejszy błąd. A jak wiemy, to „prawda nas wyzwoli”.

Alternatywne reakcje na porażkę:

– Co by Ci pomogło, aby było lepiej?

– Uda się następnym razem

– Przecież już nie jeden raz dałeś radę, więc masz w sobie siłę aby sobie z tym poradzić

– Każdy ma swoje talenty, widocznie Ty masz inne

– Co możesz zrobić, aby tą sytuację wykorzystać ku dobremu?

Roman Solecki – doktor nauk społecznych (pedagogika), certyfikowany logoterapeuta, psychoterapeuta uzależnień, mediator, realizator programów profilaktyczno-wychowawczych, nauczyciel akademicki

fot. unsplash.com

Artykuł Porażka też jest dobra. O odpowiedzialności za wychowanie do możliwości popełniania błędów pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Dzieci w młodszym wieku przedszkolnym cechuje duża aktywność układu nerwowego, myślenie konkretno-wyobrażeniowe, rozwojowy egocentryzm. Dopiero odkrywają świat i potrzebują uwagi i poczucia bezpieczeństwa ze strony dorosłych. Zazwyczaj lubią bawić się same lub ze starszymi, zaczynają dopiero nawiązywać kontakty z rówieśnikami. Ćwiczą się w samoobsłudze i różnie im się to udaje. Jakże ważna jest wtedy cierpliwość rodziców, ponieważ początek wychowania do odpowiedzialności zaczyna się w rozwijaniu samodzielności – samoobsługi. Zbagatelizowanie tego momentu w życiu dziecka może utrudniać wychowanie odpowiedzialnego człowieka w przyszłości.

Starszy wiek przedszkolny to czas zainteresowania światem, ciekawość badawcza, coraz większa umiejętność samoobsługi, wzmożona chęć aktywności ruchowej, rozwój samooceny i samokontroli. To doskonały moment do rozpoczęcia świadomego wdrażania do odpowiedzialności, która w wieku 7–11 lat osiąga swój okres sensytywny – najlepszy do praktykowania tej wartości.

Człowiek, który w dzieciństwie, na różnych jego etapach, nie nauczył się odpowiedzialności jako życiowej postawy, będzie miał wiele problemów w wieku młodzieńczym i dorosłym życiu. Odpowiedzialność ułatwia życie, ale najpierw musi być trudniej, by później było łatwiej… Jest ona płaszczyzną styku pragnień z działaniami. Zrozumienie tego przez rodziców i wychowawców oraz stawianie dzieciom wymagań (dostosowanych do ich wieku) oraz egzekwowanie ich jest kluczowe i na pewno przyniesie owoce. Potrzeba cierpliwości i męstwa, by nie skapitulować wobec naturalnego sprzeciwu dziecka.

Nikogo nie trzeba przekonywać, jak ważna jest odpowiedzialność w życiu – w szkole, w pracy, w rodzinie. Odpowiedzialność za siebie i za drugiego człowieka. Jest ona jednym z przejawów miłości i dotyczy różnych aspektów życia. Czasami spotykamy kogoś, kto umie sobie dobrze radzić w trudnych sytuacjach i mówimy wtedy: zaradny człowiek. Dużo zależy oczywiście od cech charakteru, wrodzonych predyspozycji, ale najwięcej od pracy nad sobą i formowania siebie i dziecka.

Czym cechuje się człowiek odpowiedzialny? Właściwym wykorzystywaniem swojej wolności, rozumianej jako wybieranie dobra oraz służenie dobru i prawdzie. Potrafi podejmować decyzje i ponosić za nie odpowiedzialność oraz konsekwencje. Rzetelnie wypełnia swoje obowiązki, najlepiej jak umie, bez względu na to, czy ktoś to dostrzega, czy nie. Pan Bóg wszystko widzi. Ta nadprzyrodzona perspektywa pomaga odpowiedzialnie wykonywać swoje życiowe zadania i nie oczekiwać na oklaski. Miłe jest docenienie innych ludzi, ale jeszcze milsza jest świadomość nagrody w niebie. Św. Josemaria Escriva de Balaguer w 998. punkcie „Drogi” pisze: Błogosławiona wytrwałość osiołka w kieracie. Zawsze tym samym krokiem. Zawsze te same okrążenia. Dzień za dniem, wszystkie jednakowe. A bez tego nie byłoby dojrzałości owoców ani zielonej bujności w sadzie, ani kwietnej woni w ogrodzie. Zastosuj tę myśl do swojego życia wewnętrznego.

Wartości, które pomagają w praktykowaniu odpowiedzialności, to: porządek, wytrwałość, sprawiedliwość, hojność, roztropność i posłuszeństwo. Chodzi o to, aby były one postawami w codziennym życiu, bez specjalnego nazywania i ciągłego diagnozowania sytuacji. Po prostu – tak żyjemy i już. To sprawa jedności życia, czyli spójności między tym w co wierzymy a jak żyjemy.

Jakie są przejawy odpowiedzialności u dziecka w starszym wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym? Teresa Gonzales, w książce ,Zwyczajne problemy dziecka w wieku 6–12 lat, proponuje rodzicom chwilę refleksji na ten temat. Warto, by rodzice i wychowawcy odpowiedzieli sobie na następujące pytania:

• Czy trzeba dziecku ciągle przypominać o obowiązkach w domu?

• Czy dziecko robi różne rzeczy, nie wiedząc dlaczego?

• Czy kiedy robi coś źle, zrzuca ciągle winę na innych?

• Czy trudno jest mu wybierać między różnymi możliwościami?

• Czy trudno jest mu bawić się lub pracować bez ciągłego nadzoru?

• Czy podporządkowuje się decyzjom, które podejmują inne osoby w grupie?

• Czy jest nieposłuszne i ignoruje granice, stawiane przez rodziców i nauczycieli?

• Czy często dyskutuje, kiedy otrzymuje jakieś polecenie?

• Czy trudno mu skupić się przez jakiś czas uwagę na bardziej skomplikowanych zajęciach?

• Czy często nie spełnia tego, co obiecuje?

• Czy ciągle się usprawiedliwia i nie przyznaje do swoich błędów?

Jeśli chcemy, aby dziecko zdało pozytywnie powyższy ,,egzamin”, musimy je do tego przygotować w codziennym życiu z nim. To zadanie dla dorosłych wobec dziecka i praca nad sobą samego dziecka.

Zadania dla rodziców i wychowawców to:

– stawianie wymagań na miarę wieku dziecka

– okazywanie cierpliwości i niewyręczanie

– obdarzanie zaufaniem i wolnością

– danie prawa do błędu i możliwości naprawienia go

– motywowanie

– danie czasu na refleksję

– pomoc w doprowadzaniu zadania do końca

– pokazywania pozytywnej perspektywy przy zniechęceniu

– traktowanie trudności, jako zadania do wykonania – duch sportowy

– rozmowa o konsekwencjach różnych wyborów

– dobry przykład.

Zadania dla dziecka to:

– pełnienie dyżurów, stałe obowiązki, pomoc innym

– samodzielne jedzenie, sprzątanie ubieranie się, dbanie o zabawki, przybory, książki

– refleksja nad swoim postępowaniem (badanie sumienia)

– dzielne podejmowanie wysiłków i starań

– doprowadzanie pracy, zabawy, czynności do końca

– myślenie o innych, liczenie się z ich uczuciami, empatia, szacunek

– szukanie odpowiedniej (nadprzyrodzonej) motywacji w konkretnych sytuacjach

– wdrażanie do cierpliwości i skupienia na tym, co ważne i wartościowe

– ,,przeskakiwanie” siebie w drobnych sytuacjach i w codzienności (nie muszę mieć wszystkiego, czekam na swoją kolej, liczę się z innymi, pracuję nad sobą, walczę z wadami)

– podporządkowywanie się wymaganiom stawianym przez rodziców, wychowawców (posłuszeństwo)

– dokonywanie małych wyborów i ponoszenie naturalnych konsekwencji z nich wynikających

– poznawanie właściwych autorytetów, wzorów i przykładów postawy, jaką jest odpowiedzialność (Biblia, literatura, biografie świętych).

Ważną rolę w kształtowaniu odpowiedzialności spełnia wychowywanie uczuć i emocji. Uczucia są darem Bożym i same w sobie nie mają wartości moralnej. Nie są ani dobre, ani złe. Pokazują nam stan wewnętrzny i predyspozycje. Wartości moralnej nabierają dopiero w momencie działań człowieka, a ponad nimi jest wola i wolność wewnętrzna. Elementem dojrzałości emocjonalnej jest odpowiedzialne robienie tego, co należy, mimo braku chęci, albo sympatii.

Odpowiedzialność ma też ścisły związek z wiernością. Wierna miłość i przyjaźń, dotrzymywanie danego słowa, czy robienie tego, co należy, to przejawy wierności. Bycie wiernym zakłada pewną formację moralną, pozwalającą dziecku odróżniać dobro od zła. Od najwcześniejszych lat dziecko poznając różne bajki, opowiadania, filmy, słuchając opowiadań biblijnych – w których jasno jest pokazane co jest dobre, a co złe, bez relatywizmu – rozwija w sobie tę umiejętność. Jest to również proces kształtowania się sumienia dziecka. Odniesienie do zasad zawartych w Dekalogu jest jasnym drogowskazem, gdzie jest dobro, a gdzie zło. Wszystko bowiem, co wyżej napisane, ma ścisły związek z wartościami chrześcijańskimi – Pan Jezus w Ewangelii uczy, jak Boże Przykazania rozumieć i wprowadzać w życie. Tak pojmowane chrześcijaństwo to ostatecznie nie religia nakazów i zakazów, ale religia miłości. Nie religia dobrego samopoczucia, ale religia, której nieodzowną częścią jest odpowiedzialność za skarb w glinianym naczyniu, którym jest dusza ludzka. Bycie odpowiedzialnym to dobrowolne i świadome spełnianie obowiązków swego stanu, ze względu na Pana Boga. To jest źródło motywacji, sensu i celu życia.

Beata Nadolna

– pedagog z ponad 37-letnim stażem pracy, dyrektorka katolickiego przedszkola w Poznaniu, autorka książek o wychowaniu przedszkolnym i programów przygotowań dzieci do Pierwszej Komunii Świętej. Matka dwóch córek i babcia pięciorga wnucząt

fot. unsplash.com

Artykuł Wychowanie dzieci do odpowiedzialności pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Każdy ma swój rodowód. Nawet jeśli ktoś nie pamięta swoich rodziców lub dziadków wie, że na pewno żyli oni kiedyś na świecie. W takiej właśnie sytuacji jest Odpowiedzialność. Nie pamięta jak wyglądali jej mama i tata, ale wie, że zawszą są przy niej obecni. Mamą odpowiedzialności jest Miłość, a ojcem Wysiłek. Odpowiedzialność wie, że jej rodzice są piękni i dobrzy – i bardzo stara się być do nich podobna. Choć nie pamięta swoich rodziców, znalazła kiedyś pamiętnik, który razem pisali. Z niego właśnie dowiedziała się jak przyszła na świat, jak zaczęło się jej życie. Otóż… dawno, dawno temu, gdy Adam i Ewa mieszkali w raju, Miłość była ich stałą towarzyszką, a Wysiłek nigdy nie był zmęczony i nie wiedział, co to znaczy trudzić się przy pracy. Niestety, jak wszyscy wiemy (i wie to też Odpowiedzialność), pewnego dnia wydarzyła się rzecz straszna. Adam i Ewa przestali ufać Bogu, odrzucili Jego miłość, a wybrali grzech, który sprowadził na świat cierpienie i śmierć. Przez ten wybór wyrzucili Miłość, a Wysiłek został przez nich skazany na zmęczenie i utrudzenie. Na szczęście Bóg, w którego sercu Miłość mieszka nieustannie, nakazał Miłości, by mimo wszystko nie odstępowała ludzi ani na krok, a Wysiłkowi szepnął, że od tej chwili na zawsze związany będzie z Miłością. A związek ich będzie tak silny, że wydadzą na świat dziecko. Swej córeczce mają dać imię: Odpowiedzialność. Od pierwszej chwili swego istnienia Odpowiedzialność odziedziczyła piękno i delikatność po Matce, a siłę ducha i moc wytrwania po Ojcu.

Zdumienie odpowiedzialności

Jak każde nowo narodzone życie, Odpowiedzialność uczyła się życia. A ucząc się, niejeden raz zdumiewała się ludźmi. Ciągle przebywała w ich towarzystwie, bowiem ludzki świat jest przestrzenią jej życia i rozwoju. Odpowiedzialność od pierwszych chwil swego istnienia była pewna, że żyje po to, aby ludzki świat dzięki jej obecności stawał się coraz bardziej przyjazny, piękny, uporządkowany i dobry. Odpowiedzialność jest delikatna ze swej natury, dlatego nikomu się nie narzuca. Wie, że dopóki ktoś najpierw nie zaprosi do swego życia jej rodziców: Miłości i Wysiłku, nie będzie wiedział jak z nią się obchodzić i do czego może przydać się Odpowiedzialność. Jednak wiedząc jak wiele dobra może zdziałać w ludzkim świecie, Odpowiedzialność im starsza była, tym bardziej zdumiewała się faktem, że w gruncie rzeczy niewielu ludzi przyjmowało ją do swego życia. Nie raz łamała sobie głowę nad tym, dlaczego ludzie podejmują decyzję i wybierają życie byle jakie, bez radości i poczucia sensu, za to wypełnione cierpieniem braku miłości, zdrady, odrzucenia i spełnienia, które daje szczęście.

Zauważyła też Odpowiedzialność (z wielkim zdumieniem), że ci, którzy ją przyjmują, nie traktują jej tak samo. Jedni przyjmowali ją na jakiś czas do domu swego życia, ale szybko męczyła ich jej obecność. Zmęczeni i zniechęceni wypędzali Odpowiedzialność, a zapraszali do siebie bylejakość, niechęć, nudę i smutek. Odpowiedzialność, wyrzucona na bruk (jako że jej naturą jest odpowiedzialność), nigdy nie odchodziła daleko. Stała tuż obok drzwi życia tych, którzy ją wyrzucili, gotowa w każdej chwili przebaczyć, wrócić i zmienić zgubny kierunek życia tych, którzy ją wyprosili.

Byli i są (na szczęście!) tacy ludzie, którzy z otwartym sercem wprowadzili Odpowiedzialność do domu swego życia. Wcześniej przygotowali dla niej piękną komnatę i zadbali o warunki odpowiednie do wzrostu i rozwoju Odpowiedzialności. W takich domach Odpowiedzialność nie tylko rosła i rozwijała się, ale też piękniała z dnia na dzień. Jej piękna twarz nabierała rumieńców współczucia, zrozumienia, wsparcia, wyrozumiałości i życzliwości. Jej ciało nabierało lekkości służby, a mięśnie siły towarzyszenia i wspomagania. Ona cała zaś promieniała światłem pięknych relacji. Wtedy stawała się całkowicie podobna do swych rodziców: Miłości i Wytrwałości.

Rodzeństwo Odpowiedzialności

Im dłużej Odpowiedzialność żyła na świecie, tym więcej wiedziała o swoim rodzeństwie. Poznawała swoich braci i siostry. Cieszyła się ich obecnością i miała coraz więcej pomysłów na czynienie dobra we współpracy ze swym rodzeństwem. Ukochaną siostrą Odpowiedzialności jest Pracowitość. Z nią Odpowiedzialność rozumiała się bez słów. Ledwo na siebie spojrzały, już wiedziały co robić. W tej pięknej współpracy osiągnęły wspaniałe wyniki w dobrym wykorzystaniu czasu i sił. Wspaniale radziły sobie z niesieniem pomocy potrzebującym i z wyrozumiałością względem ludzi słabych i chorych. Wiele czasu spędzały te dwie siostry w towarzystwie Ofiarności. Można nawet powiedzieć, że Odpowiedzialność, Pracowitość i Ofiarność to przysłowiowe „papużki nierozłączki”. Cudownie czują się w swoim towarzystwie. A gdy spotykają się z bratem Poświęceniem, ich szczęście i możliwości działania nie znają granic.

Wrogowie Odpowiedzialności

Niestety, Odpowiedzialność ma również swoich wrogów. Możemy nawet powiedzieć, że są to śmiertelni wrogowie. Naprawdę! Gdy napadną na Odpowiedzialność, gdy zaczynają ją nękać i prześladować, jeśli ktoś im nie przeszkodzi, są gotowi uśmiercić Odpowiedzialność. Na szczęście Odpowiedzialność zna dobrze swoich wrogów i ich morderczą taktykę działania. Wrogiem numer jeden jest dla Odpowiedzialności Lenistwo. Potrafi odebrać Odpowiedzialności chęć do działania i siłę do życia. Atakuje Odpowiedzialność perfidnie i podstępnie, przybierając szaty troski o zdrowie, o należny odpoczynek i konieczne dla dobrego funkcjonowania uznanie ze strony innych. Lenistwo nosi na twarzy maskę przyjemności i zaspokojenia głodu zmysłów. Gdy skutecznie zaatakuje Odpowiedzialność, może doprowadzić do śmierci nie tylko fizycznej, ale przede wszystkim intelektualnej i duchowej.

Kolejnym groźnym wrogiem Odpowiedzialności jest Próżnowanie. O tak! Nic-nie-robienie naprawdę uśmierca, nie tylko ciało, ale też ducha Odpowiedzialności. I choć Próżnowanie zawsze jest ubrane w zwiewny płaszczyk przyjemności, w gruncie rzeczy nosi w sobie truciznę, która odbiera życie.

Co jest owocem śmierci odpowiedzialność?

Gdy słabnie, a potem umiera Odpowiedzialność, opanowuje człowieka egoizm, nuda i pogoń za przyjemnością. Jeśli szybko człowiek się ich nie pozbędzie, marny będzie los jego samego, jego bliskich, znajomych i współpracowników. Bez Odpowiedzialności nie ma dobrych relacji, rozwoju intelektualnego i duchowego. Zanika wiara i troska o zbawienie duszy. Śmierć Odpowiedzialności pociąga za sobą obumieranie człowieczeństwa w człowieku.

Jak pomóc rozwijać się i wzrastać Odpowiedzialności w świecie dzieci?

Dzieci lubią patrzeć i widzieć jak wygląda Odpowiedzialność w świecie dorosłych. Jeśli zobaczą ją oraz poznają w życiu rodziców i wychowawców, bezbłędnie rozpoznają Odpowiedzialność w swoim dziecięcym świecie. Na początku Odpowiedzialność będzie bawić się w z nimi w sprzątanie, porządkowanie zabawek, pomoc rodzeństwu lub czuwanie nad snem młodszego braciszka lub siostry. Potem Odpowiedzialność będzie im pomagać w wykonaniu zadań domowych, nauczeniu się wiersza na pamięć lub w trosce o ulubione zwierzątko. Odpowiedzialność, która będzie towarzyszką dziecięcych zabaw, w naturalny sposób stanie się przyjaciółką dorosłych obowiązków.

Warto od dziecka przyjaźnić się z Odpowiedzialnością. Ona jest wierną przyjaciółką i troszczy się o tych, którzy ją pokochają.

s. M. Urszula Kłusek SAC

– pallotynka, wieloletnia katechetka. Autorka artykułów i książek dla dzieci, rodziców, katechetów i nauczycieli. Prowadzi spotkania dotyczące współczesnych zagrożeń w wychowaniu i rozwoju dzieci

fot. unsplash.com

Artykuł Krótka opowieść o odpowiedzialności pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Ucieczka od odpowiedzialności

Od ponad roku jesteśmy świadkami brutalnej wojny tuż za naszą granicą. Bestialstwo rosyjskich żołnierzy przypomina nam o tym, że człowiek potrafi zgotować innym ludziom piekło na ziemi. Czasami bezlitośnie krzywdzi swoich bliskich. W swojej słabości potrafi – jak syn marnotrawny – krzywdzić nawet samego siebie, doprowadzając siebie do rozpaczy czy do śmiertelnie groźnych uzależnień. Każdy przypadek krzywdzenia samego siebie czy innych ludzi to wynik działania w nieodpowiedzialny sposób. Tak postępuje na przykład pijany kierowca, zdradzający małżonek, bijący swoje dzieci rodzic czy nauczyciel, który demoralizuje wychowanków lub głosi im ideologie, zamiast opisywać rzeczywistość. Nieodpowiedzialnie postępuje sprzedawca, który sprzedaje alkohol nieletnim czy nietrzeźwym. Nieodpowiedzialny jest manipulujący prawdą dziennikarz czy taki „edukator” seksualny, który zachęca dzieci i młodzież do kierowania się popędem seksualnym, do rozwiązłości i do popadania w seksualne uzależnienia. Skrajnie nieodpowiedzialny jest taki narzeczony, który ukrywa przed narzeczoną swoje poważne słabości, swoją złą przeszłość czy swoją niezdolność do miłości. Brak odpowiedzialności jest szczególnie groźny w państwach liberalnych, gdyż takie państwa dają obywatelom dużo wolności, ale nie dają im solidnego wychowania. Wolność bez wychowania to jak zapałki w ręku dziecka albo pistolet w ręku człowieka niezrównoważonego psychicznie.

To nie przypadek, że żyjemy w czasach, w których coraz więcej ludzi postępuje w sposób nieodpowiedzialny. Niektóre środowiska wręcz do tego zachęcają, bo głoszą skrajnie szkodliwe i nieodpowiedzialne slogany, typu: „Żyj na luzie i rób, co chcesz!”. Fałszywi „wychowawcy” udają, że nie wiedzą, iż robienie tego, co ktoś spontanicznie chce, zamiast tego, co mądre i odpowiedzialne, prowadzi do ogromnych krzywd i cierpień. To dlatego wielu nieodpowiedzialnych zachowań zakazują nie tylko normy moralne, lecz także kodeksy karne wszystkich krajów świata. Przykładem kpiny z odpowiedzialności oraz jawnej ucieczki od ponoszenia konsekwencji za własne postępowanie są ci politycy czy celebryci, którzy dopuścili się moralnie nagannych i społecznie szkodliwych czynów, a mimo to twierdzą, że dopóki nie zostaną skazani przez sąd prawomocnym wyrokiem, to nie wolno ich krytykować ani odwoływać z zajmowanych przez nich stanowisk. Konsekwencją ucieczki od ponoszenia odpowiedzialności za własne czyny jest rosnące poczucie bezkarności ludzi podłych, a jednocześnie poczucie bezradności ludzi szlachetnych, którzy nie mają skutecznych narzędzi do obrony przed krzywdzicielami.

Powtarzanie grzechu pierworodnego

Coraz modniejsze, nie tylko w krajach Europy Zachodniej, lecz także w Polsce, jest powtarzanie dramatu grzechu pierworodnego. Pierwsi ludzie byli nieodpowiedzialni najpierw w myśleniu. Przecenili własne możliwości. Wmówili sobie, że bez pomocy Boga odróżnią dobro od zła, czyli szczęście od nieszczęścia. W konsekwencji zaczęli być nieodpowiedzialni nie tylko w myśleniu, lecz również w postępowaniu. Adam zrzucił całą winę na Ewę. Chował się przed Bogiem i przed własnym sumieniem. Z kolei Ewa, opuszczona przez Adama, całą winę zrzuciła na węża-kusiciela. W kolejnych pokoleniach ucieczka od odpowiedzialności prowadziła do coraz większych krzywd i cierpień. Kain stał się mordercą. Zabił własnego brata i w cyniczny sposób negował przed Bogiem swoją odpowiedzialność: „Czy ja jestem stróżem mego brata?”.

XXI wiek to czas, w którym ludzie, uznający się za „nowoczesnych” i „postępowych”, doprowadzają grzech pierworodny do absurdalnej wręcz skrajności. Twierdzą bowiem, że już w ogóle nie trzeba odróżniać dobra od zła, gdyż według nich każdy sposób postępowania jest dobry. Ludzie podli wychodzą na ulice naszych miast po to, żeby się „chwalić” tym, że zabili własne dzieci, że kierują się popędem seksualnym, zamiast rozumnością, wolnością i miłością, że okaleczyli własne ciało, „zmieniając” płeć czy że sprofanowali świątynię. Ucieczka dorosłych od odpowiedzialności za słowa i za zachowania jest szczególnie groźna dla dzieci i młodzieży. Wielu wychowanków łatwo uwierzy w lansowane przez nieodpowiedzialnych dorosłych slogany o spontanicznej samorealizacji, o prawach bez obowiązków, o wychowaniu bez stresów czy o tolerancji jako naczelnej wartości. Skutki są takie, że jedynymi niezestresowanymi są ci, którzy stresują wszystkich innych. Ludzie podli żądają od nas tolerowania każdego zła, podczas gdy oni sami wyśmiewają się z każdego dobra i ze szlachetnych ludzi.

Odpowiedzialność za myśli, słowa, uczynki i zaniedbania

Wszystko, co Bóg nam daje, jest prawdziwe. Stwórca dał nam prawdziwe życie, prawdziwą miłość, prawdziwą rozumność i prawdziwą wolność. Bóg do tego stopnia respektuje naszą wolność, że nie odbiera jej nam nawet wtedy, gdy straszliwie Go krzywdzimy i skazujemy na śmierć krzyżową. To nie człowiek, lecz Bóg płaci największą cenę wtedy, gdy ktoś z ludzi używa wolności w nieodpowiedzialny sposób. Wolność oznacza, że możemy wybierać między dobrem a złem, miedzy prawdą a kłamstwem, między miłością a przemocą, między błogosławieństwem i życiem a przekleństwem i śmiercią. Prawdziwa wolność wiąże się z prawdziwą odpowiedzialnością. Bóg poważnie traktuje nasze decyzje. W swojej mądrości pozwala nam ponosić bolesne konsekwencje nieodpowiedzialnych decyzji, bo to pomaga nam zastanowić się, nawrócić i ocalić.

Jesteśmy odpowiedzialni za to, jak postępujemy i jakie budujemy relacje – z Bogiem, z bliźnimi, z samym sobą. Jesteśmy odpowiedzialni za nasze czyny, a także za nasze słowa, myśli i motywy, którymi się kierujemy. Gdy naszą odpowiedzialność ograniczamy jedynie do zewnętrznych zachowań, to stajemy się dwulicowi, przewrotni, faryzejscy. Jesteśmy odpowiedzialni za wszystkie krzywdy, jakie komuś wyrządzamy. To dlatego mamy obowiązek uczciwie wynagrodzić każdemu skrzywdzonemu przez nas człowiekowi. Jesteśmy też odpowiedzialni za grzechy zaniedbania, które mogą przynosić wyjątkowo złe skutki. Dramat ma miejsce na przykład wtedy, gdy jakiś małżonek czy rodzic zaniedbuje okazywanie miłości swoim bliskim i nie widzi, że w ten sposób łamie przysięgę małżeńską, zadając dotkliwe cierpienie swoim bliskim. Nieodpowiedzialny małżonek i rodzic „zapomina”, że swoim bliskim ślubował ofiarną i nieodwołalną miłość, a nie ledwie to, że nie będzie ich krzywdził.

Odpowiedzialni za swoje człowieczeństwo

Jesteśmy odpowiedzialni nie tylko za to, jak postępujemy, lecz także za to, jakimi stajemy się ludźmi. Nasze zachowania same się przecież nie zachowują. To nie moje zachowania decydują o tym, jak postępuję, lecz to ja o tym decyduję. Gdy troszczę się o bliskich, to ja kocham, a nie jakaś abstrakcyjna, bezosobowa miłość. Gdy kogoś krzywdzę, to ja staję się krzywdzicielem i winowajcą. Jest to wtedy moja wina, a nie wina moich zachowań. Człowiek odpowiedzialny wie, że jedynie ktoś szlachetny potrafi szlachetnie postępować. Natomiast ten, kto jest podły, będzie w podły sposób postępował. To dlatego do tych, którzy ciężko grzeszyli, Jezus nie mówił, żeby zmienili swoje złe postępowanie, lecz żeby zrobili coś więcej: żeby zmienili siebie, czyli żeby się nawrócili. Jedynie wtedy będą w stanie postępować w odpowiedzialny sposób.

Jesteśmy odpowiedzialni za naszą postawę wobec nas samych, a więc za to, czy odnosimy się do samych siebie z przyjaźnią i czy stawiamy sobie wysokie wymagania. Jesteśmy odpowiedzialni za pracę nad własnym charakterem, za eliminowanie naszych wad i za rozwijanie naszych silnych stron. Przez całą doczesność – od dzieciństwa do śmierci – jesteśmy odpowiedzialni za to, co czynimy z otrzymanym od Boga darem człowieczeństwa: czy troszczymy się o zdrowie ciała, o rozwój psychiczny, duchowy, moralny, religijny i społeczny. Jesteśmy odpowiedzialni za to, czy chronimy naszą rozumność, wolność, czystość i świętość, czy rozwijamy nasze podobieństwo do Boga, czy dbamy o nasz los doczesny i wieczny. Jesteśmy odpowiedzialni za naszą postawę wobec Boga, za to, czy umacniamy się Jego miłością, czy tę Jego miłość naśladujemy i czy postępujemy zgodnie z Jego mądrością.

Odpowiedzialni za innych?

Wiemy, że nasza postawa wpływa bezpośrednio i najbardziej na naszych bliskich: na małżonka, dzieci, rodzeństwo, rodziców. Często słyszymy, że jesteśmy odpowiedzialni za innych ludzi, a zwłaszcza za najbliższe nam osoby. Niektórzy wręcz twierdzą, że są odpowiedzialni za zbawienie męża czy żony, albo za postępowanie swoich dzieci. To prawda, że ponosimy taką odpowiedzialność. Ważne jest jednak, żeby w dojrzały sposób rozumieć, na czym ta nasza odpowiedzialność polega. Otóż w sensie ścisłym jesteśmy odpowiedzialni za naszą postawę wobec bliźnich. Nie jesteśmy natomiast odpowiedzialni za to, jakie są ich reakcje na nasze słowa i czyny. Nie jesteśmy odpowiedzialni za to, że jakaś osoba lekceważy naszą miłość czy że nie reaguje na słowa prawdy, które do niej wypowiadamy. Nie jesteśmy odpowiedzialni za reakcje bliźnich na nasze zachowania, za brak reakcji czy za reakcje wypaczone. Nie jesteśmy przecież w stanie przymusić kogoś do przyjęcia naszej miłości, do skorzystania z naszych wychowawczych wysiłków czy do nawrócenia. My jesteśmy odpowiedzialni za naszą postawę, a inni ludzie są odpowiedzialni za to, w jaki sposób reagują na nasze słowa i czyny. (I – lustrzanie – nie bliźni są odpowiedzialni za nasze reakcje na ich słowa i czyny, ale my sami). Jeśli błądzimy, a ktoś z bliskich pięknie się rozwija, to nie nasza zasługa. Z drugiej strony, gdy dojrzale kochamy i mądrze wychowujemy, a ktoś mimo to wpada w kryzys – to nie nasza wina.

Mądrze odpowiadać

Kimś odpowiedzialnym potrafi być jedynie człowiek. Żadnego zwierzęcia nie można pociągnąć do odpowiedzialności karnej czy moralnej. Zwierzęta działają bowiem w oparciu o instynkty i popędy. One są zaprogramowane. Człowiek natomiast jest zdolny do działania świadomego i wolnego. Jest w stanie rozumieć to, na co się decyduje. Potrafi też przewidywać skutki swojego działania. Niektórzy ludzie uciekają od odpowiedzialności za swoje słowa i czyny. Ponoszą konsekwencje swoich zachowań dopiero wtedy, gdy wyrokiem sądu zostają pociągnięci do odpowiedzialności karnej za łamanie prawa. Dojrzałość polega na tym, że sami siebie pociągamy do odpowiedzialności, że codziennie robimy sobie uczciwy rachunek sumienia i że z miejsca przyznajemy się do naszych błędów. Człowiek odpowiedzialny z własnej woli przeprasza, gdy błądzi, z własnej woli wynagradza za wyrządzone krzywdy i z własnej woli podejmuje trud nawrócenia.

Odpowiedzialność to nie tylko przyjmowanie na siebie konsekwencji własnego postępowania. To także dawanie mądrej odpowiedzi na zadania, z jakimi przychodzi się nam mierzyć w codzienności. To odpowiadanie miłością na miłość Boga i ludzi. To respektowanie Dekalogu. To wierność podjętym przez siebie zobowiązaniom. To dotrzymywanie danego słowa także wtedy, gdy ludzie wokół nas łamią swoje zobowiązania i gdy postępują w nieodpowiedzialny sposób.

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

fot. unsplash.com

Artykuł Odpowiedzialny, czyli człowiek! pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Czym jest radość?

Jeśli w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie zaglądniemy do Wikipedii, znajdziemy taką odpowiedź: Radość – stan emocjonalny, który wyraża w świadomości uczucie całkowitego spełnienia. Jest synonimem szczęścia w rozumieniu potocznym towarzyszącym zabawie, zadowoleniu lub satysfakcji z przeżywanych doznań, wykonywanych czynności lub przywoływanych w pamięci wspomnień. Jest uczuciem towarzyszącym przy wykonywaniu pracy fizycznej jak i umysłowej, działaniom twórczym lub rekreacyjnym, rozwiązywaniu zadań o umiarkowanym stopniu trudności. Odczuwanie radości jest przymiotem wszystkich istot żywych obdarzonych układem sympatycznym. Ładna, ale niewyczerpująca wiedzy o radości, jest powyższa definicja. Owszem, radość związana jest z emocjami, ale jednocześnie jest czymś więcej niż emocje. Gdyby ograniczała się tylko do emocji, byłaby ulotna jak emocje i zależna przede wszystkim od naszego dobrego samopoczucia. Wiemy, że człowiek może być szczęśliwy i przeżywać radość również w doświadczeniu bólu i cierpienia. Głęboka radość towarzyszy matce, która rodzi ukochane i wytęsknione dziecko. Radość, którą trudno wyrazić słowami, ale która mieszka w głębi duszy i serca, jest udziałem człowieka, który pokonuje własne ograniczenia i piętrzące się trudności. Wbrew tej definicji śmiem twierdzić, że radość może być i jest połączona również z zadaniami i przeżyciami związanymi z wielkim stopniem trudności. Jednak takie rozumienie radości możliwe jest tylko wówczas, gdy radość przyjmujemy i rozumiemy jako cnotę.

Czym jest cnota radości?

Znowu zaglądamy do Wikipedii, w której czytamy: Radość – chrześcijańska cnota, polegająca na drobnym wysiłku, by opanować szorstkość w zachowaniu, by uniknąć niegrzecznego słowa, aby się uśmiechać, kiedy jesteśmy zmęczeni lub brak nam siły. Radość jest owocem miłości. Radość to także jeden z owoców Ducha Świętego.

Patrząc na radość jako na cnotę, odkrywamy znacznie głębsze jej znaczenie. Pamiętamy, że cnota jest to stały nawyk czynienia dobra. Radość zawsze jest dobrym darem dla bliźniego. Świat, w którym żyjemy, potrzebuje światła naszej dobrej, ludzkiej radości. Radości, która rzeczywiście jest owocem Ducha Świętego, i rodzi się w sercu tego, kto otworzył swoje serce na doświadczenie Bożej Miłości. Każdy, kto poznał Boga jako miłość i to miłość miłosierną i zmartwychwstałą zachowuje głęboką, wewnętrzną radość we wszystkich doświadczeniach życia. Nie bierze jej bowiem z siebie, z własnych sił, poglądów czy wysiłków, ale czerpie ją z Ducha Świętego, który jest Miłością. A Miłość uszczęśliwia, Miłość rozpogodzić może każde ludzkie oblicze.

Oczywiście życie cnotą radości związane jest z wysiłkiem pracy nad sobą, nad pokonywaniem własnego egoizmu oraz niskich odruchów pychy i zazdrości. Radość bowiem jest w pełni bezinteresowna i z natury nastawiona na dobro drugiego człowieka. Radość daje i z dawania czerpie siłę. Cnotę radości należy i można rozwijać przez całe życie. Św. Jan Paweł II w Liście apostolskim Dies Domini pisał: „Radości nie należy bowiem mylić z przelotnym doznaniem zaspokojenia i przyjemności, które często upaja zmysły i uczucia, później jednak pozostawia w sercu niedosyt, a czasem gorycz. Radość rozumiana po chrześcijańsku jest o wiele trwalsza i przynosi głębsze ukojenie: (…) w pewnym sensie jest «cnotą», którą należy rozwijać”.

Radość w gruncie rzeczy związana jest z każdą cnotą. Św. Josemaria Escriva pisał: „Prawdziwa cnota nie jest nigdy smutna i przykra, przeciwnie, jest uprzejmie radosna”. Trudno wyobrazić sobie, że uprzejmość, życzliwość, przyjaźń, szlachetność czy wyrozumiałość mogą być pozbawione radości i uśmiechu. Bez radości staną się sztywne i zimne jak żelazo, które rani i zabija.

Z jakimi cnotami przyjaźni się cnota radości?

Śmiem powiedzieć, że w gronie przyjaciół i przyjaciółek radości znajdują się wszystkie inne cnoty. Jednak są wśród nich takie, które stanowią najbliższe grono przyjaciół radości.

Najbliższa radości jest bez wątpienia miłość. To ona sprawia, że radość może być naszym udziałem, również w trudzie codzienności. Miłość bowiem uczy szukać dobra i szczęścia tego, kogo kocham. A że miłość ze swej natury kocha wszystkich, będzie zapraszała radość do wszystkich relacji, spotkań, wysiłków i działań.

Pokora jest niemal bliźniaczą siostrą miłości i radości. I choć uroda pokory ma specyficzne cechy, odmienne od tych, które ma radość, zawsze trzyma radość za rękę i trwa przy jej sercu. Bez niej radość przemieniałaby się w wyniosłość, chełpliwość i poczucie wyższości, przeniknięte kpiną i złośliwym uśmieszkiem.

Dar z siebie, zwany inaczej zapomnieniem o sobie, również chodzi w parze z radością. To właśnie radość czyni nasze poświęcenie pełnym uroku i delikatnym oraz miłym dla tego, kogo obdarowujemy darem z siebie. Bez radości oddanie czegoś z siebie drugiemu człowiekowi byłoby darem przykrym i obciążającym.

Czy naprawdę zawsze można się radować?

Tak! Ale tylko wtedy, gdy właściwie rozumiemy radość. Jeśli wiemy, że radość jest owocem Ducha Świętego, czyli darem, który przez nas przyjęty możemy pomnażać i cieszyć się nim nieustannie, wtedy radość może zawsze nam towarzyszyć. Jest to jednak radość, która sięga głębiej niż najgłębsze emocje i nie ma na nią wpływu ani odczucie wesołości, ani też odczucie smutku. Radość, o której piszę, nie ma bowiem źródła w człowieku, ale wypływa z obdarowania i przyjęcia Bożej miłości. A Bóg kocha nas zawsze i w każdej sytuacji naszego życia. Kiedyś, gdy pracowałam w szpitalu, poznałam kobietę, której serce opromieniała właśnie taka radość. Miała 36 lat. Była ciężko chora na złośliwy nowotwór. Po chemioterapii jej ciało pokryły bolesne i jątrzące się rany. Wiedziała, że powoli umiera. Gdy weszłam po raz pierwszy na salę, na której leżała, uśmiechnęła się promiennie i powiedziała: „ Jak dobrze, że Siostra przyszła. Niech mi Siostra pomoże się modlić i uwielbiajmy razem Boga, bo On dał mi w życiu tylko to, co dobre, dał mi tyle miłości! Wiem, że umieram, ale jestem spokojna i przepełnia mnie pokój i szczęście. Jestem pewna, że Bóg zatroszczy się o moich bliskich”. Często wspominam tę kobietę i nazywam ją w swoich myślach Anną od Bożej Radości.

Czy można nauczyć się żyć cnotą radości?

Z całą pewnością można! Można i trzeba, bo smutne jest życie bez radości. Ucząc się żyć radością, warto zaprzyjaźnić się z jej siostrą wdzięcznością i każdego dnia znaleźć choć kilka spraw, rzeczy, osób, wydarzeń, za które mogę dziękować Bogu i ludziom. Wdzięczność otwiera serce i czyni je gotowym do przyjęcia i pomnażania radości.

Dziękuję, że przeczytałeś ten artykuł do końca! Dziękuję!

s. M. Urszula Kłusek SAC

– pallotynka, wieloletnia katechetka. Autorka artykułów i książek dla dzieci, rodziców, katechetów i nauczycieli. Prowadzi spotkania dotyczące współczesnych zagrożeń w wychowaniu i rozwoju dzieci

Artykuł Zawsze się radujcie! pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Nauczyciel to, może za wyjątkiem nauczania początkowego, osoba, która nie jest „siewcą” radości, a raczej dystrybutorem zadań, obciążeń i obowiązków oraz sędzią, który wydaje wyroki w formie nie zawsze zrozumiałych cyferek – ocen. Taka szkoła w linii prostej wywodzi się z dziewiętnastowiecznych koncepcji edukacji – w centrum procesu edukacyjnego jest program nauczania i nauczyciel, a uczeń jest odbiorcą transmitowanych wiadomości – jest rozliczany z ilości i jakości przyswojenia informacji. Uczeń nie jest zatem aktywnym podmiotem, ale staje się biernym odbiorcą, co prowadzi do stanu, który można nazwać depersonalizacją edukacji. W szkole, która koncentruje się na tak rozumianym procesie dydaktycznym, pozostaje mało czasu na zajęcie się innymi, poza intelektualnym, aspektami rozwoju ucznia. Emocje, motywacja, komunikacja, poznawanie siebie, swoich mocnych i słabych stron, umiejętność budowania relacji społecznych – nie znajdują się w centrum. To raczej, traktowany marginalnie, dodatek specjalny do dydaktyki. Program nauczania docenia przedmioty „akademickie”, odsuwając na drugi plan (a może jeszcze dalej) to wszystko, co przygotowuje do życia w świecie, który, o dziwo, istnieje poza szkołą.

Jakie zmiany powinny zaistnieć, aby ta sytuacja choć trochę uległa zmianie? Jak i gdzie odnajdywać w szkole źródła radości? Przede wszystkim musimy przypominać sobie, ciągle i nieustająco, że uczeń jest osobą – bytem wieloaspektowym: wolnym, posiadającym godność, emocje, ducha, poszukującym sensu swoich działań. Wszelkie redukcje tej prawdy o osobie powodują większe albo mniejsze nieszczęścia. Uczeń traktowany osobowo, z szacunkiem, powinien mieć okazję do wyzwolenia swojej aktywności i zaangażowania. Szkoła może stać się miejscem, w którym wyzwolona zostanie naturalna tendencja człowieka do poszukiwania dobra i szczęścia. Takim dobrem jest przecież poznawanie świata, budowanie wiedzy i umiejętności. Nauczyciele mogą wspierać uczniów w procesie odkrywania sensu działań edukacyjnych, w procesie odkrywania i poszukiwania dobra w nich ukrytego. Oczywiście trzeba przyjąć założenie, że program nauczania zostanie skorygowany tak, aby te poszukiwania miały szansę powodzenia, a nauczyciele staną się orędownikami takiego podejścia do edukacji.

Jeśli programy dydaktyczne i wychowawcze będą nasycone sensem (stopniowo odkrywanym przez uczniów), jeśli szkoła będzie autentycznie pomagać w przygotowaniu się do szczęśliwego życia (ucząc także bardzo praktycznych umiejętności), to w ten sposób zdecydowanie zwiększa się szansa na doświadczanie radości w codzienności szkolnej.

Praktyczna wskazówka dotycząca wyzwalania radości polega na zwróceniu uwagi na prostą koncepcję pracy dobrze wykonanej. Praca zrealizowana zgodnie z zasadami, w odpowiednim czasie, z dbałością o szczegóły, dokończona ze świadomością jej sensowności i świadomością realizacji dobra (dla siebie, dla innych), zwykle wyzwala radość i chęć poszukiwania kolejnych wyzwań, kolejnego dobra do realizacji. Radość staje się wtedy motorem ludzkiego działania. Zatem warto dołożyć starań, aby nauczyciele posiadali kompetencje, które będą pomagać uczniom w rozwijaniu umiejętności uczenia się, wykonywania zadań i ćwiczeń zgodnie z koncepcją pracy dobrze wykonanej. Jest to zwrócenie uwagi nie tylko na to, czego uczniowie się uczą, ale na to, jak to robią.

Na koniec należy wskazać jeszcze jedno źródło radości. Nauczyciele, którzy żyją radością ze spotkania z uczniami – to może być najważniejsza przyczyna tego, że szkoła stanie się radosnym miejscem.

Stanisław Kowal

– doktor nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki w Studium Pedagogicznym UJ, dyrektor i współzałożyciel szkół prowadzących edukację spersonalizowaną w Krakowie

Artykuł Radość w szkole pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Teatr EXIT prezentuje filmy, które oparte są na historiach biblijnych: „Genesis”, „Hiob”, „Tobiasz”… Po każdym pokazie artyści spotykają się z publicznością. Rozmowy wywołują ogromne wzruszenie. To nie jest tylko teatr. To jest SPOTKANIE. Dlatego filmów, o których wspomniałam, nie znajdziecie w sieci. Choć w dzisiejszych czasach wszystko, co możliwe, przenosi się do wirtualnego świata, Teatr EXIT postanowił pójść pod prąd i być pod tym względem nieugięty. Filmy zobaczycie, jeżeli zaprosicie Teatr do siebie. Nie sam film, ale film z jego aktorami. Bo wtedy wydarza się to coś, czyli wyjście na spotkanie z drugim człowiekiem. Publiczność spotyka się z aktorami. I to wymaga wyjścia. Bo oczywiście można by zamieścić film w sieci. Ktoś, kto chciałby go obejrzeć, nie wychodząc z domu, usiadłby sobie na kanapie, na której siedzi całymi dniami, kliknął na komputerze start i obejrzałby film, jak wiele innych. Po filmie spanie albo kolejny film…

Podobnie aktorzy mogliby nagrać film i siedzieć później w swoich domach, jak wiele osób z niepełnosprawnościami, właściwie odciętych od życia na zewnątrz.

Tymczasem wszyscy muszą wyjść. Musi nastąpić wielki EXIT, żeby człowiek spotkał człowieka.

Dla niektórych aktorów, którzy przed powstaniem ich teatru żyli głównie w swoich czterech ścianach, to było wyjście w wielki świat. Niedawno wrócili z pokazów filmów w Szwecji, odwiedzili daleką Laponię, wcześniej musieli przeprawić się promem przez Bałtyk. W sumie na tej trasie pokonali ponad 6000 km. Nie wszyscy mogli oglądać zorzę polarną, ale wszyscy mogli poczuć, że ich filmy poruszają nie tylko Polaków, ale treści bazujące na księgach biblijnych mają przekaz uniwersalny. Cierpienie, trudne relacje rodzinne, miłość to tematy, które są ważne dla każdego człowieka.

Nasz syn zaczął chodzić z tatą do pracy już jako czterolatek. Od początku ogromną radość sprawiało mu pomaganie osobom z niepełnosprawnościami. Błyskawicznie wyłapywał co i jak trzeba zrobić, żeby nakarmić, napoić, poprawić, przeprowadzić itd. W sposób zupełnie naturalny i niewymuszony pomagał, a przy okazji przez swoją obecność wprowadzał tam wiele radości, prostej, dziecięcej spontaniczności.

W 2021 roku jako ośmiolatek został laureatem konkursu Lider Wolontariatu, organizowanym przez Centrum Obywatelskie w Krakowie, choć przy tej okazji musiałam mu wytłumaczyć, co to znaczy wolontariat, no przecież nie chodził do teatru jako wolontariusz, ale jako przyjaciel. To są czasem małe, subtelne różnice językowe, a zupełnie zmieniają klimat spotkania człowieka z człowiekiem.

Wolontariat pojawia się najczęściej w głowach dzieci i rodziców w ósmej klasie, kiedy za wypracowane godziny wolontariatu otrzymuje się dodatkowe punkty przy rekrutacji do szkoły średniej. Jednak przykład naszego syna oraz innych naszych dzieci, które w sposób naturalny włączają się w pomoc osobom z niepełnosprawnościami, pokazuje, że od najmłodszych lat można po prostu przyjąć taki styl życia.

Nasze dzieci angażują się na różne sposoby: jako asystenci osób z niepełnosprawnością chodzą na pielgrzymki, wyprawy w góry, jeżdżą z Teatrem w trasy, pomagają w realizacji nagrań, a najmłodsi np. opowiadają niewidomym o swoich zabawkach.

Jeden z naszych synów wziął udział w widowisku „Przeźroczysty”, który Teatr EXIT wystawił wraz z podopiecznymi Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w Wielkich Drogach. Znakomita poezja Karola Wojtyły w wykonaniu młodych podopiecznych, którzy trafili do ośrodka bynajmniej nie w nagrodę, nabrała nieco innego charakteru. W ramach projektu młodzi czytali wiersze Papieża, rozmawiali o nich, o nim, o jego przeżyciach, ale też szukali odpowiedzi na rodzące się w nich pytania. Czy jego życie, twórczość, posługa mają jakieś znaczenie dla młodego człowieka, żyjącego w dzisiejszych czasach? Sami stworzyli teksty, które rapowali na temat życia Świętego. Nasz syn wziął udział w tym projekcie jako muzyk.

Takich sytuacji i możliwości zaangażowania się jest sporo.

Wrażliwość na drugiego człowieka to nie kwestia punktów do liceum, to nie kwestia poświęcania czasu, pieniędzy i sił. To kwestia wrażliwości na drugiego człowieka. To nie stawianie dziecka na piedestale, gdzie wszyscy są po to, by mu nadskakiwać, spełniać jego zachcianki i życzenia, ale otwieranie dziecku oczu na ludzi, którzy cierpią, którzy potrzebują wsparcia…
Czasem w sklepie spotykamy panią, która mieszka na sąsiedniej ulicy. To żaden problem zaproponować tej pani, poruszającej się o kulach z ogromnym wysiłkiem, że córka zaniesie jej zakupy do domu. Z czasem nie musimy już pośredniczyć w tym oferowaniu pomocy. Dzieci same to robią – i jest to dla nich naturalne.

Oczywiście można pomaganie traktować w kategoriach kalkulacji, rezygnacji, tzw. poświęcenia, altruizmu, a można popatrzeć przez pryzmat miłości, której owocem jest radość.

Można żyć od akcji charytatywnej do akcji, ale najbardziej wzruszają mnie te małe, czasem bardzo proste gesty miłości. Wymagają większej empatii, bycia uważnym, delikatnym… Trzeba dostrzec w najbliższym otoczeniu komu i jak można pomóc. Trzeba się przyjrzeć, poznać, poszukać rozwiązania. Czasem nikt tego naszego pomagania nie zauważy, nikt się nie dowie o naszym wysiłku, ale wtedy, w tej cichości, mogą wydarzyć się najpiękniejsze historie.

Takie czujne oko, ręce gotowe do służby i kochające serce to wielki majątek, który dzieci wyniosą z domu w swoje dorosłe, samodzielne życie. Będą musieli stawić czoła odwrotnej filozofii świata, która będzie krzyczeć do nich, żeby patrzyli tylko na siebie. A potrzebujący? Przecież po to tworzy się te wszystkie instytucje, żeby zwykły człowiek nie musiał się nikim zajmować, poza sobą samym.

Dlatego Teatr EXIT idzie pod prąd. Jest wyjściem dla osób z niepełnosprawnościami z ich zamkniętych czterech ścian. Ze świata, w którym wmawia im się, że nic nie mogą i nie potrafią robić. Że nie mogą zarabiać pieniędzy, być artystami, mieć swoje zdanie, swój styl. Teatr EXIT to wyjście dla każdego z jego ego, z komfortu, ze skorupy, w której chowa się, żeby czasem nikt nie zauważył jego wrażliwości, może bólu. Wyjście do drugiego człowieka. Czasem okazuje się, że niepełnosprawni są zdrowsi, silniejsi wewnętrznie od tych, którzy uważają się za pełnosprawnych. Bo ta nasza pełnosprawność to rzecz względna…

Alina Sikorska

– muzyk i muzykolog, publikowała m. in. w miesięczniku „List” oraz w magazynie muzycznym „Ruah”, redaktorka książki „Dzieci królestwa” autorstwa abpa Grzegorza Rysia, prezes Fundacji Budzenie Pasji, mama sześciorga dzieci. Od 2020 prowadzi na Facebooku bloga PIĘKNO KOBIET

Teatr Exit powstał w roku 2016. Zespół aktorski tworzą osoby o różnym stopniu i charakterze niepełnosprawności oraz zawodowi artyści i muzycy. Przedstawienia Teatru Exit można oglądać w wielu miastach Polski i Europy – tam, gdzie są zapraszani do podzielania się swoim patrzeniem na świat. Teatr Exit od kilku lat stara się o własną siedzibę i stałe finansowanie. https://teatrexit.pl/

Artykuł Radość wychodzenia do innych pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Nasze czwarte dziecko urodziło się w terminie, po bezproblemowej – nie licząc kilkumiesięcznych moich wymiotów – ciąży, przez ekspresowe cesarskie cięcie (znieczulenie nie zdążyło zadziałać), z węzłem prawie zaciśniętym na pępowinie i niską wagą urodzeniową. Cudem jakimś syn dostał 10 puktów w skali Apgar, ale w pierwszej dobie okazało się, że nie umie ssać… Potem było tylko trudniej. „Pocieszenia” płynęły z każdej strony: „Mogło być gorzej”, „dobrze, że to nie pierwsze”, i to największego kalibru – „szczęście, żeśmy zdążyli”. Ta radość, która mimo zmęczenia prędzej czy później  towarzyszy narodzinom dziecka, u nas była mieszanką szoku, przerażenia, niepewności i… dużej wdzięczności, że udało się i z nami jest. Tak to pamiętam, do dziś. Wraz z wypisem dostaliśmy teczkę skierowań do wszystkich możliwych poradni, i zatroskane spojrzenie położnej: „Jak pani sobie z tym wszystkim poradzi…”.

Od kiedy skończył półtora roku (tyle czekaliśmy na badania genetyczne) żyjemy ze świadomością, że ma wadę chromosomalną, nieopisaną, bardzo rzadką… Krótko mówiąc, do końca nie będzie wiadomo, czego jeszcze się można spodziewać. Po kolejnych kilku latach wiemy, że chodzi, a nawet biega, wspina się po drabinkach, i że coś tam mówi, póki co niewyraźnie bardzo… Łatwo nie jest, z różnych powodów. Czasami, z mojej perspektywy, jest bardzo trudno – w zderzeniu z szeroko pojętym systemem służby zdrowia, w konfrontacji z naszymi własnymi emocjami i siłami fizycznymi, i w ogarnianiu życia domowego. Rodzina jest jak organizm, system – powiedzą psychologowie – działa jako całość, lepiej lub gorzej, a na pewno jest dynamicznie. Siłą rzeczy dużo naszej uwagi musi być przekierowane na niego – terapia jedna, druga, piąta, dziesiąta, poradnia ta i tamta, i bieganie za nim po domu, i poza domem. Ale są jeszcze inne dzieci i więcej – nie mniej ważnych – jest tych różnych radości i smuteczków, które nas tworzą. I wdzięczności ponad tym wszystkim.

Ciągle uczymy się cieszyć z małych kroczków, które często są słabo widoczne, w zmaganiu z codziennością. Ot choćby kolejne słowa, bardziej złożone reakcje, czy „sikuuu” wykrzyczane odpowiednio wcześnie (to akurat całkiem spora radość). Łatwo to przegapić. „Bo proszę popatrzeć – mówią specjaliści – że on się rozwija, swoim tempem, powolutku, ale nie cofa się, nie stoi w miejscu, idzie od przodu”. I jest zadowolony z życia. W oczach ma szczęście. Nie zawsze tak jest – mówią – zdarza się, że takie dzieci są smutne. Ale nie on. On jest chodzącą radością, na swój pokręcony sposób, który dla nas wydaje się czasem złośliwością ponad miarę. Ma swój świat, swoje ulubione zachowania i przedmioty, i cieszy się jak dziki, kiedy coś spsoci… To – w tej jego radości – jest trudne. Ale towarzyszy mi przekonanie, że nerwy, obawy, zmęczenie, i lęk o niego, to mój problem. On tych problemów nie ma, wręcz przeciwnie. On po prostu jest szczęśliwy. To nas ratuje. I ludzie, konkretni, którzy są, na ile potrafią. Ktoś czasem ugotuje obiad, ktoś z nim posiedzi, ktoś wyciągnie na kawę i wysłucha. Niby nic.

Każdy przeżywa swoją codzienność inaczej. Każdy inaczej radzi sobie z byciem rodzicem, również rodzicem dziecka niepełnosprawnego. Nie bardzo umiem, nigdy nie umiałam, widzieć w tym wszystkim jakiś metasens („to na pewno jest po coś”), czy szczególne wybranie („skoro dostaliście takie dziecko, to jesteście wyjątkowi”). Bo dlaczegóż on miałby być większym błogosławieństwem niż pierwsze drugie, trzecie… czy piąte. Bo jest trudniej? A im trudniej, tym lepiej? Nie umiem i nie chcę tak myśleć. Ot, po prostu z nami jest. Taki, a nie inny. Ze wszystkimi tego konsekwencjami.

„Radość nie jest cnotą odrębną od miłości, lecz jej przejawem i skutkiem” – napisał św. Tomasz z Akwinu. To może dlatego, podskórnie, głęboko, gdzieś w sercu ona jest. Nie zawsze ją widzę jasno i wyraźnie, zwłaszcza w tych momentach kryzysowych, ale traktuję ją jako coś niezależnego od mojej mocy. Bo moja moc raz po raz dochodzi do granic. Jest radość bardziej fundamentalna, na wskroś tych małych ziemskich sukcesów, każdego kolejnego dziecka, między wdzięcznością za za naszą historię pojedynczą i wspólną, jest radość gdzieś głębiej niż przekonanie, że „mogło być gorzej”. Choć – mogło, i niestety – może. Jest radość płynąca z doświadczenia miłości. Tej ziemskiej, międzyludzkiej. I tej największej. Bóg jest niezależnie od wszystkiego. A Chrystus zmartwychwstał! Prawdziwie.

I wierzę, że kiedyś otarta będzie każda łza. Choć na sięganie myślą aż tak daleko nie zawsze mnie stać… A może to wcale nie jest daleko? Może na wyciągnięcie ręki? Na akt wiary?

Beata Legutko – redaktorka, doktor filozofii, autorka książek. Żona, mama pięciorga dzieci

Paweł Legutko – grafik po ASP w Krakowie, instruktor Centrum Młodzieży im. H. Jordana. Mąż, tata pięciorga dzieci

Artykuł Radość najgłębsza z niepełnosprawnością w tle pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Nieszczęsne drogi szukania szczęścia

Nasze pragnienie szczęścia jest tak wielkie, że jesteśmy nieszczęśliwi nie dopiero wtedy, gdy przeżywamy głęboki smutek, lecz już wtedy, gdy nie czujemy radości. Mimo pragnienia szczęścia, nikt z nas nie doświadcza wyłącznie radości. Niektórzy ludzie są na tyle nieszczęśliwi, że ból istnienia próbują zagłuszyć alkoholem, narkotykami, seksem, hazardem, czy ucieczką w świat wirtualny. Są tacy, którzy ulegają rozpaczy i targają się na własne życie. Biblia wyjaśnia, że początkiem oddalania się od szczęścia był grzech pierworodny. Polegał on na naiwności pierwszych ludzi, którzy wymyślili sobie inną drogę do szczęścia niż ta, jaką Bóg im proponował. Od początku historii Stwórca wyjaśniał, że drogą do szczęścia jest małżeństwo i rodzina, pracowitość, świętowanie dnia siódmego oraz uznawanie najwyższego autorytetu Bogu w sprawie odróżniania dobra od zła, czyli w kwestii odróżniania szczęścia od nieszczęścia (por. Rdz 3,22). Adam i Ewa wmówili sobie, że Bóg przeszkadza im w byciu szczęśliwymi i że drogą do szczęścia jest nieposłuszeństwo wobec Stwórcy. Odtąd kolejne pokolenia ludzi stają w obliczu wyboru między wskazaną przez Boga drogą błogosławieństwa i życia, a wskazaną przez Adama i Ewę drogą przekleństwa i śmierci (por. Pwt 30,19). W naszych czasach nadal wielu ludzi łudzi się, że można osiągnąć szczęście szybko i bez wysiłku, żyjąc „na luzie” i kierując się ciałem, popędami czy emocjami.

Szczęśliwy, kto od Boga uczy się miłości

Kto nie wie, kim jest i jaki jest sens jego istnienia, ten nie wie, jakie sposoby postępowania prowadzą go do szczęścia, a jakie go od szczęścia oddalają. Jeśli ktoś myśli, że jest jedynie ciałem, to będzie przekonany, że do szczęścia wystarczy mu cielesna przyjemność, zaspokojenie popędów i wygodny tryb życia. Jeśli natomiast ktoś myśli, że człowiek to duch uwięziony w niepotrzebnym ciele, to będzie przekonany, że warunkiem szczęścia jest walka z własną cielesnością. Kto interpretuje człowieka w skrajny sposób, ten będzie miał skrajnie wypaczone pomysły na szukanie szczęścia.

Szczęśliwi są ci, którzy przyjmują miłość Boga i którzy odpowiadają miłością na miłość. Trwanie w miłości to bowiem jedyna droga do szczęścia. Być człowiekiem szczęśliwym to kochać na wzór Jezusa. Miłość, którą Jezus nas pierwszy pokochał i której nas uczy, nie jest uczuciem, zakochaniem, tolerancją, akceptacją, „wolnym związkiem” czy naiwnością. Miłość Jezusa to szczyt dobroci i mądrości. Ta Jego miłość jest bezwarunkowa, wierna i ofiarna, a jednocześnie mądra. Wyjaśnia nam to Jezus w przypowieści o synu marnotrawnym (por. Łk 15,11–32). Mądrze kochający ojciec – który jest symbolem Boga – nie wycofuje miłości do błądzącego syna. Nie zsyła na niego kar ani cierpień, ale też nie przeszkadza synowi ponosić konsekwencje błędów, które tenże syn popełnia. Bóg wie, że kto nie reaguje na miłość i na cierpienie innych osób, może się nawrócić i odnaleźć drogę do szczęścia już tylko w oparciu o własne cierpienie.

Jezus uczy miłości mądrej, czyli okazywanej w sposób dostosowany do historii, sytuacji i sposobu postępowania danej osoby. Ludzi szlachetnych wspierał, przytulał, uzdrawiał, rozgrzeszał, stawiał za wzór, chronił. Spełniał ich prośby. Potwierdzał, że są błogosławieni. Takim ludziom okazywał miłość w sposób, który wielu uznaje za jedyną formę komunikowania miłości. To mylne przekonanie, gdyż ludziom błądzącym Jezus okazywał miłość w zupełnie inny sposób. Takich ludzi nie tolerował, nie akceptował, lecz twardo upominał i stanowczo wzywał do nawrócenia: „Jeśli się nie nawrócicie, wszyscy podobnie zginiecie” (Łk 13,3).

Gdy Jezus spotykał krzywdzicieli, to okazywał im miłość w jeszcze bardziej zaskakujący sposób, a mianowicie przez to, że się przed nimi bronił. Nie pozwolił, żeby strącili Go ze skały (por. Łk 4,28–30). Ukrywał się przed tymi, którzy chcieli Go zabić (por. J 11,54). Bronił się przed Annaszem i Kajfaszem, a także przed Piłatem. Bronił się przed żołnierzem, który Go uderzył. Obrona przed krzywdzicielem jest wyrazem dojrzałej miłości, gdyż sprawia, że nie będzie miał on jeszcze więcej ofiar na sumieniu i że nie zaciągnie jeszcze większej winy. Gdy krzywdzeni stanowczo się bronią – nie przestając kochać! – wtedy krzywdziciel ma szansę zastanowić się, nawrócić i zacząć szczęśliwie żyć. Szczęśliwi jesteśmy na tyle, na ile uczymy się kochać samych siebie i naszych bliźnich tak, jak Jezus pierwszy nas pokochał.

Bóg chroni przed myleniem radości z przyjemnością

Od szczęścia radykalnie oddalają się ci, którzy mylą radość z przyjemnością. Bóg pomaga człowiekowi odróżniać to, co prowadzi do szczęścia, od tego, co jedynie przyjemne i co prowadzi do rozczarowania. Przyjemność jest osiągalna dla wszystkich, podczas gdy radość jest osiągalna tylko dla niektórych. Aby doznać chwili przyjemności, wystarczy się najeść, wyspać czy zaspokoić popęd. Do tego typu zachowań zdolny jest każdy człowiek. Doznanie przyjemności jest czymś pospolitym, osiągalnym dla wszystkich ludzi. Natomiast radość jest arystokratyczna, bo jest udziałem arystokratów ducha. Trwała radość to dar od Boga. To stan ducha, a nie stan ciała czy psychiki. Człowiek dojrzały duchowo dba o zdrowie fizyczne i o dobrostan psychiczny, bo wie, że to ułatwia czerpanie radości ze szlachetnego życia. Z drugiej strony taki człowiek nie poddaje się smutkowi wtedy, gdy niedomaga na zdrowiu czy gdy doświadcza smutku. Rozumie, że to, co przyjemne, może osiągnąć wprost, natomiast radość może osiągnąć dopiero wtedy, gdy żyje w miłości, prawdzie i odpowiedzialności.

Kto skupia się na szukaniu radości, ten jej nie znajdzie, gdyż zapomina o drodze, którą trzeba przejść, żeby zaznać szczęścia. Drogą tą nie jest pragnienie radości, lecz zapominanie o sobie po to, żeby kochać bliźnich. Przyjemność jest krótkotrwała. Poczucie sytości po posiłku czy doznanie przyjemności seksualnej szybko przemija. Bóg przypomina nam o tym, że ci, którzy pragną żyć w radości i szczęściu, powinni czynić to, co wartościowe, a nie to, co w danej chwili przyjemne. Powinni kochać Boga, siebie i bliźniego oraz respektować wszystkie przykazania Dekalogu, czyniąc to z miłości, a nie z jakiegoś innego powodu. Człowiek szukający jedynie cielesnej przyjemności czy miłych stanów emocjonalnych, nie zazna trwałej radości. Radość płynąca z przyjaźni z Bogiem i ludźmi sprawia, że z entuzjazmem podejmujemy nasze codzienne obowiązki i że odnajdujemy w sobie siłę do mierzenia się z trudnościami. Gdy przeżywamy radość, wtedy nawet nasze ciało staje się silniejsze i bardziej odporne na choroby.

Bóg daje szczęście wieczne

Jezus łączy szczęście doczesne ze szczęściem wiecznym, gdyż bycie szczęśliwym na wieki to efekt szlachetnego postępowania w doczesności. Jezus uczy nas realizmu i dlatego wyjaśnia, że droga do szczęścia nie musi od razu być radosna. Przeciwnie, czasem wydaje się raczej drogą do smutku niż szczęścia. Jezus zapewnia, że błogosławieni są nie tylko ludzie miłosierni, czystego serca czy wprowadzający pokój, lecz także ludzie smutni, cisi, łaknący sprawiedliwości, czy cierpiący prześladowanie dla sprawiedliwości. Są błogosławieni pod warunkiem, że trwają przy Chrystusie i w Jego miłości (por. Mt 5,3–12).

Błogosławieństwa, które Jezus proponuje, „odsłaniają cel życia ludzkiego, ostateczny cel czynów ludzkich: Bóg powołuje nas do swojego własnego szczęścia” (KKK, 1719). Pełnią szczęścia będzie oglądanie Boga twarzą w twarz na zawsze. Biblia podkreśla, że szczęście, które człowiekowi daje Bóg, przekracza nasze rozumienie i nasze wyobrażenia o szczęściu: „ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym, którzy Go miłują” (1 Kor 2,9). Trwałe szczęście „wypływa z darmo danego daru Bożego. Dlatego właśnie nazywa się je nadprzyrodzonym, tak jak łaskę, która uzdalnia człowieka do wejścia do radości Bożej” (KKK, 1722).

Radość z nawrócenia

Jezus wyjaśnia, że Bóg ogromnie się cieszy wtedy, gdy ktoś z grzesznych ludzi nawraca się. Nie znaczy to, że Stwórca mniej cieszy się tymi, którzy od młodości wzrastali w łasce i mądrości. Przeciwnie, Jezus patrzył ze szczególnym wzruszeniem i czułością właśnie na takich ludzi, którzy od dzieciństwa postępowali szlachetnie. Specyfika radości z grzesznika, który się nawraca, płynie z tego, że wcześniej taki człowiek zadawał wielkie cierpienie Bogu, sobie i bliźnim, a oto teraz to cierpienie się kończy. Możemy sobie wyobrazić, jakie udręki przeżywał ojciec marnotrawnego syna, gdy ten żył w poniżeniu, głodzie i osamotnieniu. Na tle dotkliwego bólu, jakże mocno odczuwalna staje się radość z tego, że ktoś kochany nawraca się i ocala.

Radość Boga i Bożych ludzi nie wynika zatem z faktu, że ktoś błądzi, lecz wyłącznie z tego, że grzesznik nawraca się i dołącza do ludzi szczęśliwych. Im bardziej kogoś kochamy, tym bardziej cierpimy, gdy ten ktoś błądzi i tym większa jest nasza radość, gdy taki człowiek zaczyna kochać. Starszy syn z przypowieści o miłosiernym ojcu nie kochał i dlatego nie cieszył się ani z ocalenia brata, ani z jego dobrej teraźniejszości. Przeciwnie, wypominał mu jego złą przeszłość, a samego siebie traktował jak najemnika. Żądał premii od ojca, bo traktował go jak pracodawcę, a nie jak kochającego rodzica. Postawa tego syna to potwierdzenie, że do szczęścia nie wystarczy zewnętrznie poprawne postępowanie i wypełnianie obowiązków. Radości doświadczają ci, którzy czynią dobro dlatego, że kochają. Do w pełni radosnego życia nie był jeszcze gotowy nie tylko starszy syn z przypowieści, lecz także ów bogaty młodzieniec, który podszedł do Jezusa. Od dzieciństwa zachowywał on przykazania, a mimo to nie dorósł jeszcze do tego, żeby rozdać majątek ubogim i pójść za Zbawicielem.

Zakończenie

Po grzechu pierworodnym przyjęcie szczęścia, które przynosi nam Bóg, wymaga od nas ciągłej czujności, dyscypliny, nawrócenia i wzrastania w miłości. Kto nie respektuje Dekalogu, kto nie pracuje nad własnym charakterem i nie stawia sobie wysokich wymagań, ten oddala się od radości. „Obiecane szczęście stawia nas wobec decydujących wyborów moralnych. Zaprasza do oczyszczenia naszego serca ze złych skłonności i do poszukiwania nade wszystko miłości Bożej. Uczy nas, że prawdziwe szczęście nie polega ani na bogactwie czy dobrobycie, na ludzkiej sławie czy władzy, ani na żadnym ludzkim dziele, choćby było tak użyteczne jak nauka, technika czy sztuka, ani nie tkwi w żadnym stworzeniu, lecz znajduje się w samym Bogu, który jest źródłem wszelkiego dobra i wszelkiej miłości” (KKK, 1723).

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

Artykuł Powołani do radości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Najpierw trzeba niestety przyznać, że świat cierpi na deficyt wartości, zwłaszcza tej nazywanej męstwem. W reklamach i mediach widzimy hasła typu: ,,Róbta, co chceta”, liczysz się tylko ty, ma być szybko, łatwo i przyjemnie. Ale prawdziwe życie to nie klip reklamowy. Dziecko (także człowiek dorosły…), które bezkrytycznie ogląda medialne przekazy, będzie zagubione i pomyli rzeczywistość z fikcją. Prawda jest taka, że wszystko co wartościowe wymaga wysiłku i pracy, a wysiłek ma smak sukcesu. Nie ma drogi na skróty i magicznych rozwiązań przy nauce języka obcego, czy tabliczki mnożenia. Po prostu trzeba przysiąść i się tego nauczyć.

Męstwo kojarzy się często z wielkimi heroicznymi czynami, poświęceniem, odwagą, oddaniem życia za wiarę i Ojczyznę. Prawdopodobnie jednak większość z nas nie będzie miała okazji do tak spektakularnego udowodnienia męstwa. Pan Bóg chyba tego od nas nie oczekuje. Jednak wszyscy mamy wiele możliwości, by być mężnymi – poprzez pokonywanie swoich słabości, zwyciężając na polu walki, jakim jest nasz charakter i skłonności, w znoszeniu z pogodą ducha przeciwności, przezwyciężanie lenistwa, zachcianek, praktykowanie ducha służby, czy walkę z egoizmem.

Męstwo jest konieczne, aby dzieci stały się prawdziwymi kobietami i mężczyznami, zdolnymi do przezwyciężania siebie dla dobra własnego i rodziny. Inaczej w dorosłości staną się niewolnikami swoich zachcianek, frustracji i kaprysów. Jest ono ściśle związane z dojrzałością w różnych sferach życia i dotyczy duchowości, emocji, zmysłów, relacji społecznych, intelektu, czy rozwoju fizycznego.

Przysłowie mówi: ćwiczenie czyni mistrza. Rzeczywiście, w kształtowaniu cnót, wartości, umiejętności, zdolności, rozwijaniu talentu, uczeniu się – potrzebny jest duch sportowy, który rozwija męstwo!

Jak to działa?

1. Uświadomienie sobie i dziecku celu.

Duch sportowy – każdy sportowiec dąży do jak najlepszych wyników i do zwycięstwa. Ale zdarzają się również porażki i trzeba umieć zrobić miejsce na podium innym, pogratulować zwycięstwa.

Duch chrześcijański – celem jest wieczność, świętość, niebo. Walka, by to osiągnąć trwa dopóty, dopóki trwa ziemskie życie. Nie zawsze wszystko się udaje. Można codziennie zaczynać od nowa, ważne by się nie poddawać.

2. Rozwijanie umiejętności wyrzeczenia się czegoś.

Duch sportowy – musi nauczyć się rezygnacji z siedzenia przed komputerem, objadania się słodyczami, marnowania czasu na oglądanie telewizji/youtbe etc.

Duch chrześcijański – wyrzeczenie się grzechu i wszystkiego, co oddala od Pana Boga. Walka z pokusami, nawet gdy wydają się przyjemne.

3. Trening i ćwiczenia.

Duch sportowy – to naturalne, że aby osiągnąć dobre wyniki sportowe, potrzebne jest wielokrotne powtarzanie tych samych ruchów, przebieganie długich dystansów, pokonywanie zmęczenia, panowanie nad złością, gdy coś się nie udaje, odwaga i cierpliwość.

Duch chrześcijański – aby zdobyć określoną sprawność potrzeba ćwiczenia swojego charakteru i zdobywania dobrych nawyków, od których zaczyna się kształtowanie wyższych wartości (cnót). Odbywa się to poprzez pokonywanie siebie w drobnych, codziennych sytuacjach: walka z łakomstwem, chciwością, zazdrością itp.

4. Dobry trener.

Duch sportowy – każdy sportowiec potrzebuje dobrego trenera, który pomaga prowadzić ćwiczenia, mobilizuje, dopinguje, daje dobry przykład, towarzyszy w chwilach sukcesu i porażki.

Duch chrześcijański – Mistrzem na mistrze jest Pan Jezus. Ewangelia jest jak najwspanialszy plan treningu. W dodatku Kościół daje przykład świętych, którzy swoim życie pokazywali, jak powinna wyglądać codzienna walka.

5. Doping.

Duch sportowy – poza ćwiczeniami i trenerem, bardzo potrzebny jest doping publiczności w czasie zawodów. To dodaje energii i motywuje sportowca. Natomiast surowo zabronione są sztuczne, niezdrowe, chemiczne środki dopingujące. To oszustwo i nieuczciwość.

Duch chrześcijański – Pan Jezus wie, że o własnych siłach człowiek nic nie może zrobić. Wspiera wysiłki dobrą radą, daje wewnętrzną moc płynącą z sakramentów świętych, obdarza potrzebnymi łaskami.

Zadaniem rodziców i wychowawców jest wychowywanie mężnych kobiet i mężczyzn. Jak zawsze, niezbędny jest przykład i autorytet dorosłych, a także determinacja i cierpliwość. Jak kształtować męstwo?

– Od najwcześniejszych lat warto uczyć dzieci spoglądania na krzyż wiszący w domu lub w kościele, z wyjaśnieniem dostosowanym do poziomu percepcji dziecka, że ostatecznie Pan Jezus dał najwyższy przykład męstwa i ofiary. Umarł za nas, by otworzyć nam niebo. Kluczem do tego otwarcia jest krzyż.

– Codziennie doświadczamy wielu przeciwności i trudności. Dziecko uczy się reagowania na te sytuacje poprzez to, jak reagują rodzice i wychowawcy. Jeśli obserwuje, że mama czy tata traktują trudności jak zadania do wykonania, a nie katastrofę – samo przejmie taką postawę. Na przykład: uciekł nam tramwaj. No trudno, przyda się spacer. Pada deszcz i nie możemy iść na plac zabaw. Trudno, deszcz jest potrzebny roślinom, możemy zorganizować piknik w domu, na kocu w salonie. Nie chodzi przy tym o udawanie radości, ale realizowanie w życiu zasady Omnia in bonum! (wszystko dla dobra), o optymizm, szukanie pozytywnych stron zaistniałej sytuacji.

– Uczenie dzieci rozumnego posłuszeństwa, szeroko opisanego w poprzednim numerze, jest podstawą do kształtowania męstwa. Ma prowadzić do samodyscypliny i świadomości znaczenia tej wartości w życiu.

– W kształtowaniu męstwa niezbędne jest przyzwyczajanie do wysiłku, powierzanie dziecku drobnych prac i zadań. Dzieci bardzo lubią czuć się pomocne i użyteczne. Wiek przedszkolny to najlepszy czas, by to wykorzystać i pozwolić na mały bałagan w domu, który zaowocuje motywacją do podejmowania wysiłku. Lenistwo bierze się między innymi stąd, że dzieci są wyręczane (przecież rodzice zrobią wszystko lepiej i szybciej) i nie mają możliwości podjęcia wyzwania.

– Niezwykle istotne w dzisiejszych czasach jest unikanie konsumpcjonizmu i hedonizmu. Dziecko nie musi mieć wszystkiego, nie potrzebuje wielu zabawek, drogich gadżetów. Potrzebuje obecności mamy i taty, wychowawcy. Potrzebuje uwagi i zainteresowania, poświęconego czasu na zwykłe, wspólne życie. Dzieci bywają bardzo samotne wśród dziesiątek pluszowych zabawek, pełnych półek samochodów i lalek, książek, których nikt im nie czyta….

– Warto pamiętać, że dobre przedszkole czy szkoła to nie to, które oferuje mnóstwo zajęć dodatkowych, na które dzieci nie nadążają biegać. Dobre miejsce dla dzieci to takie, w którym dziecko ma czas być dzieckiem, gdzie uczy się przez zabawę i jest traktowane poważnie. Ma prawo do rozwijania talentów, doświadczania, rozwiązywania zadań i… do błędu.

– Bardzo ważne jest wspomniane wcześniej kształtowanie ducha sportowego, ale także hartowanie, spacery, wycieczki, rozwijanie pasji i zainteresowań.

– Wydaje się, że unikanie narzekania i biadolenia to taka mała rzecz. Jednak w rozwijaniu męstwa to sprawa kluczowa.

– Niezwykle ciekawym i istotnym polem do przezwyciężania siebie jest STÓŁ.

Wspólne posiłki to okazja do budowania rodziny, dobrej komunikacji, rozmów, rozwijania wielu umiejętności. Również męstwa: zjedzenie tego czego się nie lubi, oddanie lepszego kęsa rodzeństwu, poczekanie na wszystkich przy stole, zjedzenie wszystkiego z talerza i nie marnowanie jedzenia, pochwalenie ,,kucharki”/,,kucharza”, sprzątanie ze stołu. Nie sposób wszystkiego wymienić.

– Bardzo skuteczną i prostą metodą wychowawczą jest tzw. Pozytywna dyscyplina. Polega ona na wzajemnym szacunku, rozumieniem przez dziecko stawianych mu wymagań, skutecznej komunikacji, zrozumieniu świata dziecka, dyscyplinie, która uczy, koncentracji na zadaniach, a nie na karze, zachęcie i motywowaniu, a nie na krytyce.

Pamiętajmy, że nie wychowujemy dzieci dla siebie. Kiedyś pójdą w świat. Poradzą sobie w nim tylko wtedy, gdy będą dzielne.

Beata Nadolna

– pedagog z ponad 37-letnim stażem pracy, dyrektorka katolickiego przedszkola w Poznaniu, autorka książek o wychowaniu przedszkolnym i programów przygotowań dzieci do Pierwszej Komunii Świętej. Matka dwóch córek i babcia pięciorga wnucząt

Artykuł Po co dziecku męstwo? pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Czym jest cnota męstwa?

Czytając Katechizm Kościoła Katolickiego dowiadujemy się że: „Męstwo jest cnotą moralną, która zapewnia wytrwałość w trudnościach i stałość w dążeniu do dobra. Umacnia decyzję opierania się pokusom i przezwyciężania przeszkód w życiu moralnym. Cnota męstwa uzdalnia do przezwyciężania strachu, nawet strachu przed śmiercią, do stawienia czoła próbom i prześladowaniom. Uzdalnia nawet do wyrzeczenia i do ofiary z życia w obronie słusznej sprawy. <Pan, moja moc i pieśń> (Ps 118,14). <Na świecie doznacie ucisku, ale miejcie odwagę: Jam zwyciężył świat!> (J 16,33)” (KKK, 1808).

Cnota męstwa jest postawą, stylem życia, który sprawia, że człowiek ma odwagę stawiać sobie wielkie moralne wymagania i umie im być wierny, zarówno w sprzyjających, jak i skrajnie przeciwnych warunkach. I dlatego właśnie cnota męstwa przynależy do świata ludzkiego w ogóle, a więc w takiej samej mierze jest ważna w życiu kobiety, jak i mężczyzny. Aby żyć życiem w pełni ludzkim, każdy codziennie musi pokonywać wiele trudności. Życie w wierności Bogu, życie w pełni moralne jest trudne i wymaga zarówno hartu ducha, jak i wierności łasce Bożej. Obie te postawy wynikają z cnoty męstwa.

Przez trudy do gwiazd

To słynne zdanie wypowiedział w starożytności Seneka. Wyraża ono w sposób obrazowy ludzkie doświadczenie, że aby osiągnąć to, co najlepsze, potrzebny jest wysiłek, bo „co ma wartość, to kosztuje”. Aby móc osiągnąć najwyższe dobra, trzeba walczyć przezwyciężając stale pojawiające się trudności. Dzieła literackie różnych kultur przedstawiają bohaterów wcielających słowa łacińskiej mądrości, której każdy człowiek pragnąłby również dla siebie: nil difficile volenti – „dla chcącego nic trudnego”. A zatem, nawet na poziomie ludzkim, męstwo jest doceniane i podziwiane.

Męstwo, cnota codzienności

Męstwo jest konieczne nie tylko w ekstremalnie trudnych doświadczeniach, ale również (a nawet przede wszystkim) w naszej codzienności. Bez cnoty męstwa nikt nie zdoła dochować wierności Bogu i Jego przykazaniom. Czasy, w których żyjemy, wymagają wręcz heroicznego męstwa, żeby zachować wierność Bogu, żeby żyć moralnością chrześcijańską. Proszę pomyśleć choćby o znajdowaniu czasu na modlitwę, na codzienną lekturę Pisma Świętego. Każdy kto ten czas znalazł wie, że musiał stoczyć ze sobą walkę. Musiał zrezygnować albo z jakiejś przyjemności, albo chwili wolnego czasu, albo w ogóle zmienić hierarchię wartości w swoim życiu. Do tego było potrzebne męstwo, ale jeszcze większego męstwa wymaga wierne trwanie w tym wyborze. Jak wielkiej odwagi i męstwa trzeba teraz, żeby otwarcie przyznawać się do wiary, żeby bronić życia nienarodzonych i chrześcijańskiej moralności. Męstwa potrzeba również w tym, żeby wytrwać w dobrym. Żeby po prostu dobrze, pięknie żyć w codzienności. A codzienność jest zwyczajna, prozaiczna, powtarzalna i trudno wystawić ją na pokaz, czy błyski reflektorów. Warto jednak zauważyć, że codzienność, jeśli ma być przeżywana w wierności prawu Bożemu, w którym miłość jest najważniejsza, jest po prostu trudna.

Przyjaźń męstwa z innymi cnotami

Męstwo lubi przyjaźń i bliską współpracę z kilkoma innymi cnotami. Do grona przyjaciół męstwa możemy wpisać:

• WIELKODUSZNOŚĆ. Cnota ta pomaga kochać całym sercem Boga i ludzi. Człowiek wielkoduszny daje świadectwo swej miłości i nie wstydzi się tego świadectwa, nie zadowala się przeciętnością, ale chce czynić dzieła wielkie i wspaniałe. Ma odwagę dążyć do pojednania nawet z największymi wrogami. Wielkoduszność w życiu codziennym małe rzeczy czyni z wielką miłością i wytrwałością. Jest wytrzymała w przeciwnościach i podjętych postanowieniach.

• CIERPLIWOŚĆ. Prowadzi do cierpienia w milczeniu, do znoszenia przeciwności wynikających ze zmęczenia, z cudzego charakteru, z niesprawiedliwości, i tak dalej. Iluzją jest pragnienie czynienia wielkich dzieł bez codziennego znoszenia w cierpliwości codziennych, małych trudów i przeciwności.

• ODWAGA. Pozwala podjąć każdą ofiarę lub ryzyko, byle tylko dochować wierności wybranym przez siebie wartościom. Nie ma nic wspólnego z brawurą i narażaniem życia. Pozwala bronić życia łaski uświęcającej w sobie, również za cenę wielkich wysiłków i wyrzeczenia.

• WYTRWAŁOŚĆ. Jest istotną cechą męstwa, to znak posiadania cnoty męstwa. Pozwala pokonywać długotrwałe i wielkie trudności. Trudne jest wytrwanie w postanowieniach, w modlitwie, w pokucie, służbie i miłości. Wytrwałość jest konieczna, aby osiągnąć zbawienie – „Kto wytrwa do końca, ten będzie zbawiony” (Mt 24,13).

• WIERNOŚĆ. Człowiek (nie tylko kobieta!) jest ze swej natury zmienny i niestały; aby być wiernym np. swemu powołaniu, trzeba żyć cnotą męstwa. Wierności trzeba uczyć się od Boga, bo Bóg jest wierny i czerpać przykłady wierności z życia tych, którzy umieli wiernie żyć.

Jak cnota męstwa ubogaca nasze życie?

Bez wątpienia cnota męstwa czyni nasze życie wartościowym i pięknym. Pomaga osiągnąć panowanie nad własnymi namiętnościami i pożądaniami, a przez to prowadzi do wewnętrznej wolności. Pozwala przezwyciężyć smutek, zniechęcenie, odrazę, niechęć i pokusę porzucenia drogi. Zwiększa odporność na przeciwności życia i wrogość otoczenia. Pomaga, aby mimo narażania się na krytykę, utratę dobrego imienia, sławy, majątku, a nawet życia, mężnie trwać przy wyznawanych wartościach, trwać w wierze. Wyzwala z egoizmu i pychy, pozwalając czynić wszystko na chwalę Boga i pożytek ludzi.

Jak rozwijać w sobie cnotę męstwa?

Modlić się o wiarę i zaufanie do Boga. Podejmować codzienny wysiłek pogłębiania wiary i życia z Bogiem. Praktykować codzienny rachunek sumienia. Podejmować konkretne postanowienia w pracy nad sobą. Gdy przychodzą przeciwności, trzeba podjąć wysiłek pokonywania ich.

W jaki sposób dzieci uczyć męstwa?

Warto wyznaczać dzieciom konkretne zadania i konsekwentnie (ale z miłością!) sprawdzać ich wypełnienie. Ważne tu jest tak samo nagradzanie, jak i wprowadzanie w życie konsekwencji wynikających z niewypełnionych zadań. Warto uczyć cierpliwości, choćby przez naukę czekania na wymarzone podarunki. Mądrą rzeczą jest uczyć dzieci umiaru (przez mądre odmowy drobnych przyjemności) i wierności w drobnych sprawach!

Komu potrzebna jest cnota męstwa?

Każdemu! Potrzebna jest ona zarówno w wymiarze ludzkim, jak i w odniesieniu do Boga. Bez niej nie osiągniemy zbawienia. Z cnotą męstwa możliwe jest życie w pełni piękne i wartościowe.

s. M. Urszula Kłusek SAC

– pallotynka, wieloletnia katechetka. Autorka artykułów i książek dla dzieci, rodziców, katechetów i nauczycieli. Prowadzi spotkania dotyczące współczesnych zagrożeń w wychowaniu i rozwoju dzieci

Artykuł Męstwo cnota nie tylko dla mężczyzn pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Proces wychowywania innych oraz siebie to prawdziwy poligon dla cnoty męstwa. Ksiądz Marek Dziewiecki w rekolekcjach, które wygłosił w marcu w Krakowie, posunął się nawet do stwierdzenia, że wychowawcy (nauczyciele, rodzice) to męczennicy dzisiejszych czasów. Dlaczego? Ponieważ wkładając bardzo dużo wysiłku i zaangażowania mogą nigdy nie oglądać końcowego efektu. Czasami też efekty są odwrotne do zamierzonych – bo przecież każdy człowiek obdarzony jest wolną wolą. Jakie zadania stają dziś przed rodzicami? Ksiądz Marek wymienia trzy, według niego, najistotniejsze: wychowanie do mądrości, do pracowitości i do miłości bliźniego. Obecne czasy bardzo jasno pokazują, że należy uczyć dzieci myślenia – krytycznego podejścia do usłyszanych informacji. Nie w duchu podejrzliwości, ale w zdrowym sprawdzaniu wielu „nowinek”. Kto nam podał wiadomości? Jakie ma kompetencje, aby się wypowiadać? Jakie korzyści i kto może odnieść, w wyniku rozpowszechnienia tej informacji? Hiszpańskie przysłowie, które można przetłumaczyć „Jeśli słyszysz dzwony, zapytaj, kto jest dzwonnikiem?”, dobrze ilustruje to zagadnienie. Takie wychowanie, które zaszczepi dzieciom i młodzieży chęć dociekania prawdy, a także pokaże, gdzie szukać wartościowych źródeł odpowiedzi powoduje, że będą umiały w przyszłości samodzielnie myśleć i wybierać prawdę i dobro. Bo w toku wychowania przede wszystkim chcemy pokazywać im, że wybór dobra, jest lepszy, niż wybór zła – choć czasem to może być niełatwe. Wychowanie mądrych, samodzielnie myślących ludzi jest swoistą szczepionką na nowe nurty, które często są anty-naukowe, a także na wydarzenia z przeszłości, które często są „pisane na nowo”, Medialne poruszenie wobec „rewelacji” związanych z papieżem Janem Pawłem II jest dobrą okazją do porozmawiania z młodymi: czy wiedzą, czym były donosy? Jak i za pomocą kogo SB je zbierała? Jak działał aparat bezpieczeństwa? Czy wiedzą, jaka metoda naukowa upoważnia do wysnuwania takich, a nie innych wniosków? Czy znają nauczanie Jana Pawła II dotyczące ochrony życia człowieka, i czy wobec tego jest możliwe, aby był niewrażliwy na sprawy krzywdzenia dzieci? Czy wiedzą, jakie kroki były podjęte wówczas? I jakie było podejście, np. środowisk lekarskich, do pedofilii? Zanim zaczniemy rozmawiać na ten i inne zajmujące młodzież tematy, sami odróbmy lekcję przybliżania się do mądrości – źródeł dotyczących powyższego tematu jest wiele, wystarczy poszukać w Internecie. Tak samo, jak źródeł dotyczących spraw płci i gender, aborcji i wszystkich „topowych” tematów. Nasze nastolatki często głośno z nami dyskutują, a my pragniemy sobie wyrwać wszystkie włosy z głowy, słuchając, co do nas mówią… A później słyszymy nasze słowa, gdy gorąco tłumaczą się swoim rówieśnikom. Męstwo szukania prawdy, męstwo podejmowania trudnych rozmów, męstwo bycia „lotosem na tafli górskiego jeziora” gdy wokół domowe lub szkolne tornado – to tylko wycinek codziennego „biegu przez płotki”. Skoro i tak „biegniemy przez przeszkody”, wykorzystajmy ów bieg także do naszego własnego rozwoju.

Stanisław Kowal

– doktor nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki w Studium Pedagogicznym UJ, dyrektor i współzałożyciel szkół prowadzących edukację spersonalizowaną w Krakowie

Artykuł Męstwo samodzielnego myślenia pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

W szkole dla dziewcząt staramy się wygrywać z narzuconymi przez społeczeństwo stereotypami. Męstwo nie cechuje wyłącznie chłopców. Dziewczynki, młode i dojrzałe kobiety, mogą być i są mężne. Ta cnota, rozumiana jako wytrwałość w trudnościach, umacnianie w opieraniu się pokusom, zdolność do wyrzeczenia i do pokonywania strachu, pozwala nam bronić swoich racji, a jednocześnie rezygnować z siebie dla dobra drugiego. Praca wychowawcza nad rozwijaniem się w cnotach daje większe możliwości w edukacji zróżnicowanej i spersonalizowanej. Dzięki temu dobór metod odpowiada potrzebom podopiecznych, a wychowanie oparte jest na relacji i wzajemnym szacunku.

Praca nad rozwijaniem hartu ducha, mocy wewnętrznej, konieczna jest do mierzenia się z różnymi przeciwnościami. Rozwój tej umiejętności odbywa się w naszej szkole nie tylko na poziomie wychowawca – klasa, ale przede wszystkim dzięki sile tutoringu, na poziomie wychowawca – uczennica. Rozmowy indywidualne pozwalają nam, nauczycielkom, nawiązać głębszą relację z uczennicą, dzięki której tematy trudne przestają być tematami tabu.

Fascynujące przykłady

Męstwo to również motyw przenikający na zajęcia dydaktyczne. Kiedy z konkretnego przedmiotu wprowadzamy dany temat przewodni na lekcji – cnota męstwa może nam towarzyszyć. Bohaterowie lektur to przykłady, które możemy wykorzystać. Chociażby uwielbiana przez uczennice książka Opowieści z Narnii – ileż rozmów o odwadze i pokonywaniu trudności można przeprowadzić na jej podstawie! Wrażliwa, delikatna, ale zarazem waleczna i mężna Łucja – nie bez powodu przywołujemy bohaterkę, z którą młodym uczennicom bardzo łatwo jest się utożsamić. Jest też Edmund – bohater, który popełnił błąd i decyduje się go naprawić. Najpierw czeka go trudne zadanie – musi stanąć przed rodzeństwem i przyznać się do porażki – dając młodym czytelniczkom lekcję męstwa. A one odbierają ją w podwójny sposób – widząc przykład Edmunda i mierząc ze sprawiedliwą oceną bohatera, który u wielu z nich wzbudzał negatywne emocje – muszą spojrzeć na niego w nowym świetle, zmienić perspektywę i wyrzec się powierzchowności w ocenie, która przecież jest tak wygodna!

Historyczne postaci, osoby świętych czy błogosławionych, które dokonały czegoś ważnego dzięki swej otwartości i odwadze, ale również ludzie z naszego lokalnego podwórka to idealne przykłady tematów do rozmów, dyskusji i debat, podczas których cnota męstwa będzie nie tyle przyświecać, co zapuści coraz mocniejsze korzenie. Na historii uczennice realizowały projekt o kobietach-królowych. Ich zadaniem było zapoznanie się z biografią jednej, wylosowanej władczyni, a następnie wcielenie się w jej rolę. Dziewczyny nie skupiały się na suchych faktach historycznych, ale opisywały cechy charakteryzujące daną postać. Niejednokrotnie to właśnie hart ducha, pasja, siła oraz odważne i wytrwałe mierzenie się z wyzwaniami pozwalały im objąć tron – i właśnie to podczas przygotowania prezentacji robiło na naszych uczennicach największe wrażenie.

Na lekcjach wychowawczych lubimy wprowadzać temat do pracy na podstawie jakiegoś tekstu: opowiadania, wiersza, wywiadu. W trakcie czytania uczennice mają szansę się wyciszyć, zastanowić, a słowo zaczyna w nich pracować. To, co usłyszały, analizują, a następnie uruchamiają maszynę dyskusyjną, prowadząca do wniosków, które samodzielnie wyciągają. Nasze starsze uczennice prowadzą zeszyty pracy nad sobą, gdzie mogą w formie osobistego pamiętnika zapisać ważne dla nich przemyślenia. Młodsze dziewczynki w murach naszej szkoły pracują z kartami pracy nad sobą, które zawsze są efektywną formą podsumowania rozmów z wychowawcą.

Jesteśmy praktykami!

Oczywiście w szkole dla dziewcząt męstwo ćwiczymy nie tylko podczas teoretycznych rozważań. Jak każda szkoła, także i nasza jest środowiskiem, w którym codzienne, zupełnie niereżyserowane sytuacje kształtują odpowiednie postawy. Począwszy od systematycznej pracy, która niejednokrotnie wymaga wyrzeczeń i wychodzenia ze strefy komfortu, przez ćwiczenie dokładności i sumienności, aż po sytuacje, w których dziewczęta mogą zdawać swoje pierwsze egzaminy z męstwa – przyjmowanie porażki w postaci złej oceny, przyznanie się do błędu, gdy nie odrobiło się zadania domowego, konieczność przełożenia kartkówki czy sprawdzianu, klasowe konflikty i próby ich rozwiązania. To przecież szkolna codzienność. Kiedy więc toczy się ona w atmosferze wzajemnej troski i zaufania, każda z uczennic może indywidualnie mierzyć się z samą sobą, może przyjrzeć się swojej postawie i bez obaw porozmawiać o niej z tutorem.

To mierzenie się z samą sobą jest ważnym krokiem na drodze ku męstwu – w stawaniu się coraz lepszą nie chodzi przecież o rywalizację z kimś innym, a o ciągły rozwój, pokonywanie własnych słabości. Dlatego też staramy się stwarzać naszym uczennicom warunki do tego, by poznawały siebie, swoje możliwości i chciały je rozwijać – patrząc na siebie, nie na koleżanki. Dużą wagę przywiązujemy do indywidualnej informacji zwrotnej, do dyskretnego oceniania – nie tworzymy rankingów, zależy nam przede wszystkim na tym, żeby dziewczęta pokonywały same siebie, doskonaliły swoje talenty i umiejętności.

Jednym z istotnych elementów wzrastania w cnotach jest zdolność do autorefleksji. Dużą pomocą w budowaniu takiej postawy jest przestrzeń na samoocenę. Kluczowe jest zadawanie pytań i zostawianie czasu na odpowiedź. Kiedy mamy szansę przyjrzeć się swojej postawie z boku, zobaczyć błąd i go naprawić, budujemy w sobie cnotę męstwa, ukorzeniamy ją. Czy w szkole jest na to miejsce? Oczywiście! Podczas indywidualnych rozmów z uczennicami (u nas są to tutoringi), na lekcjach wychowawczych (zadaję pytanie i proszę o to, by każda z uczennic odpowiedziała na nie sobie samej), a nawet na sprawdzianach (dodaję pytanie – nie na ocenę – o to, ile czasu uczennica poświęciła na naukę i jak ocenia swoje przygotowanie).

Na męstwo nigdy nie jest za wcześnie!

W naszych programach wychowawczych cnota męstwa pojawia się już od początku. Nasze najmłodsze uczennice praktykują je, ćwicząc się w szczerości czy wytrwałości – do tygodniowych wyzwań z nim związanych należą takie, jak:

• Wykonuję zadanie do końca.

• Podczas pracy nie poddaję się, lecz dzielnie pokonuję trudności.

• Staram się samodzielnie rozwiązywać konflikty.

• Nie uciekam od pracy i obowiązków.

• Potrafię dzielnie znosić ból i przykrości.

Wsparcie pań, koleżanek i rodziców, którzy dobrze znają program wychowawczy na każdy tydzień, sprawia, że zadania te stają się świetną zabawą, a dziewczynki z dużym zapałem chcą je wykonywać.

Starsze dziewczynki nad męstwem pracują cały miesiąc. I choć wspólnie podejmują różne inicjatywy z nim związane, czytają i dyskutują, to są już świadome, że największą pracę wykonują same. Dlatego każda z nich spośród kilku aspektów męstwa wybiera jeden, który staje się jej celem na najbliższe tygodnie. O swoim wyborze rozmawia z tutorem i razem z nim ustala plan działania – zastanawiają się wspólnie, co zrobić, by go zrealizować, w jaki sposób wprowadzać postanowienie w życie. Pomysły są naprawdę kreatywne – tworzą się przypominajki, trackery, tabelki, dzienniki czy słoiki sukcesów – i wszystkie mają jeden cel: wzrastanie! Jakie zadania inspirują starsze uczennice do pracy nad męstwem?

• Dzielnie znoszę trudności i przeciwności, potrafię stawić im czoła.

• Nie zniechęcam się niepowodzeniami.

• Kulturalnie wyrażam swoje zdanie.

• Wytrwale dążę do postawionego celu.

Cnota męstwa to bardzo ważny element programu wychowawczego naszej szkoły. Kształtowanie tej wartości po prostu się opłaca, bo naszą misją jest wychowywanie zdeterminowanych i silnych absolwentek, gotowych do realizowania zadań na wielu płaszczyznach; dziewcząt, które pójdą w świat i będą szerzyć ideę odwagi w społeczeństwie. Praca w naszej placówce oparta jest na współpracy rodziców, uczennicy i nauczyciela. Zadaniem wszystkich jest gra do tej samej bramki. Całej drużynie zależy więc, aby główna bohaterka potrafiła posiąść umiejętności podejmowania dobrych decyzji – mimo często niesprzyjających warunków, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Cnota męstwa czyni zdolnym do stawiania czoła temu, co czeka każdego młodego człowieka, który wyrusza w swoją podróż przez życie.

Hanna Szostkiewicz, Dominika Kraus

– polonistki, wychowawczynie i tutorki w Szkole Podstawowej dla Dziewcząt „Płomień” w Katowicach

Artykuł Męstwo w szkole dla dziewcząt pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Otóż do celi Ryszarda wpuszczono wygłodniałego lwa. Jednakże król nie przestraszył się bestii i stawił jej bohatersko czoła. Wepchnął rękę do pyska zwierzęcia i wyrwał mu serce. Następnie wyszedł z lochu i stawił się na uczcie, gdzie wyrwany organ zjadł, przyprawiając go odrobiną soli. Tak oto powstał przydomek, który już na wieki przylgnął do imienia tego walecznego króla, a mimo że zdania na temat jego zdolności politycznych są podzielone, co do jego męstwa wątpliwości nie ma.

Rycerze i wojownicy

Rycerze, dzielni wojownicy, sprytni, ale też mężni, niecofający się przed trudnościami, z odwagą stający wobec przeciwności, przyznający się do wiary nawet w obliczu śmierci… Prawdziwe postacie z legend średniowiecznych i hagiografii. Znane, często podziwiane, a jednak bardzo dalekie od naszego doświadczenia codzienności. Wydaje się, że męstwo jest cnotą, którą stosunkowo „łatwo” zauważyć. To za męstwo stawiano pomniki bohaterom, tym, którzy nie ulegli w rozmaitych walkach, którzy odnosili zwycięstwo, a przynajmniej mieli siłę przeciwstawić się wrogowi. Dlatego męstwo łączymy często z bohaterstwem, kojarzymy z wojennymi wyprawami, może dlatego wraca w kontekście wojny na Ukrainie. Wiadomo, że można być mężnym (albo nie) wobec sytuacji ekstremalnych, trudnych w oczywisty sposób, obiektywnie… a co z codziennością, która (na szczęście) nie wszystkich nas doświadcza w taki sposób? Musi w jakiś sposób męstwo dotyczyć wydarzeń dnia codziennego, skoro jest jedną z cnót kardynalnych, czyli tych najbardziej istotnych.

O cnotach mówili już starożytni filozofowie. Do V/IV w. p.n.e. koncepcje i zestawienia były zróżnicowane, dopiero Platon przedstawił katalog czterech naczelnych cnót, wśród nich – obok mądrości, umiarkowania i sprawiedliwości – było też męstwo. W Summie Teologicznej Tomasz z Akwinu określił męstwo (fortitudo) jako „cnotę duszy, nadającą jej stałość, odporność na trudy i przeciwności”. I tu już nie trzeba odwoływać się do ekstremalnie trudnych sytuacji i wojen obronnych, męczeństwa na miarę pierwszych chrześcijan, a wystarczy przyjrzeć się codzienności. Trudów i przeciwności w życiu jest co niemiara, małe rzeczy, które potrafią rozwalić nawet najlepiej zaplanowany dzień, są tym bardziej irytujące… To pierwsze stopnie w ćwiczeniu się w męstwie (cierpliwości, powściągliwości), od małego, w prostych codziennych sprawach. Potem zapewne przyjdą kolejne i kolejne…

Odwaga sumienia

Oprócz męstwa fizycznego – tego właśnie, które częściej kojarzy się z rycerzami i wojną – uzdalniającego do stawienia czoła cierpieniu czy niebezpieczeństwu śmierci, istnieje męstwo moralne, zwane często odwagą cywilną. Chyba każdy choć raz, a pewnie i kilka (-naście) razy w życiu, stanął wobec sytuacji, w której musiał wybierać między – nazwijmy to – „czystym sumieniem” a opinią innych. Męstwo „nie ma płci”. Ćwiczenie się w cnotach, tej również, to zadanie dla dziewczynek i chłopców, kobiet i mężczyzn. Umiejętność pokonywania trudności, które na pewno się pojawią – tych fizycznych, ale i duchowych – w oczywisty sposób powinien kształtować każdy człowiek – i to przez całe życie. Możemy być pewni, że trudnych sytuacji i okazji do ćwiczenia się w cnotach nigdy nie zabraknie.

Życie moralne chrześcijan jest podtrzymywane przez dary Ducha Świętego. Są one trwałymi dyspozycjami, które czynią człowieka uległym, by iść za poruszeniami Ducha Świętego. Siedmioma darami Ducha Świętego są: mądrość, rozum, rada, męstwo, umiejętność, pobożność i bojaźń Boża. Chrystus, Syn Dawida, posiada je w całej pełni. Dopełniają one i udoskonalają cnoty tych, którzy je otrzymują. Czynią wiernych uległymi do ochotnego posłuszeństwa wobec natchnień Bożych (KKK, 1830–1831).

A co jeśli utkniemy w martwym punkcie, kiedy wydaje się, że ani rusz dalej, że owszem może i są tacy, którzy mężnie stawiają opór złemu… Ale – no właśnie – my jakoś nie dajemy rady? Można popaść w zgorzknienie i się zniechęcić, ale też można po raz kolejny sobie uświadomić, że męstwo to nie tylko pewna naturalna dyspozycja, a też jeden z darów Ducha Świętego. To jest dobra nowina, ale też zadanie. Mimo iż w momencie chrztu człowiek otrzymuje Ducha Świętego, czyli wszystko, co potrzebne do chrześcijańskiego życia, to właśnie w życiu przez otwartość na Bożą łaskę, Boże dary mogą się realizować. Dlatego warto jest po pierwsze o nie prosić, a po drugie spodziewać się, że jeśli prosimy szczerze, to otrzymamy. Uznanie swojej słabości, i tego, że potrzebujemy pomocy, to pierwszy krok, wcale nie najłatwiejszy… a jednak konieczny. Bóg wchodzi w naszą bezradność. Dzięki Duchowi Świętemu, w człowieku wierzącym, szczerze szukającym Boga, powstaje – jak mówi Katechizm – uległość wobec Jego woli. Męstwo pozwala za nią podążać – a „wszystko inne będzie nam dodane” (por. Mt 6,33).

Beata i Paweł Legutko

– rodzice pięciorga dzieci. Ona – doktor filozofii, autorka książek, redaktorka. On – grafik po ASP w Krakowie, instruktor Centrum Młodzieży im. H. Jordana

Artykuł Dzielni wojownicy pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Upominanie jest trudną sztuką – dla obydwu stron. Przygotowując się do rozmów, którym mogą towarzyszyć gwałtowne emocje, nie zapominajmy o właściwej kolejności. Niestety bardzo często pomijamy aspekt przygotowania duchowego do trudnej rozmowy. Tak bardzo koncentrujemy się na tym, co dotyczy zasad, procedur i regulaminów czyli bardzo materialnej perspektywy, że to, co najważniejsze może zostać niezauważone. A przecież wiemy, że jeśli Bóg jest na pierwszym miejscu, to wszystko inne z całą pewnością też będzie na swoim miejscu. Zatem najpierw przedstawmy całą sytuacje Panu Bogu na osobistej modlitwie – powiedzmy Mu, co się stało i prośmy Ducha Świętego o dary (mądrość, męstwo, rada). Szczególnie przeanalizujmy intencję, która przyświeca nam w upomnieniu – czy chodzi o naprawę sytuacji, czy np. chcemy pokazać “kto tu rządzi”? To ważne, żeby dojść do korzenia swoich myśli i uczuć – wówczas możemy także na modlitwie oczyścić intencję. Do modlitwy można dołożyć bardzo skuteczny środek, polecany przez wielu świętych, czyli umartwienie – takie, które nas będzie kosztowało, ale inni niekoniecznie muszą o nim wiedzieć (punktualnie zadzwonić do osoby, z którą zazwyczaj unikamy kontaktu, ugryźć się w język i sarkastycznie nie skomentować czegoś lub właśnie przemóc się i zabrać głos, gdy np. trzeba stanąć w czyjejś obronie). Umartwienie bardzo pomaga w przyjęciu odpowiedniej postawy, która jest niezbędna, jeśli chcemy, aby upomnienie miało właściwy wymiar. Każdy dzień przynosi wiele okazji do budowania właściwej postawy. Gdy już przygotowaliśmy się duchowo do spotkania czas na kolejne kroki.

Przygotowanie merytoryczne: spiszmy fakty, zastanówmy się nad doborem słów i przebiegiem spotkania. Przed przedstawieniem faktów wyjaśnijmy pracownikowi cel rozmowy, aby od początku była jasność, w jakiej sprawie się spotykamy (np. Zauważyłem, że od pewnego czasu masz problem z punktualnością. Chciałbym porozmawiać o przyczynach tej sytuacji oraz znaleźć rozwiązanie).

Miejsce: Chwalić zawsze wobec innych, upominać – w cztery oczy. Ta zasada działa i w pracy, i w domu. Nikt nie lubi, gdy zwraca mu się uwagę w czyjejś obecności. Miejsce rozmowy powinno być przyjazne dla obu stron – jeśli to ma być gabinet dyrektora, zadbajmy o to, aby w nim także odbywały się rozmowy, podczas których wyrażamy uznanie naszym pracownikom. A dywanik – zgodnie z przeznaczeniem – niech wycisza kroki i będzie miękkim oparciem dla stóp.

Czas: najlepiej niezbyt długo po zaistniałej sytuacji, by dla obu stron była niezatarta w pamięci. Zaproponujmy dwa terminy spotkań, do wyboru, poprośmy o potwierdzenie.

Rozmowa – np. w modelu FUKO:

Mów o Faktach – przywołujemy fakty i konkretne zachowanie drugiej osoby. Nie oceniamy, nie oskarżamy osoby.

Ustosunkuj się do sytuacji i problemów – mówimy o swoich uczuciach w związku z zaistniałą sytuacją/problemem.

Zdefiniuj Konsekwencje – poinformujmy o konsekwencjach, jeśli sytuacja się nie zmieni. Pokażmy wpływ tej sytuacji na inne osoby.

Wyraź swoje Oczekiwania – poinformujmy, co i w jaki sposób powinno się zmienić, aby problem się nie powtórzył, sformułujmy propozycje, jak rozwiązać obecną sytuację. Słuchajmy propozycji pracownika.

Np. Zauważyłem, że od pewnego czasu masz problem z punktualnością. W ostatnich dwóch tygodniach spóźniłeś się pięć razy. To spowodowało, że poranki w naszej szkole stały się nerwowe – musiałem przełożyć ważne spotkanie, aby zająć się Twoją klasą, a cztery razy Twoje koleżanki musiały Cię zastąpić, co podniosło napięcie w gronie nauczycielskim. Martwię się, bo nie wiem, co się dzieje – chciałbym Ci pomóc, aby uporządkować pracę w naszym zespole. Oczekuję, że będziesz przychodził do pracy punktualnie na 8.00. Jeśli sytuacja się będzie powtarzać, niestety nie będziemy chcieli przedłużać umowy o pracę, gdyż ta sytuacja wpływa źle na pracę w zespole.

Dyrektor szkoły nie ma zbyt wielu możliwości skutecznego wyciągnięcia konsekwencji w przypadku “trudnego” pracownika, ale zawsze warto podczas rozmowy podkreślać wpływ dobrej atmosfery wśród grona nauczycieli i pracowników administracji na jakość pracy. W przypadku, gdy osoba jest szczególnie „oporna”, można także zastosować sposób „więcej modlitwy, więcej umartwienia” da capo. Oby – do szczęśliwego al fine!

Stanisław Kowal – doktor nauk humanistycznych, nauczyciel akademicki w Studium Pedagogicznym UJ, dyrektor i współzałożyciel szkół prowadzących edukację spersonalizowaną w Krakowie

Upomnienie braterskie

Gdy brat twój zgrzeszy [przeciw tobie], idź i upomnij go w cztery oczy. Jeśli cię usłucha, pozyskasz swego brata. Jeśli zaś nie usłucha, weź z sobą jeszcze jednego albo dwóch, żeby na słowie dwóch albo trzech świadków oparła się cała sprawa. Jeśli i tych nie usłucha, donieś Kościołowi. A jeśli nawet Kościoła nie usłucha, niech ci będzie jak poganin i celnik.

(Mt 18,15–17)

Schemat upomnienia braterskiego, do którego zachęca nas Pan Jezus, można zastosować w każdej trudnej sytuacji – w szkole, pracy czy w życiu prywatnym:

1. Porozmawiaj sam z osobą, u której widzisz problem.

2. Jeśli to nic nie da – powtórz rozmowę w obecności jeszcze jednej lub dwóch osób.

3. Zwróć się o pomoc do zwierzchnika/odpowiedniej instytucji.

fot. unsplash.com

Artykuł Na dywaniku pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Jeśli dorośli mają problem nie tylko ze szczerością, ale nawet ze zwyczajnym jej zdefiniowaniem, tym bardziej zatem ten zamęt pojęciowy dotyczy dzieci. W związku z powyższym praca nad cnotą szczerości w szkole musi rozpocząć się od jasnego zdefiniowania czym szczerość jest (i zarazem czym nie jest). Pomocą niech będzie tu Słownik języka polskiego PWN, który przymiotnik „szczery” definiuje m.in. jako „będący wyrazem czyjejś prawdomówności, czyichś czystych intencji itp.”. To bardzo trafny trop! Przede wszystkim prawda, a więc to co było, to jak było, to dlaczego było i [często tragicznie zapominane] w jakich proporcjach było. W analizowaniu cnoty szczerości akcent prawdy musi wybrzmieć niezwykle mocno, ale to nie wszystko. Wiele osób zwraca uwagę tylko na pierwszą część pokazanej definicji, tymczasem jest ona ważna, ale absolutnie kluczowa pozostaje wzmianka o intencjach! Dążenie do prawdy musi bowiem mieć na celu dobro [na gruncie szkolnym dobro ucznia, czyli związane np. z uczciwym wyjaśnieniem sytuacji, poprawą zachowania danego dziecka, przywróceniem sprawiedliwości w klasie, w relacjach między kolegami itd.]. Szczerość, której celem stałoby się zło, miałaby tylko pozór prawdy, a w rzeczywistości byłaby tylko swoją karykaturą.

Na gruncie szkolnym podstawowa konfuzja u uczniów, związana z cnotą szczerości, oddaje modelowo zaznaczony w powyższym akapicie dramat i często rozbija się o kwestię skarżenia. Wielu uczniów nie odróżnia skarżenia (czynności nakierowanej na wyrządzenie zła poprzez dokuczenie komuś, zadenuncjowanie go) od szczerości (czynności nakierowanej na dobro drugiej osoby, często robiącej coś złego; czynności mającej na celu poprawę tego kogoś i jego zachowania). Wyjaśnijmy to na prostym przykładzie. Klasyczna sytuacja ze skarżeniem ma miejsce wtedy, gdy jeden uczeń czyta niezauważony na lekcji pod ławką książkę, a inny, dla własnej zasługi/chęci przypodobania się nauczycielowi/chęci dokuczenia tamtemu – zgłasza to [publicznie lub w tajemnicy]. Prawdziwa szczerość w tej sytuacji polegałaby na słownym „braterskim upomnieniu”, jakiego w cztery oczy udzieliłby kolega koledze, tłumacząc mu, dlaczego udawanie pracy na lekcji i robienie w tym czasie innych rzeczy jest niewłaściwe. Celem takiego werbalnego upomnienia byłaby troska o kolegę, a realizowałaby się ona poprzez pełną szczerość wobec drugiego [powiedzenie prawdy na temat zachowania], tym trudniejszą, że mogłaby spotkać się z niezrozumieniem. Oczywiście – są sytuacje, w których dobro i jego ochrona muszą być rozumiane jako natychmiastowa reakcja. Wtedy, rzecz jasna, szczerość musi przyjąć postać jak najszybszego zgłoszenia – informacji niebędącej skarżeniem, ale interwencją. mającą na celu ochronę drugiego człowieka przed złem [np. uczeń zgłasza, że inny uczeń prześladuje jego nieśmiałego kolegę]. Tak naprawdę szczerość pomaga w takiej sytuacji wszystkim – pozwala „uratować” prześladowanego, ale też „uratować” prześladującego, poprzez pracę nad jego poprawą. Znów – jak każda cnota, tak i szczerość w tym przypadku nie będzie łatwa. Ale to właśnie przesądzi o jej wartości. W tym kontekście zatem, rozumiana bardzo szeroko, tak naprawdę szczerość jest WYBOREM – uczeń wybiera dobro zamiast łatwego, ale złego zachowania. Wybiera działanie, ale działanie właściwe [nie wycofuje się, nie udaje, że sytuacji nie ma, ale też nie skarży w celu własnej korzyści]! Co więcej – robi to szczerze, bez ukrytych pobudek i drugiego dna.

Zadaniem szkoły powinno być zatem kształtowanie w uczniach właśnie tak dobrze rozumianej szczerości, zawsze nakierowanej na dobro w każdej sytuacji. Na dokładkę, w rzeczywistości szkolnej cnota szczerości będzie łączyć się z całym spektrum innych: uczciwością [wobec siebie i innych – np. nie oszukuję, nie ściągam, nie odpisuję zadań, tylko robię je samodzielnie], mądrością [wiem co wybrać po szczerym i moralnym rozważeniu sytuacji], odwagą [umiem się szczerze przeciwstawić złu], roztropnością [wiem jak dobrze i uczciwie to zrobić] itd. Szkoła jako instytucja, nauczyciele, wychowawcy oraz tutorzy mają całe spektrum narzędzi pomocnych w rozwijaniu u swoich podopiecznych cnoty szczerości: zaczynając od osobistej postawy i modelowania w oparciu o sprawiedliwość własnych osądów i działań, poprzez pozytywne budowanie w uczniach odwagi do dobrze rozumianej szczerości (trudnej dla dziecka zwłaszcza wobec grupy rówieśniczej gdy trzeba się jej sprzeciwić gdy robi źle i szczerze powiedzieć swoje zdanie albo wręcz zapobiec złu), aż po ćwiczenie szczerości na co dzień. Niech za przykład konkretnych działań wzmacniających cnotę szczerości posłuży wycinek z programu edukacyjnego dla klas IV–VI na rok szkolny 2022–2023. Jak wspominałem już w jednym z wcześniejszych artykułów, skonstruowano go tak, by każdemu z miesięcy nauki odpowiadała jedna wartość przewodnia. Szczególny nacisk na szczerość kładziony jest w marcu, którego cztery tygodnie mają następujące hasła:

1. Mówię prawdę.

Chodzi tu o bazowe zrozumienie czym jest prawda, dlaczego mówienie prawdy jest takie ważne, dlaczego nie wolno kłamać – o zrozumienie pojęcia. Następnie warto przejść do realizacji mówienia prawdy w praktyce.

2. Nie pozwalam sobie nawet na małe oszustwo.

Chodzi tu o pokazanie, że tak naprawdę każde oszustwo jest złem i zaprzeczeniem prawdy/szczerości. Erozja zaczyna się nieraz bardzo powoli, od drobnych „kłamstewek”, relatywizacji postaw, szukania usprawiedliwień, stając się w ten sposób bramą do poważnych oszustw. Stąd nie może być zgody na najmniejsze nawet odstępstwa od prawdy.

3. Samodzielnie odrabiam lekcje i piszę sprawdziany.

Chodzi tu o przełożenie teorii na bardzo konkretną sytuację szkolną i rzeczywiste rozwijanie w sobie przez uczniów szczerości rozumianej jako uczciwość – zwłaszcza w sytuacjach, gdy nie ma zewnętrznej kontroli działań. W efekcie rzecz tyczy się wzmacniania w uczniach moralności, umiejętności samodzielnego dokonywania właściwych wyborów.

4. Potrafię przyznać się do winy.

Chodzi tu o szczerość jako umiejętność stanięcia w prawdzie wobec swoich działań i dostrzeżenie błędów – warunek sine qua non poprawy i powrotu do dobra.

Wszystko to w kontekście klasy, relacji z kolegami, zachowań wobec nauczycieli, podejścia do obowiązków itd.

Tylko poprzez właściwe zrozumienie (nakierowanie na dobro), pokazanie jej zawsze w kontekście moralnej odpowiedzialności oraz rzetelną regularną pracę, szkoła jest w stanie wzbudzać i wzmacniać w dzieciach cnotę szczerości. Praca ta jest długofalowa, wymaga dużej spójności i konsekwentnego podejścia całego zespołu pedagogicznego, ale dobrze prowadzona, pomaga uczniom prawdziwie wzrastać. I o to właśnie chodzi.

Jakub Janik

– autor jest z wykształcenia prawnikiem i historykiem, uczy historii i WOS-u w szkole podstawowej dla chłopców, jest tutorem

www.123rf.com

Artykuł Balans na cienkiej linie czyli rzecz o cnocie szczerości w szkole pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Bez ozdobników

Nie jest żadną tajemną wiedzą stwierdzenie, że bardzo ważna w każdej relacji jest (skuteczna) komunikacja. I wiadomo, że nie chodzi tu o potok słów, misternie ułożone przemówienia czy retoryczne zagrywki, a właśnie o szczerość, we wzajemnym szacunku i zrozumieniu ograniczeń drugiej strony. Powtarzane po wielokroć, na kursach przedmałżeńskich i małżeńskich, w gabinetach specjalistów i na rekolekcjach, słowa: „rozmowa, rozmowa i jeszcze raz rozmowa” są truizmem. A jednak doświadczenie kolejnych rozchodzących się i schodzących po kryzysach par pokazuje, że bez regularnej, szczerej rozmowy może być – oględnie mówiąc – trudno. Nie bez powodu kolejne małżeńskie wspólnoty zalecają co najmniej raz na miesiąc taki dialog, nie bez powodu w zakonach praktykuje się „kapitułę win” – żeby można iść dalej, by nieporozumienia, żale, pretensje i oczekiwania nie blokowały ludzi, a raczej były motorem do zmiany. Ale do tego, trzeba się zdobyć na szczerość i zaufać – co często jest nawet trudniejsze – że inni są szczerzy wobec nas. „Często powtarzam, że żadna filozofia nie jest prawdziwa, jeśli nie da się jej przełożyć na język góralski. I zdarza mi się, że to kryterium dopasowuję do różnych referatów, poglądów, z korzyścią dla sprawy”. Te słowa księdza Tischnera – mimo że odnoszą się to zawiłego, naszpikowanego mądrymi wyrażeniami, naukowego języka – można też odnieść do codzienności. Chodzi o możliwe prosty i jak najbardziej komunikatywny przekaz tego, co nam leży na sercu. Szczery i prawdziwy. Bez owijania w bawełnę, bez koloryzowania czy zakładania gotowych scenariuszy. W otwartości na drugiego.

Zobowiązanie do mówienia

„Mówienie wszystkiego” – albo inaczej: „odważne wystąpienie, w którym niczego się nie zataja” – starożytność określała jednym słowem – parezja. Określenie to rozwinęło się w kontekście prawa wolnych obywateli do otwartego wypowiadania się publicznie. Termin ten, ze sfery politycznej, szybko przeszedł do sfery etycznej. Chodziło już nie tyle o mówienie czegokolwiek otwarcie, ale o wcześniejszą refleksję nad prawdą i możliwość jej zakomunikowania. Z „wolności do mówienia wszystkiego” parezja stała się „otwartym mówieniem prawdy”, a nawet „zobowiązaniem do mówienia prawdy”, bez stosowania zbędnych, językowych zabiegów. Wierny był temu sam Sokrates, który w swojej mowie obronnej powiedział: „(…) ode mnie usłyszycie całą prawdę. Lecz, na Zeusa, nie będzie to w żadnym razie, mężowie ateńscy, przekazane w takim języku jak ich, pełnym starannie ułożonych zwrotów i określeń, lecz w języku potocznym, w którym określenia pojawiają się bez planu”. W podobny sposób wypowiadał się św. Paweł: „Tak też i ja przyszedłszy do was, bracia, nie przybyłem, aby błyszcząc słowem i mądrością głosić wam świadectwo Boże (…) A mowa moja i moje głoszenie nauki nie miały nic z uwodzących przekonywaniem słów mądrości, lecz były ukazywaniem ducha i mocy, aby wiara wasza opierała się nie na mądrości ludzkiej, lecz na mocy Bożej” (1 Kor 1.4–5).

Entuzjazm głoszenia

W Nowym Testamencie parezja pojawia się wiele razy, a tłumaczona jest przez „śmiałość”, „entuzjazm” oraz „swobodne przemawianie z zapałem apostolskim”. W chrześcijańskich pismach, słowo to odnosi się do opisania chrześcijańskiej postawy, zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia życia. To wobec prześladowców, męczennicy występowali jako ci, którzy świadcząc o swojej wierze wyrażali najgłębsze osobiste przekonania, a nie jedynie prezentowali „sprawność językową” czy sztuczną retorykę. Prawda to nie tylko słowa, ale świadectwo życia, to „czystość serca”, o której mówi Chrystus w Kazaniu na Górze. Postawa szczerości przestaje być „tylko” autentycznością wobec ludzi, ale pozwala w jakimś stopniu „dotykać” samego Boga. „Czystość serca to jakby oczy, którymi widzi się Boga – pisał św. Augustyn w komentarzu do Ewangelii – a o posiadanie oka czystego trzeba mieć takie staranie, jakiego domaga się godność tej Istoty, którą można zobaczyć takim właśnie okiem”.

Wydarzenie spotkania

W dzisiejszym świecie relacje z ludźmi, samymi sobą a nawet Bogiem, mają też inny wymiar, o którym jeszcze pół wieku temu pisano głównie w powieściach science fiction. Coraz częściej nie tylko znajomi, ale też małżonkowie między sobą czy rodzice z dziećmi – rozmawiają przez Internet. W sieci można powiedzieć wszystko – być do bólu szczerym, bez resztek miłosierdzia, albo całkiem fałszywym, bez żadnej odpowiedzialności. Można też oczywiście być sobą. Ale pozostaje pytanie, czy to wystarcza, i czy w ogóle w tym wymiarze szczera relacja jest możliwa? Prawdziwe spotkanie z drugim człowiekiem jest wydarzeniem – jak mawiał ks. Tischner – które zmienia wszystko: „W twarzy człowieka ujawnia się to, kim człowiek jest. Albo inaczej: spotkanie z twarzą jest spotkaniem z prawdą człowieka”. W codziennym zabieganiu i mimo technicznych ułatwień, warto znajdować miejsce i czas, by to wydarzenie, mogło zaistnieć, bez masek i zasłon, bez sztucznych zapośredniczeń, we wzajemnej otwartości i zaufaniu, i ze świadomością, że w walce o szczerość życia nie chodzi już tylko o szczere mówienie prawdy, a o sposób życia”.

Świętość jest też parezją: jest śmiałością, jest zapałem ewangelizacyjnym pozostawiającym ślad na tym świecie. Aby było to możliwe, sam Pan Jezus wychodzi nam na spotkanie i powtarza stanowczo, z pogodą ducha: „nie bójcie się!” – Mk 6,50 (papież Franciszek, Gaudete et exultate).

Beata i Paweł Legutko – rodzice pięciorga dzieci. Ona – doktor filozofii, autorka książek, redaktorka. On – grafik po ASP w Krakowie, instruktor Centrum Młodzieży im. H. Jordana

www.unsplash.com

Artykuł Sztuka mówienia (prawdy) pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Człowiek potrafi oszukiwać samego siebie

Wszystko, co dobre w życiu człowieka, zaczyna się od uczciwości. Uczciwość jest fundamentem wszystkich innych cnót, norm moralnych i wartości. Brak uczciwości i szczerości wobec samego siebie blokuje pracę nad własnym charakterem i prowadzi do takich relacji interpersonalnych, które są toksyczne, bo oparte na kłamstwie. To nie przypadek, że diabeł jest mistrzem kłamstwa, pozorów i manipulacji. Kto poważnie błądzi i nie nawraca się, ten używa zdolności myślenia po to, żeby nałogowo oszukiwać samego siebie, czyli żeby wmawiać sobie, że postępuje dojrzale i że nie ma potrzeby, by siebie zmieniać. Radykalna nieuczciwość wobec samych siebie jest typowa dla ludzi uzależnionych i dla tych, którzy drastycznie krzywdzą innych ludzi. Potrafią oni tak bardzo manipulować swoim myśleniem i sumieniem, że zamieniają poczucie winy w poczucie krzywdy. Człowiek nieuczciwy widzi drzazgę w oku brata, ale nie widzi belki, ani nawet całego lasu wad i grzechów we własnym oku.

Oszukiwanie samego siebie ma na celu zagłuszanie poczucia winy oraz zwalnianie samego siebie z obowiązku pracy nad sobą. To właśnie dlatego alkoholik wmawia sobie, że nie jest alkoholikiem, narkoman, że nie jest narkomanem, a erotoman, że nie jest erotomanem. Człowiek nie ma granic w oszukiwaniu samego siebie, gdyż nie ma granic w błądzeniu. Nie ma takiego głupstwa czy takiego absurdu, którego człowiek nie mógłby sobie wmówić, jeśli oszukiwanie samego siebie pomaga mu trwać w złu. Błądzący człowiek jest w stanie uznać jedynie te prawdy o sobie, które jest już gotowy wykorzystać w pracy nad sobą. Gdy uświadamiamy sobie skalę zła i nieskończoną miarę podłości, do jakiej zdolny jest człowiek nieuczciwy, to wtedy tym lepiej rozumiemy słowa Jezusa, który wyjaśnia, że prawda nas wyzwoli. Prawda wyzwala także wtedy, gdy nas najpierw zaboli, jak do gorzkich łez zabolała św. Piotra prawda o tym, że trzy razy zaparł się swojego ukochanego Mistrza.

Uczciwość ratuje życie

Człowiek uczciwy wie, że mówienie sobie bolesnej prawdy jest trudne, ale przynosi błogosławione owoce. Przekonał się o tym syn marnotrawny z przypowieści Jezusa. Ów młody człowiek uczciwie uznał całą – wyjątkowo bolesną! – prawdę o sobie. Powiedział najpierw sobie, że zgrzeszył przeciwko Bogu i przeciwko własnemu ojcu, że nie uszanował jego ojcowskiej miłości i troski. Równie szczerze uznał konsekwencje swoich grzechów – że nie jest już godzien być synem. Uczciwie przyjął na siebie dźwiganie tychże konsekwencji. Chciał być odtąd jednym z najemników u ojca, byle tylko żyć odtąd w uczciwy sposób i blisko tego, kto kocha. Tak radykalna przemiana sprawiła, że przestał być synem marnotrawnym, a stał się synem nawróconym, który zamknął bolesną przeszłość i zaczął mieć dobrą teraźniejszość.

Uczciwość wobec siebie zaczyna się od stanowczego powiedzenia sobie, że nie zmienię na stałe mojego postępowania i nie przestanę błądzić dopóty, dopóki nie zmienię siebie: mojego charakteru, mojego sumienia, mojej hierarchii wartości. Tak, jak skuteczne leczenie ciała zaczyna się od postawienia trafnej diagnozy, tak skuteczne leczenie nieuczciwości zaczyna się od powiedzenia sobie prawdy o tym, jaki jestem, a nie tylko o tym, jak postępuję. Uczciwość wymaga uczciwego przyjrzenia się sobie, żeby szczerze zobaczyć, z jakich moich słabości i wad charakteru, z jakich zaniedbań i niedojrzałych motywów działania, a także z jakich moich uwikłań w złe relacje wynikały błędy, jakie popełniałem w przeszłości.

Szczerość w relacji z Bogiem i ludźmi

Człowiek radykalnie uczciwy jest szczery w kontakcie z Bogiem i z bliźnimi. Jestem uczciwy i szczery wobec Boga wtedy, gdy uznaję, że to ja zawiniłem wobec Niego i że On nigdy nie zawinił wobec mnie. To my, ludzie, ukrzyżowaliśmy i nadal krzyżujemy Boga, a nie On nas. Jestem wobec Boga uczciwy wtedy, gdy uznaję, że On ma zawsze rację i że wszystkie Jego przykazania są słuszne. Jestem uczciwy wobec Boga, gdy szczerze postanawiam słuchać Go nie tylko bardziej niż ludzi, lecz także bardziej niż samego siebie: niż mojego ciała, popędów, instynktów czy emocji.

Gdy chodzi o relacje z innymi ludźmi, to podstawą uczciwości jest szczere mówienie im prawdy według zasady, jakiej uczy Jezus: Niech wasza mowa będzie: tak, tak; nie, nie (Mt 5,37). Człowiek uczciwy nie kłamie. Wie, że nie ma obowiązku ze wszystkiego zwierzać się innym ludziom, ale też wie, że nie wolno mu wprowadzać bliźnich w błąd. Ważnym aspektem uczciwości w relacjach z bliźnimi jest uczciwość w sprawach finansowych. Człowiek uczciwy nie żyje ponad stan. W terminie spłaca wszystkie swoje zobowiązania. Uczciwie płaci podatki. Nie oszukuje i nie kradnie w miejscu pracy, ani w żadnym innym miejscu. Nie jest skorumpowany, ani nie wiąże się z ludźmi skorumpowanymi. Jeśli jest pracodawcą, to zawiera z pracownikami uczciwe umowy i terminowo wypłaca im uczciwe wynagrodzenie. Jeśli jest pracobiorcą, to uczciwie wypełnia swoje obowiązki. W żadnej sytuacji nie żyje kosztem innych ludzi.

Najważniejszym miejscem weryfikacji uczciwości i szczerości są relacje z naszymi bliskimi. Uczciwość małżeńska wyklucza wprowadzanie w błąd, kłamstwo czy jakąkolwiek inną formę oszukiwania małżonka. Od strony pozytywnej uczciwość wobec żony czy męża polega, m.in. na szczerym mówieniu o tym, co czynię i co zamierzam czynić, o tym, co myślę i co przeżywam. Dobrym ćwiczeniem w praktykowaniu uczciwości małżeńskiej jest popatrzenie na mijający dzień „cudzymi oczami” – czy jeśli obok mnie (np. w pracy, na spotkaniu ze znajomymi) byłby obecny mąż/żona, to czy moje zachowanie i słowa byłyby inne? Jeśli tak – warto zrobić szczery „do bólu” rachunek sumienia i mocno postanowić poprawę. Człowiek szczery nie czyni niczego w tajemnicy przed małżonkiem, na przykład nie zaciąga kredytów, nie prowadzi podwójnego życia. Nie ma ukrytych źródeł dochodu. Nie spotyka się potajemnie z innymi osobami. Radykalna uczciwość i szczerość to warunek nawrócenia, rozwoju i świętości, czyli tego, co przynosi radość, jakiej ten świat ani nam dać, ani zabrać nie jest w stanie.

Szczera spowiedź

Miejscem, w którym w szczególnie istotny sposób weryfikuje się nasza uczciwość, jest sakrament pokuty i pojednania. Kto wobec Boga i spowiednika nie jest szczery nawet w czasie spowiedzi, ten tym bardziej nie będzie szczery w innych formach kontaktu z Bogiem i ludźmi. Szczerość w konfesjonale zaczyna się od uczciwego rachunku sumienia. Sensem takiego rachunku nie jest dręczenie siebie czy rozdrapywanie ran z przeszłości, lecz wchodzenie na drogę świętości. Kolejne warunki szczerej spowiedzi to serdeczny żal za grzechy i stanowcze odcięcie się od popełnionego przez nas zła. Szczerość powinna obejmować nie tylko uczciwe wyznanie poszczególnych grzechów, lecz równie szczere szukanie oraz wyjawienie na spowiedzi motywów naszego grzesznego postępowania. Kto nie jest jeszcze tego świadomy, ten nie przygotował się wystarczająco uczciwie do szczerej spowiedzi i ten jeszcze zbyt mało powiedział sobie prawdy na temat samego siebie.

Nie jest łatwo w sposób szczery i otwarty mówić Bogu – w obecności spowiednika – o swoich grzechach i słabościach. Nie jest łatwo mówić o tym nawet samemu sobie. Zwykle nawet w obliczu lekkich grzechów przeżywamy zawstydzenie i trudności, by zdobyć się na całkowitą szczerość. Te trudności są tym większe, im bardziej poważne grzechy ciążą nam na sumieniu. Niektórzy próbują wyznawać swoje grzechy w pośpiechu, po cichu, żeby nie wybrzmiały one w konfesjonale w całej swojej powadze. Inni usiłują coś nie dopowiedzieć, lub wręcz zataić przed spowiednikiem. Kto tak postępuje, ten wyrządza krzywdę samemu sobie. W obliczu zawstydzenia czy niepokoju stawia bowiem chwilową ulgę ponad pragnienie, żeby stawać się coraz zdrowszym moralnie i żeby uwolnić się od grzesznej przeszłości.

Każdy z nas jest w stanie oszukać nie tylko spowiednika, lecz także samego siebie. Nie jesteśmy natomiast w stanie oszukać Boga i na dłuższą metę uciec od obiektywnej prawdy o naszym postępowaniu. Nieszczera spowiedź drastycznie pogarsza naszą sytuację. To tak, jakbym zachorował i wymagał poważnej operacji, ale idąc do chirurga sfałszowałbym wyniki badań lekarskich, żeby chirurg uznałby mnie za człowieka zdrowego, który nie potrzebuje operacji. Skutkiem takiego oszustwa mogłaby być śmierć nieszczerego pacjenta. Nieszczera spowiedź to ogromna krzywda, jaką człowiek wyrządza samemu sobie, bo skazuje siebie w ten sposób na śmiertelnie groźną chorobę ducha i sumienia. Mam prawo przeżywać szczególny lęk przed szczerą spowiedzią u konkretnego księdza, na przykład tego, który mnie osobiście zna, czy który mnie jakoś zranił w czasie poprzedniej spowiedzi. W takiej sytuacji wolno mi poszukać innego spowiednika. Kościół daje w tym względzie prawo wyboru. Nikomu nie wolno mi nakazywać, u kogo mam się spowiadać. Gdy już jednak zdecyduję się na spowiedź, to jedynie całkowita szczerość w czasie wyznawania grzechów sprawia, że moja spowiedź ma sens i że może przynieść błogosławione owoce.

Szczere wyznanie grzechów jest szczególnie trudne wtedy, gdy ktoś spowiada się nie na skutek nawrócenia i z potrzeby serca, lecz na przykład dlatego, że tego oczekują od niego bliscy czy że ma taki obowiązek, na przykład przed zawarciem sakramentu bierzmowania czy małżeństwa, albo w ramach spowiedzi wielkanocnej. Szczera spowiedź jest możliwa wtedy, gdy wynika z miłości do Boga i z dojrzałej miłości do samego siebie. W każdym innym przypadku nie będzie to spowiedź szczera i owocna. Przed każdą spowiedzią powinienem zatem postawić sobie jasne pytanie: z jakich motywów chcę pójść do spowiedzi. I czy rzeczywiście moje spowiadanie się jest wynikiem mojej świadomej i dobrowolnej decyzji?

Im dojrzalszy jest człowiek, tym bardziej jest świadomy miłości, jaką otrzymuje od Boga i od Bożych ludzi, i tym bardziej boleśnie przeżywa to, że rozczarował samego siebie oraz zadał ból tym, którzy go kochają. Każda spowiedź powinna być powiązana ze szczerością aż do bólu. Niepokojącym znakiem jest sytuacja, gdy ktoś bez bólu i zawstydzenia mówi o swoich grzechach. Także wtedy, gdy są to „tylko” grzechy powszednie. Niektórzy wręcz „przechwalają się” swoimi grzechami i sprawiają wrażenie, że spowiadają się jedynie po to, żeby odczuć ulgę w obliczu poczucia winy, a nie po to, żeby stanowczo mobilizować się do ofiarnej miłości tu i teraz. „Bezstresowe” wyznawanie grzechów to zwykle przejaw duchowej niedojrzałości, albo rodzaj psychicznego ekshibicjonizmu. Tego typu niedojrzałość sprawia, że ktoś obnosi się publicznie ze swoimi grzechami i „spowiada się” z nich najchętniej w świetle telewizyjnych kamer.

Spowiedź to nie magiczna „pralnia” grzechów, lecz pojednanie z Bogiem, który jest Miłością i który wzywa nas do nawrócenia, czyli do miłości. Dojrzały człowiek rozumie, że sensem wyznawania grzechów nie jest uniżenie siebie, lecz przemiana siebie poprzez spotkanie z Bogiem, który nas rozumie, kocha i uczy kochać, i któremu mam odwagę powiedzieć o moich grzechach więcej niż samemu sobie, gdyż On kocha mnie nieskończenie bardziej niż ja potrafię pokochać samego siebie. Ból szczerego wyznania grzechów prowadzi do doświadczenia niezasłużonej miłości od Boga i Bożych ludzi, a nie do zawstydzenia w obliczu samego siebie, spowiednika czy Boga. Przeżywanie spowiedzi głównie jako stresu czy bólu to skutek skupiania się na sobie i na własnych przeżyciach, a nie na spotkaniu z Bogiem, który w sakramencie pokuty i pojednania zaskakuje nas swoją miłosierną miłością i nawet słowem nie wypomina nam grzesznej przeszłości.

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

fot. unsplash.com

Artykuł Cnota szczerości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Wikipedia tak definiuje szczerość: Szczerość – wyrażanie tego, co się myśli (czuje) w sposób zgodny z rzeczywistością, oraz postępowanie zgodnie z tym, co się wyraża. W wielu kulturach (np. starożytna Grecja, państwa konfucjańskie, chrześcijaństwo) cecha ta jest cnotą, a jej przeciwieństwami są dwulicowość, fałszywość, hipokryzja. Zdaniem Michela de Montaigne’a, szczerość jest cnotą rzadką i filozoficzną, pozwalającą na krytycyzm i na poprawę samego siebie.

Szczerość niejako z natury rzeczy kojarzy się nam z czymś pięknym, dobrym, czystym, chwalebnym. Każdemu robi się cieplej na sercu, gdy słyszy określenia: szczere oczy dziecka, szczerość bez obłudy, działanie w szczerości serca, szczery człowiek, szczere wyznanie. Intuicyjnie czujemy, że za szczerością stoi to, co piękne, dobre i pełne miłości.

Szczerość jest jedną z tych cnót, za którymi tęsknimy, które podziwiamy, których w skrytości serca pragniemy (również, a może zwłaszcza wtedy!) gdy jaśnieją w innych, ale być szczerym nie jest łatwo.

Szczerość – cnota wymagająca

Nie ma na świecie nic trudniejszego niż szczerość i nic łatwiejszego niż pochlebstwo. Tak pisał Fiodor Dostojewski. To prawda. Szczerość jest trudną cnotą. I niełatwo znaleźć ludzi naprawdę i mądrze szczerych. Łatwo jest odciąć się od szczerości. Uciec od niej w lęk o siebie. Pomylić ją z kłamstwem przypodobania się lub z oszustwem posiadania własnych racji.

Czego wymaga szczerość?

Pierwszym wymaganiem szczerości jest poznanie i pełna akceptacja prawdy o sobie. Odkrycie swej własnej ludzkiej godności. To zadanie na całe życie. Całe życie bowiem człowiek poznaje siebie i całe życie toczy wewnętrzną walkę z tym, co jest atakiem na ludzką godność. Jest jednak pewien absolutnie podstawowy poziom poznania siebie, jako osoby kochanej i zdolnej do miłości. Tylko człowiek, który wie, że jest kochany, nie będzie zabiegał o względy ludzkie, o uznanie ze strony innych. Nie będzie karmił swego serca pochwałami i pochlebstwami. Człowiek, który doświadcza siebie jako osoby kochanej, nie musi „zarabiać na miłość” i udowadniać sobie, że jest osobą wartościową. Dopóki jednak jest w sercu rana niezaspokojonej miłości, dopóty człowiek czerpie miłość z dziurawej cysterny, jaką są ludzkie opinie, względy, akceptacje i uznanie. Człowiek, który nie doświadcza siebie jako osoby kochanej, absolutnie i bezwarunkowo żyje w lęku o siebie, o swoje życie, swoją wartość i godność. W tej przestrzeni nie ma miejsca na szczerość. Trzeba się bronić i chronić przed zranieniami, przed odrzuceniem lub osądem. Poranione serce – jakkolwiek spragnione czasem zdobywa się na akt szczerości – nie jest w stanie żyć w postawie szczerości.

Drugim wymaganiem szczerości jest prawdziwa troska o dobro drugiego człowieka. Taka troska z natury rzeczy wymaga rezygnacji z siebie, czasem zgody na to, że ten, kogo kocham, na kim mi zależy, nie zrozumie moich racji. Może się na mnie gniewać. Może mną wzgardzić lub przekreślić naszą relację. Szczerość ma wpisane w swoją naturę ryzyko strat, ale też piękną ekonomię zysku w tym, co prawdziwe, piękne i jedynie wartościowe.

Trzecim wymaganiem szczerości jest pokora. Aby być szczerym w sposób, który nie zabija i nie niszczy, trzeba mieć pokorne serce. Pokora bowiem sprawia, że mówiąc prawdę, stojąc na straży wartości, wykazując błąd nigdy nie poniżę drugiego człowieka i nie stawiam się ponad niego. Szczerość albo jest pokorna, albo staje się niszczącą arogancją.

Czwartym wymaganiem szczerości jest umiłowanie i poszukiwanie prawdy. Prawdy jedynej, odwiecznej, takiej, na której można oprzeć całe życie. Z poszukiwaniem prawdy związana jest prawość wewnętrzna i prawdomówność, a te są siostrami szczerości. Bez nich szczerość nie istnieje. Bez wewnętrznej prawości zakładamy na twarze maski i czy tego chcemy, czy nie chcemy, odgrywamy role w życiu, ale nie żyjemy naprawdę. Gdy życie staje się maskaradą, jest nie do zniesienia. „Tu maska, maskę dręczy. Zrzućcie maski! Zwykłymi stańcie się ludźmi” – pisał Gombrowicz. Tak, szczerość to pewna „zwyczajność życia”, która czyni życie prostym, pięknym i bogatym.

I jeszcze jedno, piąte wymaganie szczerości: zwyczajna, ludzka uczciwość. Jasne, proste postępowanie, w którym nie ma podwójnego dna, ukrytych zamiarów i niewyjawionych celów. Uczciwość tak zwyczajna (i cenna!), jak dotrzymywanie danego słowa, dochowanie tajemnicy, zapłata zgodna z umową, oddanie tego, co pożyczone i przemilczenie tego, co nie musi być wyjawione. Niektórzy uczciwość nazywają naiwnością. Może dlatego Kazimierz Przerwa-Tetmajer napisał: „Smutna jest epoka, w której uczciwe nazywa się naiwnym a szczere głupim”.

Czego unika szczerość?

Szczerość unika gadulstwa, próżnej paplaniny, mówienia dla mówienia. Tam, gdzie panuje nierozważne wielomówstwo, tam pojawiają się plotki, obmowy, oszczerstwa i kłamstwa, a te ze szczerością nie mają nic wspólnego.

Szczerość unika porównywania się z innymi. Gdy człowiek zaczyna porównywać siebie z innymi, albo popada w rozpacz, albo wynosi się nad innych. Ani w rozpaczy ani w poczuciu wyższości człowiek nie widzi w prawdzie siebie i innych.

Szczerość nie przyjaźni się z pouczaniem innych. Szczerość jest pokornym, pełnym miłości wyznaniem tego, co rozpoznaję jako prawdę i dobro, a nie lekcją dla innych, a tym bardziej połajanką.

Czym kieruje się szczerość?

Szczerość zawsze kieruje się miłością i… tylko miłością. A z miłością w przyjaźni żyją:

• Szacunek dla bliźniego. Dlatego szczerość jest delikatna i pełna wyczucia. Nawet wtedy, gdy szczerze mówi coś, co dla bliźniego może być bardzo trudne, robi to z miłością, delikatnie i nie raniąc bliźniego.

• Dyskrecja i ogromna rozwaga w wypowiadanych słowach. Sokrates radził, abyśmy to, co mówimy do innych lub o innych zawsze przesiewali przez trzy sita. Pierwszym sitem jest prawda, drugim dobro, a trzecim pożytek. Jeśli odkryję, że to co chcę powiedzieć nie jest prawdą, lub/i nie przyniesie dobra, lub/i nie jest z pożytkiem dla innych mądra, to dobrą rzeczą jest milczeć.

• Umiejętność odróżniania prawdy należnej od nienależnej. Nie każda prawda należy się każdemu. Nie jest rzeczą szczerości wyjawianie cudzych błędów, gdy staję się ich przypadkowym świadkiem, ani powiedzenie komuś, kto z miłością daje mi jakiś podarunek, że dana rzecz mi się nie przyda lub nie jest w moim guście.

Jak wychowywać do szczerości?

Na to pytanie jak zawsze jest jedna i podstawowa odpowiedź: bądź szczerym człowiekiem, a ci, którzy żyją z tobą na co dzień, których spotykasz zarówno dzieci, jak i dorośli, będą się szczerości uczyć od ciebie. Szczerość jest piękna i pociągająca. Ma w sobie urok, który zachwyca i który pobudza serce do myślenia i pragnień. To wystarczy. Potrzeba tylko, albo aż świadectwa. Pamiętajmy o słowach Seneki: Verba docent, exempla trahunt!

s. M. Urszula Kłusek SAC

– pallotynka, wieloletnia katechetka. Autorka artykułów i książek dla dzieci, rodziców, katechetów i nauczycieli. Prowadzi spotkania dotyczące współczesnych zagrożeń w wychowaniu i rozwoju dzieci

fot. unsplash.com

Artykuł Szczerze o… szczerości pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Aniela, 14 l.

Jestem posłuszny mamie, bo ona mnie kocha.

Benedykt, 6 l.

Posłuszeństwo to spełnianie poleceń osób, którym ufam i którzy chcą dla mnie jak najlepiej.

Amelia, 12 l.

Być posłusznym to ufać mamie i tacie. Wykonywać ich polecenia, nawet jak się ich nie chce zrobić. Posłuszeństwo jest dobre, bo Ewa w raju była nieposłuszna Bogu i to było złe.

Marcelina, 9 l.

Posłuszeństwo to znaczy słuchanie się. Robimy to, by kogoś uszczęśliwić, np. mamę – jeśli nas o coś prosi, a także dla własnego dobra: jeżeli ktoś ci mówi „nie skacz w przepaść”, to jeśli się posłuchasz – przeżyjesz, a jeśli nie – to umrzesz. W byciu posłusznym jest ważne i trzeba to wiedzieć: komu jest się posłusznym. Warto być posłusznym rodzicom, Panu Bogu i nauczycielom.

Antek, 11 l.

Jak się jest posłusznym, to wtedy jest dobrze. Warto się słuchać mamy i taty, siostry i brata, i przyjaciela i Boga, bo wtedy się nie dzieje nic złego.

Franio, 7 l.

W byciu posłusznym wartościowe jest to, że sprawiamy tym komuś radość.

Lena, 14 l.

Posłuszeństwo wiąże się z pokorą. Żeby być posłusznym, trzeba mieć w sobie cnotę pokory. Posłuszeństwo wynika z troski o drugiego człowieka i w nim wyraża się szacunek. To również zaufanie, że ktoś wie lepiej ode mnie i ja nie zawsze mam rację.

Marysia, 17 l.

Artykuł Posłuszeństwo oczami dzieci pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Posłuszeństwo trafiło nie tylko na listę archaizmów, ale wręcz próbuje się nam wmówić, że jest szkodliwe. Miałyby za tym przemawiać nagłaśniane afery, w których przełożony wykorzystuje swoją władzę oraz tzw. ślepe posłuszeństwo podwładnego i wyrządza mu krzywdę. Są to jednak patologiczne sytuacje, w których dojrzałość, mądrość i odpowiedzialność przełożonych zastąpiona zostaje niedojrzałością, głupotą i umiejętnością manipulacji.

Posłuszeństwo pojawia się po słuchaniu. Żeby być posłusznym, najpierw trzeba słuchać. Warto zauważyć, że zawsze jesteśmy komuś posłuszni, będąc równocześnie komuś innemu nieposłuszni. Zawsze kogoś słuchamy. Ewa będąc posłuszna szatanowi, stała się nieposłuszna Bogu. Nie ma próżni. Nieposłuszeństwo nie jest tylko buntem wobec kogoś, ale zarazem jest uległością wobec kogoś innego.

Zatem pytanie: Kogo i czego słuchamy?

Dzieci słuchają rodziców i do pewnego momentu jest to ten rodzaj posłuszeństwa, który nazywamy ślepym. Nie ma innej opcji. Dziecko do pewnego wieku nie posiada jeszcze umiejętności samodzielnego myślenia, weryfikacji poleceń i zakazów. Stąd cała odpowiedzialność za dziecko spoczywa na rodzicach oraz innych dorosłych. Z czasem posłuszne dziecko rozwija samodzielność myślenia, ale wciąż podlega władzy rodzicielskiej. Powoli uczymy je podejmowania mądrych decyzji, angażujemy w rozmowy i dyskusje nad właściwymi wyborami. Ale wciąż ostatnie zdanie należy się rodzicom. Władza rodzicielska winna być oparta na miłości i odpowiedzialności. Tak jak władza Boga przejawia się w Kościele przez miłość i „przychodzi do nas w postaci słowa i sakramentu, również dzisiaj jest światłem, które nam świeci – nadzieją, która daje życie i przyszłość” (Benedykt XVI, Nowa pieśń dla Pana).

Jeżeli ktoś bardzo chciałby żyć w nieposłuszeństwie, czyli w buncie, to jednak niewiele w ten sposób osiągnie. Uczenie się czegokolwiek opiera się zasadniczo na posłuszeństwie. Wyobraźmy sobie treningi sportowe, mecze, gdzie wszyscy podważają czyjeś polecenia, wytyczne, dyskutują na każdy temat i próbują działać nie bacząc na trenera.

Wychowałam się pod żaglami. Na rejsie, szczególnie w sytuacjach kryzysowych, czyli sztormowych, nie ma czasu na dyskusje z kapitanem. Nie ma czasu na rozważania, czy warto wykonać komendę, czy może lepiej kombinować po swojemu. Taka postawa może kosztować całą załogę życie. Jest komenda, jest natychmiastowe jej wykonanie. Później, na spokojnie, można o tym rozmawiać, ale w trakcie żeglugi, szczególnie przy silnym wietrze, liczy się absolutne posłuszeństwo. Jeżeli decyzje kapitana okazały się dobre, docenił wysiłek, współpracę i posłuszeństwo załogi, to jego autorytet nie będzie już opierał się tylko na pozycji, jaką zajmuje, ale będzie umacniał się przez kompetencje, umiejętności i stosunek do innych. Zdobędzie zaufanie. Podobnie jest we wszystkich relacjach, które mogą być tylko formalne, albo które mogą nabrać życia, czyli oprzeć się na miłości i zaufaniu.

W relacji mistrz–uczeń posłuszeństwo pojawi się w sposób naturalny. Inaczej nie będzie mistrza i nie będzie ucznia. Wielkość mistrza na dalszym etapie będzie polegała także na tym, że będzie pytać o zdanie ucznia, będzie się z tym zdaniem liczyć, ale to wciąż uczeń chce słuchać mistrza.

Ucząc się gry na instrumencie, na początkowym etapie nie ma miejsca na żadną swobodę ucznia. Nauczyciel musi niejako wyrzeźbić muzyka. Uczy dziecko trzymać instrument, czytać nuty i wielu innych umiejętności. Dopiero na bardzo dalekim, zaawansowanym etapie może pozwolić uczniowi na jakąś swobodę. Ale to już będzie praca mistrza z uczniem, który osiągnie już dojrzałość i umiejętności muzyka.

Nauka gry na instrumencie uczy posłuszeństwa już przy samym rozczytywaniu utworu. Nie można ominąć żadnej nutki. Rytm musi być odczytany idealnie, żeby później wszystko współgrało z akompaniamentem. Tu nie ma miejsca na „róbta co chceta”. Dzięki posłuszeństwu zapisowi nutowemu pojawia się harmonia, ład, spokój… Efekt końcowy jest wynikiem ogromnej pracy, wysiłku i dyscypliny ucznia. To wszystko dzięki posłuszeństwu nauczycielowi.

To jest trudna rzeczywistość dla kogoś, kto spędza cały rok szkolny przed komputerem, smartfonem, wożony codziennie pod drzwi szkoły samochodem. Dla kogoś, kto nie może się zmęczyć, nie może się schylić, podnieść. Dla kogoś, komu rodzice wszystko wymyślą, załatwią i zorganizują oraz spełnią wszystkie zachcianki, w imię dbania o dobre relacje z dziećmi.

Rodziców, którzy wymagają od swoich dzieci posłuszeństwa, oskarża się o tresowanie. Zwrócenie dziecku uwagi, że ma podnieść z podłogi papierek i wyrzucić do kosza na śmieci, traktowane jest jako forma przemocy. Zaczynamy funkcjonować wśród absurdów. Wszystko w imię jakiejś krzywo pojmowanej wolności, niezależności itp.

I tu może dojść do tragedii. Człowiek, który jest zniewolony swoim uporczywym dążeniem do wolności, sam dla siebie staje się niebezpieczny. Najlepszym przykładem są topielcy. Przyjeżdżają nad morze, wczasy na bogato, a tu jakiś młody człowiek na wieży ratowniczej wywiesza czerwoną flagę, każe wyjść z wody, ostrzega, nawołuje. Taki ratownik może świeżo po maturze, a wydaje jakieś polecenia szefom wielkich firm. Nie może być! I idzie taki ojciec z dziećmi na upartego do morza poszaleć, bo gorąco, bo przecież po to przejechał pół Polski, żeby korzystać, a nie słuchać jakiego chłystka w koszulce z napisem RATOWNIK. I mamy później wielkie akcje ratunkowe i jeszcze większe dramaty, kiedy ktoś traci męża i dzieci na tym wymarzonym urlopie…

Topielcy nadmorscy to jeden z najlepszych przykładów jak wiele można stracić przez swoją butność, nierespektowanie zasad, nieposłuszeństwo osobom, które w danym miejscu i czasie zostały nad nami postawione. To jest bunt przeciwko uznaniu swojego miejsca w szeregu, w hierarchii, w jakimś porządku. Dziecko wobec rodziców, nauczycieli, plażowicz wobec ratownika – i można tak postawić wiele drabinek. Każdy ma swój szczebelek. Jeśli się zacznie buntować i przeciskać, to łatwo może spaść z tej drabinki i stracić życie. Żeglowanie z załogą pomaga w zrozumieniu znaczenia hierarchii. Każdy ma tutaj swoją funkcję, każdy inne zadania. Jeżeli wszyscy starają się dobrze wykonywać swoją robotę, rejs staje się piękną przygodą.

Dla chrześcijan wzorem posłuszeństwa jest Święta Rodzina. Maryja i Józef są posłuszni wskazaniom, które przynosi im od Boga Anioł Gabriel. Jezus posłuszny jest swemu Ojcu w Niebie aż do śmierci krzyżowej. To nie są łatwe decyzje. Każdy staje wobec wizji cierpienia albo wielkiej niewiadomej. Wbrew swoim planom.

Zdrowe posłuszeństwo zawsze wiąże się z zaufaniem. A naturalnie ufamy tym, których kochamy. Dlatego rodzic, który umie kochać dziecko, będzie umiał wychować je w posłuszeństwie, bo wie, że jest ono dla dziecka dobre. Posłuszeństwo zapewnia bezpieczeństwo. W drugą stronę też to działa. Dziecku, które czuje się kochane, będzie łatwiej być posłusznym, bo wie, że rodzic zakazując czegoś nie robi mu na złość, ale chce jego dobra. Ale to wciąż będą trudne sytuacje. Niewygodne dla naszego ego.

Jeżeli dobrze nauczysz się utworu muzycznego wg zapisu nutowego i wskazówek nauczyciela, to staniesz przed publicznością i zagrasz piękny koncert. Mając dobrego kapitana i będąc mu posłusznym bezpiecznie wrócisz do portu. Stosując się do wytycznych ratownika wrócisz z urlopu zadowolony i wypoczęty. Posłuszeństwo Bogu, który jest obecny w Kościele, pozwoli Ci dobrą ścieżką dotrzeć do celu życia.

Nasza wiedza, którą zdobywamy przez całe życie, nie powinna nas prowadzić ku zaufaniu sobie, ale ku umiejętności odczytywania znaków, ku umiejętności odnajdywania ludzi, którym możemy w życiu zaufać, ku umiejętności rozróżniania pomiędzy mądrymi i dobrymi a tymi, którzy chcą nami manipulować i nas wykorzystywać. Wiedza jest potrzebna, by umieć dobrze słuchać i być posłusznym. Żeby wiedzieć, że z morzem nie ma żartów, że w góry nie idziemy, kiedy pojawiają się ostrzeżenia przed burzą. Rodzic zabrania wkładać dziecku rąk do gniazdka z prądem nie dlatego, bo chce wykorzystać swoją władzę nad nim, ale po to, żeby ustrzec dziecko przed niebezpieczeństwem.

Warto docenić posłuszeństwo w czasach, w których świat je wyśmiewa.

Żeby być posłusznym, trzeba nauczyć się słuchać. To sztuka z dnia na dzień trudniejsza. Bo żeby usłyszeć, potrzebna jest cisza. Najpierw trzeba usłyszeć ciszę, a później w niej pojawiający się dźwięk. Muzyk jest uwrażliwiony na świat dźwięków, dlatego wciąż szuka ciszy. Dlatego w utworze muzycznym równie ważne jak nuty, są właśnie pauzy.

Żyjemy w świecie, w którym hałas dopada nas nie tylko na ulicy. Radio/odtwarzacz muzyki w domu, w pracy, w samochodzie. Właściwie każdy nosi go w kieszeni. Słuchamy, czytamy, zalewa nas chaos informacji na każdy temat.

Tymczasem trzeba na chwilę uciec od tego wszystkiego w ciszę. Może w góry, gdzieś na pustkowie, może na rekolekcje w ciszy, żeby zadać sobie zasadnicze pytanie: Kogo słuchać? Bo kogo słuchasz, temu będziesz posłuszny. Możesz być posłuszny np. Onetowi, Wirtualnej Polsce, popularnemu youtuberowi, blogerowi, możesz być posłuszny plotkującej, rozmiłowanej w intrygach koleżance, każdemu…

Możesz też każdy dzień rozpocząć od modlitwy i czytania słowa Bożego. „Kiedy Słowo dociera do człowieka, rodzi się posłuszeństwo, to znaczy takie słuchanie, które zmienia życie” (Jan Paweł II). Jeżeli dzień zaczynamy od słuchania Słowa stajemy się mu posłuszni, czyli ono zmienia nasze życie. Słowo staje się ciałem. Staje się naszym życiem. Ale nie wystarczy słuchać uchem. Trzeba usłyszeć sercem. Przyjąć Słowo do swojego życia. Pokochać je. Ono będzie kształtować nasze sumienie, nasze myślenie, nasze postawy.

To co mówimy do dziecka kształtuje to dziecko. Nasze słowo kształtuje myślenie innego człowieka. To jest właśnie posłuszeństwo. Pójście za słowem, które się słyszy.

Codziennie staram się słuchać słowa Boga i iść za nim, żeby ono mnie kształtowało. Bo w relacji z Bogiem – choć mam sześcioro dzieci – to ja jestem dzieckiem. I chcę być Jemu posłuszna, bo wiem, że On mnie kocha. To jest wzór relacji rodzic–dziecko. W żadnym podręczniku nie znajdę lepszego wzoru, lepszych rad i podpowiedzi, jak być dobrym rodzicem.

Na początku było Słowo i Słowo stało się Ciałem. Tak zaczyna się Dobra Nowina, spisana przez umiłowanego ucznia Pana Jezusa. Tak zaczyna się nasze chrześcijaństwo. „Przeto wiara rodzi się z tego, co się słyszy, tym zaś, co się słyszy, jest słowo Chrystusa” (Rz 10,17).

Alina Sikorska

– muzyk i muzykolog, publikowała m.in. w miesięczniku „List” oraz w magazynie muzycznym „Ruah”, redaktorka książki „Dzieci królestwa” autorstwa abp. Grzegorza Rysia. Prezes Fundacji Budzenie Pasji, mama sześciorga dzieci. Od 2020 prowadzi na Facebooku bloga PIĘKNO KOBIET.

fot. unsplash.com

Artykuł Posłuszeństwo pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Mądre jest dziecko, gdy słucha kochających i odpowiedzialnych rodziców. Tacy rodzice chronią je bowiem przed uleganiem jego własnym słabościom, czy złym naciskom zewnętrznym. Mądry jest człowiek dorosły, gdy słucha kogoś dojrzalszego od siebie w sytuacji, z którą sobie nie radzi, czy w obliczu której nie wie, jakie postępowanie jest właściwe. Roztropni ludzie wiedzą, że potrzebują autorytetów i że słuchanie szlachetnych osób czy respektowanie fundamentalnych zasad moralnych to ich zysk i potwierdzenie, że w dojrzały sposób korzystają z wolności. Człowiek, który uznaje fakt, że nie jest nieomylny i wszechwiedzący, prosi o radę te osoby, które są dla niego autorytetem i poważnie traktuje ich sugestie czy polecenia. Każdy z nas jest komuś lub czemuś posłuszny. Każdy z nas ma swoje autorytety w poszczególnych dziedzinach życia: w szkole, w pracy zawodowej, w świecie polityki, kultury, wychowania, w aspekcie moralności, duchowości czy religijności.

Niedojrzali są ludzie aroganccy, czyli tacy, którzy przeceniają samych siebie. Oni myślą, że zawsze i wszędzie będą dla siebie najlepszym sterem i żeglarzem. Tacy ludzie są przekonani, że nikomu nie powinni okazywać posłuszeństwa. Zagrożeniem jest jednak także druga skrajność, czyli sytuacja, w której dana osoba nie potrafi w autonomiczny sposób kierować sobą i swoim postępowaniem. Taka osoba popada w nadmierną zależność od innych. W konsekwencji ludzie z jej otoczenia przejmują nad nią władzę. Z reguły są to ludzie niedojrzali, którzy chcą rządzić, a nie służyć. W przeciwieństwie do nich, człowiek dojrzale kochający wspiera bliźnich, ale ich od siebie nie uzależnia. Zagrożeniem jest zarówno niezdolność do roztropnego posłuszeństwa, jak i przesadne posłuszeństwo, czy podporządkowanie się komuś, kto na to nie zasługuje. Dla wielu współczesnych ludzi autorytetami stają się na przykład skorumpowani politycy, czy niemoralni celebryci.

Istnieje też trzecie zagrożenie. Polega ono na tym, że dany człowiek podporządkowuje się jakiejś cząstce siebie. Dla przykładu, są tacy, którzy w niewolniczy wręcz sposób słuchają swego ciała. W konsekwencji ulegają oni naciskom instynktów i popędów, stając się niewolnikami tego, co w nich cielesne – np. w sferze seksualności czy przesadnemu dogadzaniu swemu podniebieniu. Św. Paweł wyjaśnia, że „ich losem – zagłada, ich bogiem – brzuch, a chwała – w tym, czego winni się wstydzić” (Flp 3,19). Bywają ludzie, którzy podporządkowują się swoim uczuciom i emocjom. Przykładem może być dziewczyna, która wiąże się z krzywdzicielem, bo się w nim zakochała i nie potrafi się od niego uwolnić nawet wtedy, gdy on ją poniża i dręczy. Podobnie się dzieje, gdy np. współuzależniona rodzina przynosi alkoholikowi kolejne butelki, „bo prosił, i mówił, że to ostatni raz”, zamiast poszukać fachowej pomocy. Istnieją zatem mądre i niemądre formy posłuszeństwa. Niemądre posłuszeństwo może prowadzić do uzależnień, do popełniania ciężkich grzechów, do wikłania się w toksyczne więzi. Podporządkowanie się fałszywym autorytetom, czy własnym słabościom, czyni nas niezdolnymi do miłości, wierności i odpowiedzialności.

Państwo i prawo stanowione

W czasie procesu w Norymberdze niemieccy przestępcy wojenni starali się wykazać swoją „niewinność” poprzez twierdzenie, że oni jedynie wypełniali rozkazy swoich przełożonych. Międzynarodowy trybunał nie uznał takich tłumaczeń. Człowiek ma bowiem nie tylko moralny, lecz także prawny obowiązek odmawiać posłuszeństwa tym osobom i środowiskom, które nakłaniają czy wręcz przymuszają do zła. Całkowite posłuszeństwo możemy okazywać jedynie Bogu, bo On we wszystkim nas rozumie, nieodwołalnie kocha i w każdej sytuacji podpowiada nam wyłącznie błogosławione dla nas sposoby postępowania. Nikt z ludzi nie może być natomiast absolutnym autorytetem. W odniesieniu do skorumpowanych władz, niemoralnych pracodawców, czy niemoralnych przepisów prawa stanowionego, mamy obowiązek wyrazić nasz stanowczy sprzeciw.

Z zasady obywatele danego państwa powinni respektować prawo, które obowiązuje na terenie ich kraju, zwłaszcza jeśli prawo to zostało ustanowione przez legalnie wybrany rząd. Warunkiem posłuszeństwa wobec instytucji państwowych i norm prawnych jest to, że te instytucje i normy prawne respektują nasze przekonania religijne, wyznawane przez nas zasady moralne, naszą hierarchię wartości, nasz światopogląd i nasze sumienie. W przeciwnym przypadku mamy prawo do obywatelskiego nieposłuszeństwa. Dla przykładu, jeśli w jakimś kraju prawo państwowe zobowiązuje lekarza do dokonywania aborcji, na życzenie rodziców, dziecka w fazie rozwoju prenatalnego, to lekarz powinien odmówić wykonywania takiego „zabiegu”. Nikomu z ludzi nie wolno bowiem zabijać drugiego człowieka. Zasada ta wynika nie tylko z piątego przykazania Dekalogu, lecz także z prawa naturalnego, które powinni respektować również ateiści i agnostycy.

Pracodawca

Są sytuacje, w których nieposłuszeństwo jest naszym obowiązkiem moralnym w odniesieniu do pracodawcy. Dla przykładu, jeśli jakiś pracodawca nakazuje farmaceutom zatrudnionym w swojej aptece sprzedawanie tabletek antykoncepcyjnych i wczesnoporonnych, to w takiej sytuacji katolik ma prawo do nieposłuszeństwa. Powinien wyjaśnić pracodawcy, że w aptece sprzedaje się leki, a nie trucizny. Środki hormonalne, stosowane u zdrowej osoby, sprawiają, że dana osoba przestaje być zdrowa, czyli płodna, a staje się niepłodna, a zatem chora. Z kolei tabletki wczesnoporonne szkodzą matce poczętego dziecka i prowadzą do zabicia jej dziecka. To, co prowadzi do utraty zdrowia czy do śmierci, nie jest lekiem i w żadnym przypadku nie powinno być sprzedawane tam, gdzie sprzedaje się substancje ratujące życie i zdrowie pacjenta.

Do nieposłuszeństwa wobec pracodawcy jesteśmy zobowiązani w wielu innych sytuacjach, na przykład wtedy, gdy pracodawca przymusza nas do działania na szkodę naszych klientów. Taka sytuacja ma miejsce chociażby wtedy, gdy dyrekcja danego banku zobowiązuje swoich pracowników, by zachęcali klientów do brania kredytów, a jednocześnie żeby ukrywali przed nimi faktyczne koszty tegoż kredytu oraz czynniki ryzyka. Inny przykład, w którym jesteśmy zobowiązani do nieposłuszeństwa, to sytuacja, w której pracodawca, wbrew umowie o pracę, żąda, żeby pracownik przychodził do pracy również w niedziele i święta, czy żeby zostawał w pracy na godziny nadliczbowe, mimo że dzieje się to kosztem jego podstawowych obowiązków wobec małżonka i dzieci.

Szkoła i środowisko rówieśników

W uzasadnionych sytuacjach obowiązek sprzeciwu i nieposłuszeństwa spoczywa nie tylko na ludziach dorosłych, lecz także na dzieciach i młodzieży. Nie tylko bowiem dorośli, lecz także niepełnoletni mogą w domu, w szkole, na ulicy czy wśród rówieśników spotkać się z naciskami, którym nie powinni ulegać. Dla przykładu, uczniowie mają prawo do nieposłuszeństwa, gdy nauczyciel poleca im, żeby uczestniczyli w spotkaniu z „edukatorami seksualnymi” bez wiedzy i zgody rodziców, czy w oglądaniu wątpliwej moralnie wystawy albo przedstawienia teatralnego lub filmu. Podobnie wychowankowie mają prawo do nieposłuszeństwa, gdy któryś z nauczycieli żąda od nich, żeby absurdalne ideologie uznali za twierdzenia naukowe, na przykład żeby twierdzili, iż można zmienić płeć, że związki homoseksualne są małżeństwem, czy że niemoralne postawy (np. publicznie manifestowana rozwiązłość seksualna) są podstawą do dumy, a nie kierowanie się mądrością, miłością, wiernością i odpowiedzialnością. We wcześniejszych dekadach nie brakowało tych – w tym także uczniów – którzy mimo nacisków i represji sprzeciwiali się systemowi komunistycznemu i z nim nie współpracowali. Podobnie w czasach rozbiorów, wielu obywateli potrafiło sprzeciwiać się nakazom zaborców.

Czasem trzeba stanowczo sprzeciwić się złym i niemoralnym naciskom ze strony rówieśników w szkole, na ulicy czy w miejscu zamieszkania. Dojrzały wychowanek potrafi sprzeciwiać się tym, którzy namawiają go do pójście na wagary, do sięgania po alkohol czy narkotyk, do kradzieży, do stosowania agresji i przemocy, do oszukiwania, oglądania pornografii czy do molestowania seksualnego. Wielu psychologów i pedagogów słusznie podkreśla, że mamy prawo stanowczo mówić „nie!”, gdy ktoś namawia nas do tego, czego nie chcemy. To ważna umiejętność. Powinniśmy jednak uczyć wychowanków równie asertywnego mówienia „nie!” samemu sobie w obliczu ich własnych słabości czy błędnych zachowań. Kto nie poddaje się swoim własnym słabościom, tego nikt inny nie namówi do zła. Do mądrego nieposłuszeństwa zdolni są zatem ci wychowankowie i ci dorośli, którzy osiągnęli wysoki stopień osobistej wolności. Szczytem wolności jest bowiem panowanie nad samym sobą, a zwłaszcza nad własnym ciałem i emocjami, by kierować się mądrością, miłością i odpowiedzialnością, a nie popędem, instynktem czy nastrojem chwili.

Nieposłuszeństwo wobec bliskich

Najtrudniej przychodzi nam opierać się złym naciskom ze strony bliskich nam osób, zwłaszcza ze strony tych, których najbardziej kochamy. Z takimi osobami jesteśmy bowiem silnie związani emocjonalnie, a ponadto to właśnie najbliższe nam osoby są z reguły dla nas szczególnie ważnymi autorytetami. Jednak nawet wobec małżonka czy rodziców trzeba w określonych sytuacjach zdobyć się na niezależność i odmówić posłuszeństwa. Dla przykładu, należy sprzeciwić się współmałżonkowi, który domaga się alkoholu, podczas gdy jest od tej substancji uzależniony, albo gdy namawia do stosowania przemocy wobec dzieci. Sprzeciwić się też trzeba wtedy, gdy mąż/żona, domaga się takich zachowań seksualnych, które są niemoralne, gdyż nie są wyrazem miłości i nie dadzą pogodzić się z czystością i godnością.

Podobnie dorastający syn czy córka mają prawo sprzeciwić się rodzicowi, jeśli on zabrania swoim dzieciom chodzenia do kościoła, korzystania z sakramentów czy włączenia się do jakiejś katolickiej grupy formacyjnej. Z równą stanowczością należy sprzeciwiać się najbliższym nawet osobom, jeśli one nakłaniają nas do kłamstwa czy do innych zachowań niemoralnych.

Posłuszeństwo wobec Boga

Każdego dnia na nowo stajemy w obliczu wyboru: komu czy czemu będę dziś posłuszny? Nikt za nas nie dokona tego wyboru. Św. Paweł podsuwa podstawową zasadę w tym względzie. Stwierdza mianowicie, że w każdej sytuacji „trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi” (Dz 5,29). Warto tę dewizą uzupełnić zasadą następującą: trzeba słuchać Boga bardziej niż samego siebie! Człowiek dojrzały wie, że jeśli jego ciało, popędy, emocje czy subiektywne przekonania mówią mu coś innego niż Bóg, to dla własnego dobra należy słuchać Boga bardziej niż samego siebie. Jedynie Bóg zasługuje na całkowite zaufanie i na bezwarunkowe posłuszeństwo w każdej sytuacji. Tylko On zawsze i wszędzie wskazuje nam najlepszą drogę życia i najbardziej dojrzałe sposoby postępowania. Posłuszeństwo wobec Boga to najdojrzalszy i najbardziej błogosławiony sposób korzystania z wolności.

Maryja daje nam najmądrzejszą radę świata: „zróbcie wszystko, cokolwiek Syn mój wam powie” (por. J 2,5). Szczególnie ważne jest tutaj słowo „wszystko”. Jedynie ten, kto jest posłuszny Bogu zawsze i w każdej sprawie, potrafi trafnie decydować o tym, komu z ludzi, w jakiej sytuacji i w jakim zakresie, warto być posłusznym. Dojrzałe posłuszeństwo w odniesieniu do Bogu ma miejsce wtedy, gdy słuchamy Go nie ze strachu przed karą, lecz dlatego, że już odkryliśmy Jego bezwarunkową i nieodwołalną miłość do nas. Człowiek dojrzały najbardziej słucha tego, przez kogo jest najlepiej rozumiany i najbardziej kochany. Bóg kocha nas do tego stopnia, że przychodzi do nas w ludzkiej naturze i oddaje za nas życie. Stwórca proponuje nam drogę błogosławieństwa i życia, lecz nie przymusza nas i szanuje naszą wolność. Kto z wdzięcznością przyjmuje miłość od Boga i kto odpowiada Mu miłością na Jego miłość, ten wie, że posłuszeństwo wobec Boga leży w naszym własnym interesie.

ks. Marek Dziewiecki

– kapłan diecezji radomskiej, wykładowca akademicki, psycholog, rekolekcjonista, dyrektor telefonu zaufania „Linia Braterskich Serc”. Autor ponad stu książek i audiobooków z zakresu małżeństwa i rodziny, wychowania, komunikacji międzyludzkiej, a także profilaktyki i terapii uzależnień

Artykuł Odpowiedzialne (nie)posłuszeństwo pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Myślę że posłuszeństwo jest cnotą (a nawet radą ewangeliczną), której znaczenie i ogromną wartość odkrywają tylko ci, którzy poszukują wolności w najgłębszym znaczeniu słowa wolność. Ci, którzy najpierw otworzyli serce i umysł na cnotę pokory. Pokora bowiem nie jest niczym innym jak poznaniem i przyjęciem prawdy o sobie. A w prawdę tę wpisany jest fakt, że z natury rzeczy, nasze istnienie jest istnieniem podporządkowanym, czyli posłusznym.

Bo czy każdy z nas nie jest posłuszny prawom natury? Czy znajdzie się śmiałek, który powie, że nie podporządkuje się naturalnej potrzebie snu, przyjmowania pokarmów i procesom trawiennym? Nawet jeśli ktoś taki się znajdzie, to po pierwsze będzie to osoba niepoczytalna umysłowo, a po drugie życie fizyczne braku posłuszeństwa prawom natury nie przetrwa.

Wiele jest zasad i praw, którym jesteśmy posłuszni niejako „automatycznie”. Nikt nie wychodzi w stroju kąpielowym gdy na zewnątrz panuje „trzaskający mróz”, ani też nikt nie bierze szklanki wody, aby przy jej pomocy rozpalić ogień. Posłuszeństwo z natury wpisane jest w nasze istnienie.

Posłuszeństwo, cnota upragniona?

Byłoby wspaniale, gdyby posłuszeństwo było cnotą cenioną i upragnioną, ale niestety taką nie jest. Fałszywe rozumienie wolności i stanowienia o sobie sprawia, że posłuszeństwo postrzegane jest jako zniewolenie i coś, co odbiera człowiekowi jego godność. Posłuszny niemal podświadomie postrzegany jest jako niewolnik, nieudacznik lub lizus. A to kompletne pomieszanie pojęć. Tylko człowiek naprawdę posłuszny jest naprawdę wolny. Kiedyś mój znajomy powiedział (genialną moim zdaniem) definicję wolności: Wolny człowiek to ktoś, kto umie rozkazywać sobie w sprawach trudnych i jest sobie posłuszny! Wolność, mądrość i posłuszeństwo to rodzeństwo, które jest nierozłączne.

Dlaczego posłuszeństwo jest trudne?

Nie jest łatwo być osobą posłuszną, czyli podporządkowaną prawom moralnym, Bogu lub innym ludziom. Posłuszeństwo jest trudne, bo pycha i egoizm, które każdy z nas ma w sobie, rani prosto w serce. Najlepszym – choć gorzkim – lekarstwem na naszą pychę jest właśnie posłuszeństwo. A że pycha jest złą rodzicielką wszystkich innych wad, słabości i grzechów, posłuszeństwo jest lekarstwem dla naszej słabej, schorowanej natury. Boimy się posłuszeństwa, bo jest w nas lęk przed śmiercią i unicestwieniem. Ten lęk, który jest owocem grzechu pierworodnego. Człowiek po grzechu ukrył się przed Bogiem, albowiem lękał się śmierci. Grzech w oczach ludzkich wypaczył obraz Boga i zamiast widzieć w Bogu kochającego Ojca, który daje życie i pragnie życia dla swoich dzieci, człowiek zobaczył w Bogu kogoś, kto nie kocha, kto kłamie i nie jest przychylny człowiekowi. Jak więc być posłusznym komuś, kto mnie nie kocha i nie pragnie mego szczęścia? Niestety, zwiedziony grzechem człowiek nie dostrzega, że to, co myśli o Bogu i jak widzi Boga, to w gruncie rzeczy prawda o Złym Duchu. A Bóg był, jest i niezmiennie pozostanie miłością. Dlatego wola Boga względem człowieka się nie zmienia i… jest miłością. Jednak kłamstwo grzechu, które w sobie nosimy, ciągle wmawia coś innego. Dlatego właśnie, aby świadomie wybierać posłuszeństwo, musimy ze sobą walczyć, zmagać się ze sobą i własną słabością.

Ale czy posłuszeństwo jest trudne tylko w wymiarze religijnym?

Oczywiście, że nie! I nie dzieje się ono tylko w przestrzeni wiary i religii. Posłuszeństwo jest dla nas zadaniem i wyzwaniem od najmłodszych lat życia, i od najmłodszych lat z nim się zmagamy. Każdemu z nas bliski jest choćby taki obrazek z codzienności. W domu jest małe, raczkujące dziecko. Mamusia zaczyna prasowanie. Włącza i nagrzewa żelazko. Pokazuje je dziecku i mówi z dobrocią: Jasiu, to jest bardzo gorące. Nie dotykaj! Bo jeśli dotkniesz, poparzysz sobie rączkę i to będzie bardzo bolało! Jaś ze zrozumieniem kiwa główką. Mamusia prasuje, a w Jasiu dzieje się walka wewnętrzna (choć jeszcze nieuświadomiona). Mamusia zakazała, ale Jaś jest taki ciekawy! W końcu posłuszeństwo przegrywa z ciekawością – i rozlega się głośny płacz Jasia. I tak dzieje się przez całe dzieciństwo. Rodzice mówią, proszą, tłumaczą, dziecko – początkowo posłuszne – po jakimś czasie łamie zasady posłuszeństwa i zazwyczaj źle się to dla niego kończy. Tak jest też w życiu dorosłym. Małe złamanie zasad posłuszeństwa nie boli bardzo, ale wielkie odstępstwa bywają nader bolesne. Czasem kończą się rozpadem rodziny, utratą ukochanej osoby, majątku lub wolności.

Można nauczyć się posłuszeństwa?

Nie tylko można, ale nawet trzeba. To dużo ułatwia w życiu, a samo życie nabiera soczystego smaku. Jeśli chodzi o posłuszeństwo w wymiarze ludzkim, konieczne będzie włączenie zdrowego rozsądku, poszukiwanie i umiłowanie prawdy, oraz konsekwencja w podejmowanych decyzjach. Jeśli dojdę do wniosku, że posłuszeństwo jest dobrem, będę tego dobra poszukiwać i starać się nim żyć. Ważne jednak, aby właściwie wybrać wartości, którym pragnę moim posłuszeństwem służyć. Mogę służyć nim dobru rodziny, ale w przypadku błędnego wyboru mogę w posłuszeństwie zbłądzić tak bardzo, jak błądzili słudzy reżimów i dyktatorów, posłusznie wykonujący ich rozkazy, na mocy których ginęły i męczone były tysiące, a nawet miliony ludzi. Takie posłuszeństwo nie jest cnotą! Jest złem i grzechem! O cnocie posłuszeństwa mówimy tylko wtedy, gdy ono prowadzi mnie do podporządkowania swojej woli i pragnień temu, co naprawdę jest obiektywnym dobrem i pięknem.

W wymiarze religijnym sprawa jest znacznie prostsza, co nie oznacza, że łatwiejsza w wykonaniu. Tym, który dla katolika jest wzorem posłuszeństwa, jest sam Jezus Chrystus. Naśladując Jezusa, spełniając Jego nakazy, nie mogę zbłądzić. A mój wybór posłuszeństwa jest ostatecznie wyborem wolności i miłości.

Jak dziecko nauczyć posłuszeństwa?

Dzień po dniu, wychowując dziecko w atmosferze miłości i poczucia bezpieczeństwa. Przez to rodzic staje się dla dziecka autorytetem, któremu dziecko ufa i pójdzie za tym, co osoba, o której dziecko wie, że je kocha, ukazuje jako dobre i właściwe. Niczego nie trzeba specjalnie wymyślać ani planować. W rodzinie, w której rodzice szanują siebie nawzajem i kochają, oraz kochają dzieci, poświęcają im czas i uwagę, dziecko będzie uczyło się żyć tak, jak żyją rodzice. Owszem, będzie popełniało błędy. Będzie chwilami nieposłuszne, ale widząc, że zadaje ból osobie kochanej, będzie starało się nie powielać popełnionych błędów. Ważne jest jasne określenie zasad postępowania. Jasny i prosty system nagrody i ponoszonych konsekwencji, gdy zostaną przekroczone zasady. Ale wszystko w miłości i poczuciu bezpieczeństwa. I pamiętajmy, że brak zasad, brak granic w wychowaniu wprowadza dziecko w poczucie zagrożenia i braku bezpieczeństwa.

Siła i agresja nie rodzą posłuszeństwa

Posłuszeństwo rodzi się tam, gdzie jest miłość. Jest ono owocem miłości przyjętej i obdarowującej. Nie inaczej! Siła i agresja rodzi opór lub poddańczą uległość, ale nie posłuszeństwo. Posłuszeństwo jest skarbem i niejako osobistym urokiem ludzi wolnych. Obyśmy mieli jak najwięcej osób pięknych posłuszeństwem. Obyśmy sami jaśnieli cnotą posłuszeństwa.

s. M. Urszula Kłusek SAC

– pallotynka, wieloletnia katechetka. Autorka artykułów i książek dla dzieci, rodziców, katechetów i nauczycieli. Prowadzi spotkania dotyczące współczesnych zagrożeń w wychowaniu i rozwoju dzieci

fot. unsplash.com

Artykuł Posłuszeństwo… Cnota w drodze ku wolności pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

„Czy komputer może zaszkodzić kobiecie w ciąży, pytają mnie pacjentki – rzucił prelegent na zajęciach szkoły rodzenia. – Tak, odpowiadam, jeśli jest podłączony do Internetu”. Można się uśmiechnąć, albo zrobić rachunek sumienia. Bo wiemy wszyscy, że dotyczy to nie tylko stanu błogosławionego. W dzisiejszym świecie dostęp do wiedzy, bardzo różnorodnej, mamy prawie nieograniczony, pytanie jak to się ma do wzrostu w mądrości.

W ciąży z pierwszym dzieckiem miałam ambitny plan przeczytania choćby kilku książek – poradników, nieświadoma zupełnie tego, co nas czeka. Nie zdążyłam. Ani przed godziną „0”, ani potem. I może dobrze, bo właściwie cały pierwszy rok „nie wiedziałam jak się nazywam”, a z rozwiązań, proponowanych przez otoczenie, sprawdziło się może jedno. Początkowo staraliśmy się trzymać dobrych rad, czasem wykluczających się, często przeczących intuicji. Myślę teraz o tym z lekkim zażenowaniem. Przy drugim dziecku wiedziałam już, że porodu nie da się przespać, i umiałam od razu sama przystawić córkę do piersi… Ale dopiero przy piątym, naszym ostatnim, miałam w sobie względny spokój. Już dawno widzieliśmy, że można mieć tytuły naukowe, sterty książek na półkach, stałe łącze internetowe, mnóstwo doradców z prawej i lewej strony… i mętlik w głowie. Wiedza może ułatwiać albo utrudniać. Owszem, daje większe pole manewru, przy podejmowaniu decyzji mamy więcej danych, ale – zwłaszcza w byciu rodzicami – nie wystarcza. I nie sprawi automatycznie, że będziemy wybierać właściwie.

Trochę inaczej niż u Sokratesa. Starożytna filozofia utożsamiała wiedzę z umiejętnością wybierania dobra. Jeśli wiem, co jest dobre – mawiał Sokrates – to będę to czynił. Nie ma innej opcji. Wszystkie złe czyny wynikają z braku wiedzy, albo wiedzy niedostatecznej. Może w idealnym platońskim świecie takie bezpośrednie przełożenie miałoby rację bytu, ale w rzeczywistości ludzkich relacji, emocji, wyborów i – dodadzą teolodzy – grzechu pierworodnego, nie jest tak prosto. Nawet jeśli teoretycznie byłoby to możliwe, to intuicyjnie czujemy, że człowieka do końca poznać się nie da. Wracając do dzieci – każde jest inne. I już wiemy – post factum, choć można się było domyślić wcześniej – że nie ma złotych rad, sprawdzających się w każdym przypadku. Przy którejś wizycie patronażowej, położna na do widzenia powiedziała: „no to teraz spokojnie się poznawajcie”. I to chyba jest dobry program na całe życie. Już od pierwszego dnia. A dzieci rosną, wraz z nimi rosną problemy i sytuacje, które wymagają od nas, rodziców, mądrych, a nie tylko książkowych decyzji – mysterium tremendum et fascinans. Mądrość przychodzi z wiekiem i doświadczeniami – to nie żaden truizm. Sam Platon uważał, że – właśnie z tego powodu – filozofem prawdziwym (czyli miłośnikiem mądrości) można być dopiero po czterdziestce… Wcześniej, choćby ktoś Akademię Platońską skończył w rok, to mądrości życiowej tak szybko nie zdobędzie.

Filozofia filozofią, ale wierzymy też, że mądrość jest darem. Naprzeciw Sokratesowi wychodzi król Salomon.

„W Gibeonie Pan ukazał się Salomonowi w nocy, we śnie. Wtedy rzekł Bóg: «Proś o to, co mam ci dać». A Salomon odrzekł: «(…)Teraz więc, o Panie, Boże mój, Tyś ustanowił królem Twego sługę w miejsce Dawida, mego ojca, a ja jestem bardzo młody. Brak mi doświadczenia!  (…) Racz więc dać Twemu słudze serce pełne rozsądku do sądzenia Twego ludu i rozróżniania dobra od zła, bo któż zdoła sądzić ten lud Twój tak liczny?»” (1 Krl 3,5–9).

Dla Sokratesa synonimem mądrości jest świadomość własnej niewiedzy – to cenna wskazówka, zwłaszcza wtedy, kiedy przed oczami wychowawcza ciemność. Salomon z kolei prosił o mądrość, świadom swoich ograniczeń. Oboje ku niej zmierzali, ale różnymi drogami – pierwszy, mówiąc ogólnie, rozumem, drugi – wiarą. Czy trzeba między nimi wybierać, czy może warto je połączyć? Łaska przecież buduje na naturze, albo inaczej – Sokrates i Salomon są jak dwa skrzydła… Szukajmy więc, pytajmy, czytajmy i równoczesne prośmy o mądrość dla siebie i dla naszych dzieci, Tego, który sam jest Mądrością. By wychowywanie ich i nas samych mogło być naszą wspólną przygodą i drogą do coraz głębszej miłości.

Beata Legutko

Artykuł Dwa skrzydła pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Prawdziwa mądrość pochodzi od Boga. On jest źródłem miłości i mądrości. Dopiero w odniesieniu wszystkich sfer życia do Bożej, nadprzyrodzonej perspektywy daje szansę na wychowanie dojrzałego, mądrego człowieka. Mądrość daje człowiekowi zdolność do dobrego życia i działania, z użyciem władz poznawczych, stosownie do wieku rozwojowego. Dlatego również dzieci, od najmłodszych lat, z pomocą dorosłych – rodziców i wychowawców – powinny nabywać sprawności i zdolności prowadzące do nabywania życiowej mądrości. Jest wiele sposobów, by tego uczyć. Przedstawię je w dalszej części artykułu.

Święty Tomasz z Akwinu uczył, że zwierzchność rozumu nad wolą wynika z tego, że to właśnie on jest przyczyną wolności człowieka.

Zadaniem mądrości jest też poznanie prawdy, która jest celem człowieka. A Prawdą jest Jezus Chrystus. Idąc za tą myślą – poznawanie i naśladowanie Chrystusa pozwala żyć w wolności i prawdzie. W tym kontekście mądrość nie zależy ani od ilorazu inteligencji, ani od zdobytych fakultetów, ani od sprawności umysłu, ani od ilości przeżytych lat. Znajdujemy potwierdzenie na te słowa w Starym Testamencie (np. Księga Mądrości) i Ewangelii – Dobrej Nowinie, głoszonej przez Pana Jezusa.

Można temat kształtowania cnoty mądrości w dzieciach przedstawić w różnych perspektywach. Można napisać nie jeden artykuł, ale wielką księgę o wdrażaniu dzieci do mądrości. Skupmy się na aspekcie mądrości w rozwijaniu umiejętności wybierania i czynienia dobra, wychowaniu do wolności i poznawania prawdy zawartej w Ewangelii oraz praktycznym wcielaniu tych wartości w codzienne życie.

Jak uczyć dobra, by wychować mądre dziecko?

Przede wszystkim należy rozwijać duchowość dziecka i budować jego wiarę. Na tym fundamencie nawet kilkuletnie dziecko może nauczyć się badać swoje sumienie w świetle Bożym i rozeznawać co jest dobre, a co złe.

Dzieci pobudzone do życia wewnętrznego zadają różne pytania. Przykładowo:

Co to jest sumienie? Odpowiadamy dostosowując sposób wypowiedzi do poziomu percepcji dziecka. Na przykład: Sumienie to głos Boga w duszy, który nam mówi co jest dobre, a co złe. Kiedy zrobimy coś złego, chcemy się schować – i jest nam źle. Jesteśmy smutni, mamy zły humor. To właśnie daje o sobie znać nasze sumienie. Gdy uczynimy coś dobrego – przeciwnie – czujemy się wspaniale. Sumienie można ,,wyłączyć” albo ,,wyciszyć”, tak jak wycisza się muzykę. Dzieje się to wtedy, kiedy człowiek pozwala sobie najpierw na małe zło, a potem coraz większe.

Skąd mam wiedzieć, co jest dobre, a co złe?

Kiedyś Pan Bóg powiedział człowiekowi o imieniu Mojżesz, co jest dobre, a co złe i zapisał to na kamiennych tablicach, które nazywamy Bożymi przykazaniami. Jest ich dziesięć. Mojżesz przekazał je wszystkim ludziom. Było to na górze Synaj. To bardzo ciekawa historia, zapisana w Starym Testamencie. Dziesięć Przykazań Bożych to wielki dar od Boga.

Jak rozumieć dzisiaj istotę Bożych Przykazań, by dobrze żyć?

Nasza religia to nie zbiór nakazów i zakazów, ale religia miłości. Pan Bóg dał nam przykazania z miłości, byśmy byli szczęśliwi tu na ziemi, a kiedyś z Nim w niebie. O czym mówią przykazania?

I – Wierzę w Boga i oddaję Mu chwałę. On jest najważniejszy.

II – Imię Boga jest święte. Wypowiadam je z czcią i szacunkiem.

III – Świętujemy niedzielę. Msza św. i rodzina.

IV – Kocham i szanuję rodziców.

V – Szanuję życie i zdrowie, swoje i innych.

VI i IX – Nasze ciało jest świątynią Boga i jest piękne.

VII i X – Szanuję swoją i cudzą własność.

VIII – Mówię prawdę.

Codzienne działania rodziców i wychowawców, dotyczące pokazywania i uczenia dobra i prawdy, nie są trudne, ale potrzeba konsekwencji i świadomego przekazywania właściwych postaw. Kilka przykładów:

– mądre spędzanie czasu z dzieckiem, które polega na traktowaniu dziecka poważnie: dotrzymywanie obietnic, traktowanie serio dziecięcych pytań, wsłuchiwanie się w to, czym żyje i co jest dla niego ważne,

– budowanie relacji przyjaźni z dzieckiem,

– zwracanie uwagi na kulturę słowa,

– mądre wychowywanie uczuć dziecka: pomoc w nazywaniu emocji i pokazywaniu, że ponad nimi jest wola i to ona decyduje o wyborze dobra lub zła,

– wspólne oglądanie wartościowych bajek i filmów, czytanie dziecku (nawet, gdy już potrafią czytać) i odnoszenie się do zachowań, rozmowa!

– uczenie prawdziwego świętowania niedzieli i świąt – odświętny strój, stół, potrawy, zachowanie,

– wymaganie szacunku do siebie, rodzeństwa, rodziny, znajomych i nieznajomych, wyrażającego się w zwrotach grzecznościowych i niemówieniu per ,,ty” do dorosłych (niestety nagminne w dzisiejszych czasach),

– wymaganie posłuszeństwa samemu, dając przykłady bycia posłusznym w dorosłości – np. przestrzeganie zasad ruchu drogowego lub wypełnianie wskazań lekarza,

– prawdomówność,

– godny strój, dostosowany do okoliczności, uczenie dzieci dbania o zachowanie intymności, np. podczas korzystania z łazienki, w szatni etc. Pokazanie, że wstydliwość jest darem Bożym, który ochrania naszą intymność.

– troska o dobro wspólne i osobiste,

– wychowanie do hojności, życzliwości, radości z sukcesów innych, unikania zazdrości,

– uczenie, że najgorsza prawda jest lepsza od kłamstwa i doceniania, gdy dziecko przyzna się do błędu, wybaczanie.

Niezmiernie ważne w procesie wychowywania mądrego człowieka jest wychowanie do wolności, a więc świadomego wybierania dobra. Dziś słowom trzeba przywracać ich prawdziwe znaczenie, dlatego wyjaśnienie: Czym wolność nie jest? Nie jest pozostawianiem dziecku całkowitej swobody, uleganiem zachciankom, wychowaniem bezstresowym. Czym natomiast jest wolność? Jest władzą nad spełnianymi czynami. Jeśli panuję nad tym co robię, jestem wolny. Jeśli coś lub ktoś panuje nade mną, jestem zniewolony (nałogi, uzależnienia i nie tylko).

Wolność jest wybieraniem dobra z miłości do Chrystusa i do siebie. Relacja między wolnością, dobrem i mądrością jest bardzo ścisła. Gdy wybieram dobro – jestem wolny. Gdy wybieram zło – jestem zniewolony. Wrogiem wolności jest ignorancja. W Katechizmie Kościoła Katolickiego czytamy: Wolność jest zakorzenioną w rozumie i woli możliwością działania lub niedziałania, czynienia tego lub czegoś innego, a więc podejmowania przez siebie dobrowolnych działań. Dzięki wolnej woli każdy decyduje o sobie. Wolność jest w człowieku siłą wzrastania i dojrzewania w prawdzie i dobru, osiąga ona swoją doskonałość, gdy jest ukierunkowana na Boga, który jest naszym szczęściem (p. 1731).

Jak uczyć dzieci mądrości życia w wolności?

– Wykorzystujmy naturalne następstwa zdarzeń i pokazujmy konsekwencje różnych zachowań. To oznacza także danie dziecku prawa do popełnienia błędu i możliwości, by błąd naprawić.

– Obdarzajmy zaufaniem na miarę wieku dziecka i twórzmy klimat zaufania.

– Uczmy w naturalnych sytuacjach opowiadania się po stronie dobra i nazywania rzeczy po imieniu (kłamstwo to kłamstwo, a nie ,,ściemnianie”).

– Podkreślajmy znaczenie wytrwałości w dokonanym dobrym wyborze, który wymaga wysiłku. Wysiłek ma smak sukcesu…

– Bądźmy sprawiedliwi wobec dziecka.

– Jeśli dziecko bierze udział w zdarzeniu, którego nie rozumie i czuje niepokój, tłumaczmy i wyjaśniajmy mu rzeczywistość, na miarę jego możliwości.

– Dawajmy dziecku zadania, by czuło się potrzebne i użyteczne. Żyjmy z dzieckiem, a nie obok niego.

– Uczmy samodzielności w myśleniu i działaniu, która jest niezbędna w wychowaniu do wolności, zgodnie z zasadą POMÓŻ MI ZROBIĆ TO SAMEMU!

Jak wspaniale byłoby mieć wlaną salomonową mądrość, którą on dostał w darze od Boga. O ile łatwiej byłoby wykonać wszystko, co powyżej napisane. Ale przecież – rodzice i wychowawcy ,,dorastają” i dojrzewają razem z dzieckiem. Mają łaskę z Sakramentu Bierzmowania – dar Ducha Świętego – dar mądrości, który mogą sami rozwijać i pomnażać. Mogą prosić o wzrost w mądrości Bożej. To wielka sprawa!

Czymś niezwykle pięknym jest mądra miłość do dziecka, jeśli wzrasta w swych przejawach tak, jak rośnie dziecko. Miłość musi ewoluować. Czasami nie zdajemy sobie sprawy, że tak, jak dziecko wyrasta z ubrań, tak sama wyrasta ze stawianych mu wymagań, czy zadań.

Potrzeba wysiłku i walki, by mądra miłość rozwijała się, dojrzewała i dorastała tak, jak rozwija się i dorasta dziecko. Jest takie powiedzenie: Kto stoi w miejscu, ten się cofa. Można je również odnieść do wychowania.

Na zakończenie słowa wielkiego pedagoga i wychowawcy, Janusza Korczaka:

Bądź sobą – szukaj własnej drogi.

Poznaj siebie, zanim zechcesz dzieci poznać.

Zdaj sobie sprawę z tego, do czego sam jesteś zdolny,

zanim poczniesz wykreślać zakres ich praw i obowiązków.

Ze wszystkich sam jesteś dzieckiem, które musisz poznać,

wychować i wykształcić przede wszystkim.

(J. Korczak, Myśli, Państwowy Instytut Wydawniczy 1987)

Beata Nadolna

– pedagog z ponad 37-letnim stażem pracy, dyrektorka katolickiego przedszkola w Poznaniu, autorka książek o wychowaniu przedszkolnym i programów przygotowań dzieci do Pierwszej Komunii Świętej. Matka dwóch córek i babcia pięciorga wnucząt

fot. unsplash

Artykuł Co jest mądre, a co nie? pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Szczerze mówiąc, niełatwo jest pisać o mądrości. Tylko człowieka naprawdę mądry wie, czym w istocie rzeczy jest mądrość. Czy więc jestem osobą na tyle mądrą, żeby o mądrości pisać? Nie wiem. Jestem osobą wierzącą i ufam, że mądrość jest darem Bożym, więc o mądrość się modlę i podejmuję też konkretne wysiłki w tym celu, aby ją zdobywać. Pojęcie mądrości jest wieloznaczne, więc najpierw zerknijmy do Wikipedii i zobaczmy, czego dowiemy się o pojęciu mądrość.

Mądrość – co to znaczy?

W Wikipedii czytamy: Mądrość w najwęższym znaczeniu to umiejętność podejmowania uzasadnionych decyzji, które w dłuższej perspektywie przynoszą pozytywne rezultaty. W innym ujęciu można powiedzieć, że mądrość to umiejętność praktycznego wykorzystywania posiadanej wiedzy i doświadczenia. W głębszym sensie, często stosowanym w różnych religiach, mądrość oznacza zdolność do działania nacechowanego głębokim, emocjonalnym zaangażowaniem, zwiększającego w długiej perspektywie czasowej nie tylko dobro własne, ale też dobro ogólne. W tym sensie używa się tego terminu w takich zwrotach jak np. mądrość życiowa, czy mądrość rodzicielska.

W obu tych znaczeniach mądrość wymaga nie tylko samej wiedzy, lecz także szeregu predyspozycji psychicznych, ale też duchowych i etycznych, takich jak: umiejętność oceniania spraw z jak najszerszej i możliwie jak najbardziej obiektywnej perspektywy; umiejętność panowania nad własnymi emocjami i popędami; posiadanie sprawnego mechanizmu psychicznego podejmowania decyzji.

Mądrość największym bogactwem człowieka

Zarówno filozofia jak i religie były zainteresowane mądrością. Mądrość jest tym, co pociąga ludzi o otwartych umysłach i wrażliwych sercach. Również w Biblii znajdujemy wiele tekstów mówiących o mądrości. Ta natchniona Bożym duchem Księga zawiera bogatą naukę o mądrości. Autor Księgi Mądrości ukazuje mądrość jako wielki skarb człowieka i bogactwo wewnętrzne, o które należy zabiegać i poświęcić wiele, aby zdobyć mądrość:

„Jeśli w życiu bogactwo jest dobrem pożądanym – cóż cenniejszego niż Mądrość, która wszystko sprawia? Jeśli rozwaga jest twórcza – któreż ze stworzeń bardziej twórcze niż Mądrość? I jeśli kto miłuje sprawiedliwość – jej to dziełem są cnoty: uczy bowiem umiarkowania i roztropności, sprawiedliwości i męstwa, od których nie ma dla ludzi nic lepszego w życiu. A jeśli kto jest żądny wielkiej wiedzy ona zna przeszłość i o przyszłości wnioskuje, zna zawiłości słów i rozwiązania zagadek, wiedza wyprzedza znaki i cuda, następstwa chwil i czasów” (Mdr 8,5–8).

Wiedza a mądrość

Wiedza, wykształcenie, może pomóc w osiąganiu mądrości, ale sama wiedza nie jest mądrością. Człowiek wykształcony nie zawsze jest mądry. Mądrość nie jest stanem umysłu, ale bogactwem umysłu, serca i woli człowieka. Człowiek mądry to ten, który umie wszystko wykorzystać z miłością dla dobra własnego i innych ludzi. Dobra, nie mylonego z przyjemnością lub doraźną korzyścią, ale dobra ostatecznego, jakim jest ostateczne szczęście i wieczne życie człowieka. W starożytności Arystoteles zaprzeczył myśleniu Platona, który twierdził, że wystarczy wiedzieć, aby dobrze żyć. Nie! Sama wiedza nie wystarcza!

Cnota mądrości

Czym jest cnota mądrości? Jest stałą umiejętnością odróżniania dobra od zła i wyborem dobra. W mądrość wpisane jest właściwe rozumienie dobra, prawdy i piękna. Człowiek mądry wie, że nie jest dziełem przypadku i że jego życie ma głęboki sens, związany z życiem wiecznym. Cnota mądrości uczy tak żyć, aby ten cel ostateczny, czyli życie wieczne, osiągnąć. Sztuką mądrości jest dokonywać właściwego rozeznania i zgodnie z celem, do którego zdążamy, dobierać odpowiednie środki. Zanim człowiek dojdzie do spełnienia celu ostatecznego, ma w życiu do spełnienia wiele celów pośrednich. Od chwili przyjścia na świat rodzice pomagają dziecku osiągać różne pomniejsze (ale jakże ważne) cele: dziecko uczy się mówić, chodzić, poznaje i nazywa świat. Uczy się pisać, czytać i zdobywa coraz większą wiedzę. Mądrzy rodzice uczą dziecko nazywać i wyrażać swoje uczucia. Czuwają nad sprawnością duchową, intelektualną i fizyczną swojego dziecka. Aby tak się działo, muszą wiedzieć, czego i dlaczego uczą dziecko. Jeśli dziecko ma zdolności plastyczne, rodzice, chcąc je rozwijać w dziecku, muszą podjąć odpowiednie działania. Co więcej, mądrzy rodzice nie tylko pomogą dziecku rozwijać jego talenty, ale zrobią to w odpowiedni sposób, aby dziecka nie przeciążyć zajęciami i nie odebrać mu pasji tworzenia.

Jakie cechy posiada mądrość?

Mądrość jest rozważna. Nie podejmuje decyzji pochopnie, przygląda się danej sprawie ze spokojnym namysłem i podejmuje decyzje po czasie rozeznawania.

W parze z mądrością idzie umiejętność słuchania. Mądrość słucha ze zrozumieniem i potrafi usłyszeć fałszywe nuty kłamstwa. Nie pozwoli oszukać się pięknym słówkom, ale też potrafi usłyszeć głos prawdy, nawet wśród wielkiego hałasu.

Zaprzyjaźniona jest mądrość z miłością i troską o innych. Dlatego potrafi nieść pomoc nawet z narażaniem się na zmęczenie i trudności. Oczy mądrości widzą to, co słuszne, a nie to, co egoistyczne.

Z natury rzeczy mądrość żyje w głębokiej więzi z pracowitością i wytrwałością. Wie, że te dwie towarzyszki to najlepsze przyjaciółki, które zawsze pomogą osiągnąć upragniony cel.

Przyjacielem mądrości jest przewidywanie. Ono ma wyjątkowo przenikliwy wzrok i potrafi dostrzec zagrożenia oraz zasadzki również wtedy, gdy one za nic nie chcą być zauważone.

Pokój serca to bliski przyjaciel mądrości. On właśnie sprawia, że mądrość czyni łagodnym ludzkie serce i rozdaje pokój oraz bezpieczeństwo wszystkim, z którymi się spotyka.

Wyrozumiałość jest piękną szatą mądrości. Wyrozumiała mądrość jest piękna dobrocią i miłością.

Mądrość żyje w przyjaźni również z uśmiechem i pogodą ducha. Nie traktuje siebie zbyt poważnie, dlatego poważnie i odpowiedzialnie może traktować innych. Tylko bez egoizmu można mieć w sercu pogodę ducha.

Jak zdobywać mądrość?

Mądrość to wielkie bogactwo, jakie może stać się udziałem człowieka. To skarb i trzeba się trudzić, aby ten skarb zdobyć. Mądrości uczymy się przez całe życie. Mądrość zdobywa ten, kto wprowadza w życie jej podstawowe zasady: podejmuje trud wyboru dobra; uczy się sztuki rozeznawania; świadomie wybiera to, czego słucha i na co patrzy; zdobywa wiedzę; zdobytą wiedzą służy dobru swoich bliskich; uczy się podejmować decyzje w odniesieniu do swego celu ostatecznego. Ten, kto pragnie mądrości wie, że w dążenie do mądrości wpisane jest też wyrzeczenie i pogodna rezygnacja z tego, co myli mądrość z przyjemnością.

Słowo z Księgi Mądrości na koniec… ku pokrzepieniu serca

„Mądrość jest wspaniała i niewiędnąca:
ci łatwo ją dostrzegą, którzy ją miłują,
i ci ją znajdą, którzy jej szukają,
uprzedza bowiem tych, co jej pragną, wpierw dając się im poznać.
Kto dla niej wstanie o świcie, ten się nie natrudzi,
znajdzie ją bowiem siedzącą u drzwi swoich.
O niej rozmyślać – to szczyt roztropności,
a kto z jej powodu nie śpi, wnet się trosk pozbędzie:

sama bowiem obchodzi i szuka tych, co są jej godni,
objawia się im łaskawie na drogach
i wychodzi naprzeciw wszystkim ich zamysłom”

(Mdr 6,12–16).

s. M. Urszula Kłusek SAC

– pallotynka, wieloletnia katechetka. Autorka artykułów i książek dla dzieci, rodziców, katechetów i nauczycieli. Prowadzi spotkania dotyczące współczesnych zagrożeń w wychowaniu i rozwoju dzieci

fot. unsplash.com

Artykuł O mądrości słów kilka… pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Nie wiem, czy zauważyliście, ale od jakiegoś czasu nie mówi się o pracowitości, jakby praca i pracowitość były czymś wstydliwym lub zbędnym. W cenie i poważaniu jest teraz zaangażowanie, sukces, kreatywność, dyspozycyjność. Powodów takiego stanu rzeczy jest zapewne wiele. Wspomnę o dwóch. Po pierwsze, mało kto myśli i mówi o cnotach. Temat cnót został wyrugowany ze świata kultury, mediów, nauczania i… codziennego życia. Samo słowo cnota sprawia, że wypowiada się je z zawstydzeniem, czy swoistym zażenowaniem. Po drugie praca, a więc również cnota pracowitości są coraz bardziej poza zasięgiem naszego rozumienia w takim wymiarze, w jakim dane było przeżywać pracę i pracowitość tym, którzy w codzienności żyli wiarą chrześcijańską. Chrześcijańskie spojrzenie na pracę nie stawia na pierwszym miejscu wymiaru ekonomicznego, ale wymiar duchowy i osobowy. Im bardziej ludzkie myślenie staje się myśleniem niechrześcijańskim, tym bardziej cnota pracowitości staje się zapomniana i niezrozumiana.

A jak to było z pracą na początku?

Na początku Bóg podarował ludziom pracę nie tylko jako błogosławieństwo, ale jako udział w życiu i władzy samego Boga. Bóg dał ludziom ziemię, aby ją uprawiali i czynili sobie poddaną (Rdz 2,15). A sam wysiłek pracy nie łączył się z trudem i znojem. Po grzechu pierworodnym, który zniszczył porządek stworzenia, praca (choć nadal jest błogosławieństwem) połączona jest z trudem, wysiłkiem, a czasem cierpieniem. Grzech nie zniszczył tego, że przez pracę człowiek wchodzi w relację z Bogiem Stwórcą i im bardziej w swojej pracy zwraca się do Boga, tym bardziej jego praca jest udziałem w dziele Boga Stwórcy i Odkupiciela człowieka. Ponieważ tylko człowieka otrzymał od Boga polecenie pracy, tylko człowiek przez pracę może wchodzić w relację z Bogiem.

Jak to dawniej bywało?

Dawniej bywało tak, jak za czasów św. Benedykta i naszych praojców. Módl się i pracuj – uczył św. Benedykt. I tak czynili jeszcze nasi dziadkowie. Modlili się przed pracą i przy pracy, a samą pracę starali się wykonać dobrze, solidnie i na chwałę Boga.

Praca dobrem człowieka?

Praca jest dobrem człowieka, zarówno jednostkowym, jak i społecznym. Pisał o tym św. Jan Paweł II w encyklice Laborem exercens: „Praca jest dobrem człowieka – dobrem jego człowieczeństwa – przez pracę bowiem człowiek nie tylko przekształca przyrodę, dostosowując ją do swoich potrzeb, ale także urzeczywistnia siebie jako człowiek, a także poniekąd bardziej <staje się człowiekiem>. Bez tego nie można zrozumieć znaczenia cnoty pracowitości, nie można w szczególności zrozumieć, dlaczego pracowitość miałaby być cnotą – cnotą bowiem (czyli sprawnością moralną) nazywamy to, przez co człowiek staje się dobry jako człowiek. Fakt ten nie zmienia w niczym słusznej obawy o to, ażeby w pracy, poprzez którą materia doznaje uszlachetnienia, człowiek sam nie doznawał pomniejszenia swej godności. Wiadomo przecież, że pracy można także na różny sposób używać przeciwko człowiekowi, że można go karać obozowym systemem pracy, że można z pracy czynić środek ucisku człowieka, że można wreszcie na różne sposoby wyzyskiwać pracę ludzką, czyli człowieka pracy. To wszystko przemawia na rzecz moralnej powinności łączenia pracowitości jako cnoty ze społecznym ładem pracy, który pozwoli człowiekowi w pracy bardziej <stawać się człowiekiem>, a nie degradować się przez pracę, tracąc nie tylko siły fizyczne (co do pewnego stopnia jest nieuniknione), ale nade wszystko właściwą sobie godność i podmiotowość” (p. 9).