Koszt pojedynczego egzemplarza (wraz z przesyłką) – 25 zł

Koszt prenumeraty rocznej (wraz z przesyłką) – 50 zł

Koszt prenumeraty rocznej (wraz z przesyłką) z e-dostępem – 60 zł

Artykuł „Wychowawca” jako półrocznik – 2026 r. pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Natalia Tułasiewicz, córka Adama i Natalii Amalii z domu Bromnik, urodziła się 9 kwietnia 1906 r. w Rzeszowie i została ochrzczona w tamtejszej farze, mimo iż rodzina zamieszkiwała wtedy w Kaniowie Dankowskim, gdzie ojciec urzędnik podczas zaborów objął posadę w straży skarbowej carskiej.

W 1909 roku państwo Tułasiewiczowie przenieśli się do Kęt Śląskich, gdzie oddelegowano Adama, który otrzymał tam stanowisko kierownika placówki skarbowej. Tam Natalia wraz z siostrami rozpoczęła szkołę podstawową, a także przyjęła I Komunię św. Rodzice jako szanowani obywatele, aktywni działacze społeczni, z zamiłowania aktorzy amatorzy, wychowywali szóstkę swoich dzieci w duchu patriotyzmu, autentycznej wiary katolickiej oraz zamiłowania do kultury.

Wraz z awansem ojca od 1916 roku rodzina zamieszkała w Krakowie, gdzie Natalia kontynuowała naukę w szkole u Sióstr Klarysek przy kościele św. Andrzeja w Krakowie, a później w I Prywatnym Gimnazjum Żeńskim na ul. Wolskiej oraz Państwowym Gimnazjum Żeńskim. Rozpoczęła także naukę gry na skrzypcach u prof. Bolesława Kopystyńskiego.

W 1921 roku rodzina przeprowadziła się kolejny raz – do Poznania na ul. Ogrodową, gdzie ojciec przyjął posadę w tamtejszej Izbie Skarbowej tworzonej na odzyskanych ziemiach zachodnich. Natalia uczęszczała do Gimnazjum Sióstr Urszulanek. Uważana była tam za „perłę szkoły”. Przeszła operację gruczołów limfatycznych szczękowych, co uniemożliwiło jej kontynuację doskonalenia gry na skrzypcach. Za wzorem ojca wstąpiła do Sodalicji Mariańskiej, a także ze świetnymi wynikami zdała maturę.

Mając szesnaście lat, będąc świadkiem śmierci kuzynki, zrozumiała, że „żadne ziemskie dobro nie wypełni tak duszy, aby nie tęskniła za czymś piękniejszym”. Uświadomiła sobie, że „tylko Bóg może być tym dobrem ostatecznym, poza które nie sięgamy naszą tęsknotą (…), że wszystko na świecie poza Bogiem ma wartość względną”. Stawiając sobie wtedy pytanie o sens życia, postanowiła, że będzie nim czynienie dobra bliźniemu. Był to moment, jak sama podkreślała, kiedy z dziecka przeobraziła się w dojrzałą dziewczynę.

Więcej – w październikowym numerze “Wychowawcy”: 

Artykuł Bł. Natalia Tułasiewicz – patronka nauczycieli w Polsce pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Powoli dobiega końca Rok Jubileuszowy 2025 poświęcony nadziei. Usłyszeliśmy pewnie wiele rozważań, konferencji i ważnych myśli o tym, jak żyć nadzieją. Może warto odnieść je wszystkie do życia i powołania nauczycielskiego. Komu jak komu, ale właśnie wychowawcom i nauczycielom nadziei życzyć trzeba nieustannie. Po pierwsze dlatego, że w ich rękach jest nadzieja na przyszłość całych wspólnot i społeczności. Przyszłość bowiem nie zależy tylko od tego, jaką techniką będziemy się posługiwać za ileś lat, jak będziemy funkcjonować i organizować swoje życie, ale przede wszystkim od tego, jak wychowamy młode pokolenia. To właśnie ci, którzy dziś są wychowankami naszych przedszkoli i placówek opiekuńczo-wychowawczych, którzy są uczniami naszych szkół, będą tworzyć kształt przyszłego świata. Skoro młodzi są naszą nadzieją, to nauczyciele i wychowawcy są współtwórcami tej nadziei poprzez swoją misję wychowania i kształcenia. Po drugie: nadzieja w życiu pedagogów jest czymś fundamentalnym. Posługa wychowywania zakłada bowiem wiarę i ufność w to, że podejmowane wysiłki edukacyjne przyniosą spodziewane owoce. Jeszcze bardziej potrzebna jest nauczycielowi nadzieja wobec samych uczniów. Bez zaufania i pokładania nadziei w wychowanku lepiej nie zabierać się za wychowywanie. Nawet ci, którzy uczą ścisłych przedmiotów czy konkretnych umiejętności praktycznych, doskonale czują, że pracują z konkretnym człowiekiem, którego wrażliwość, historia życia i możliwości są bardzo indywidualne i tajemnicze. Żaden uczeń nie jest taki sam, a często te same metody i podejścia przynoszą zupełnie odmienne owoce. Stąd często wychowawca ma mieć w sobie coś z towarzysza drogi rozwoju, a nie czuć się tylko zwykłym rzemieślnikiem obrabiającym kolejny materiał czy kruszec.

Nadzieje mogą być jednak różne. Mottem Roku Jubileuszowego są słowa św. Pawła: „Nadzieja zawieść nie może” (Rz 5, 5) Jest w nich mowa o niezawodnej nadziei. A przecież są takie nadzieje, które zawodzą. Również w naszym wychowawczym doświadczeniu poczuliśmy się może nieraz rozczarowani sobą, uczniami, naszą pracą, środowiskiem szkolnym czy edukacyjnym, nieustającymi zmianami i reformami w całym systemie oświaty. Gdyby były jakieś niezawodne kryteria nadziei, to przestałaby być ona już nadzieją. Nadzieja bowiem zakłada pewną tajemnicę, jest poszukiwaniem rozwiązań na jutro, którego przecież dziś nie znamy i nie umiemy zaplanować z całą pewnością. Nasza praca wychowawcza jest służbą człowiekowi, który jest zmienny i bardzo dynamiczny i nigdy nie wiemy na sto procent, kto „wyrośnie” z tego młodego człowieka. Jednak, jak we wszystkim, również w nadziei są pewne wspólne elementy, od których może zależeć niezawodność naszych nadziei.

Pierwszy z nich to przedmiot nadziei: to, w kim i w czym pokładamy nadzieję. My, wierzący nauczyciele i wychowawcy, mamy pewność, że pokładając nadzieję w Bogu, wkładamy ją w ręce Kogoś niezawodnego, Wszechmogącego, Wiecznego. Stąd tak ważna dla nauczycielskiej nadziei jest wiara w Boga. Wierzymy też głęboko w to, że Bóg jest Stwórcą świata i przede wszystkim człowieka. Ma to ogromne znaczenie w podejściu do wychowanka i w samym procesie wychowania. Każdy człowiek, od tego dopiero co poczętego w łonie matki aż po umierającego i niepełnosprawnego staruszka, jest chcianym i ukochanym dzieckiem Bożym. Szacunek do życia i godności drugiego człowieka to punkt wyjścia dla wychowawcy. Ale wiara w Boga Stwórcę zakłada też swego rodzaju wychowawczą nadzieję, że w moim uczniu i wychowanku Bóg umieścił mnóstwo możliwości, zdolności i pragnień, które jako nauczyciel mam tylko pomóc wychowankowi odkrywać i rozwijać. Kapitalnie wyraża to nasze polskie słowo „wychowanie”, które w prosty sposób definiuje to, czemu mamy służyć. Wychowanie to wydobywanie z wychowanka tego, co w nim ukryte, co w nim jest jeszcze „jakoś schowane”. Nadzieja nauczyciela i wychowawcy zakłada więc jakąś wielką delikatność i pokorę, a jednocześnie przekonanie, że w każdym z moich wychowanków Bóg ukrył wspaniały i oryginalny świat wartości pewnych i niezmiennych, choćby takich jak pragnienie dobra, miłości, prawdy, sprawiedliwości, czystości czy wiary. Jeśli uznamy, że wszystko w wychowaniu jest subiektywne, relatywne i względne, to takie wychowanie zawsze będzie beznadziejne, bo jego przedmiot jest chwiejny, zawodny i względny.

Drugim elementem nadziei jest jakiś rodzaj postawy w nas. Nadzieja nie jest gotowym produktem. Święci często porównywali nadzieję do lotu ptaka. Bóg dał ptakom skrzydła, ale żeby ptak mógł wzlecieć w górę, musi chcieć i nauczyć się ruszać skrzydłami. Podobnie jest z nadzieją.

Żeby ona pomogła nam wzbić się ku niebu, osiągnąć jakieś szczyty, wzlecieć ponad nasze słabości i ograniczenia, musimy ćwiczyć się w nadziei. Najpierw dotyczy to samych nauczycieli. Najpierw wychowawca musi uformować samego siebie do nadziei, odbić się od własnych kompleksów, pesymizmu, niewiary w siebie i w to, co robi. Myślę, że wszyscy wspominamy swoich nauczycieli pełnych pasji, mających olbrzymią siłę pokonywania trudności, przeszkód, nauczycieli nie tylko zrównoważonych emocjonalnie, potrafiących poradzić sobie z kilkoma klasami uczniów, z każdą skomplikowaną sytuacją, ale również mających dystans do siebie, umiejących śmiać się ze swoich potknięć i słabości. To byli wychowawcy, którzy nie musieli dużo mówić o nadziei, ale promieniowali nadzieją. Nadziei bowiem nie da się nikogo nauczyć, można ją tylko komuś przekazać jak świadectwo, jak własne doświadczenie życia. Mamy wielkie zadanie wychowawcze – wychowywać młodych do nadziei. Usłyszmy, jak często młodzi mówią, że coś jest beznadziejne. Oni szukają i pragną żyć nadzieją. Mają więc prawo otrzymać od nas, wychowawców, wychowanie do nadziei. Jak małe pisklęta muszą najpierw zobaczyć dorosłych, którzy potrafią szybować ku niebu, odbijać się od ziemi, nie dać się zdołować, żeby potem samemu próbować rozwijać skrzydła ku nadziei, nawet ryzykując, że pierwsze loty okażą się niedoskonałe.

Nie brakuje dziś podręczników do asertywności, do pozytywnej dyscypliny, do kształtowania w uczniach mechanizmów mobilizacji i wiary w siebie, do rozwijania optymizmu i radości. Nie możemy jednak zapomnieć, że mamy też nadprzyrodzone środki, które dają nam nadzieję i pomagają odbić się od ziemi, wyjść z najgłębszego dołka i wzlecieć ku samemu niebu. Te nadprzyrodzone środki nadziei to modlitwa, życie sakramentalne, słowo Boże, żywa wiara i relacja z Panem Bogiem. Obyśmy, jako chrześcijańscy nauczyciele i wychowawcy, nie zgubili ufności w moc modlitwy za siebie i swoją misję wychowawczą, za swoich wychowanków i uczniów, za ich rodziców i za współpracowników ze szkoły czy placówki wychowawczej. W tej szkole nadziei ważne są również wspólnoty wiary, które w wielu diecezjach i parafiach tworzą wychowawcy i nauczyciele. Warto poszukać, zaangażować się, a może nawet zainicjować jakąś formę duszpasterstwa nauczycieli w swoim najbliższym środowisku. Trudno jest bowiem wierzyć i przeżywać wiarę w pojedynkę. Wspólnota wiary nauczycieli i wychowawców jest zawsze najlepszą szkołą nadziei.

Przed nami kolejny Dzień Edukacji Narodowej. Obok wielkiej, niewyobrażalnej wdzięczności, jaką winniśmy wszystkim nauczycielom i wychowawcom, chciałoby się im wszystkim życzyć wielu ważnych darów. Proszę o nie w modlitwie do Boga. Najbardziej jednak życzę nadziei i modlę się o o nią, bo Polska potrzebuje nauczycieli pełnych nadziei, a nie beznadziejnych, bo Bóg najbardziej w człowieku zdumiewa się nadzieją. Proszę więc Boga za Was, kochani nauczyciele i wychowawcy, aby sam Pan Bóg w każdym z Was najbardziej zdumiewał się Waszą nadzieją.

Abp Andrzej Przybylski – metropolita katowicki, delegat KEP ds. duszpasterstwa nauczycieli i wychowawców

Artykuł Nauczycielska nadzieja pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Technologie cyfrowe (TC), zwłaszcza mobilne (TCM) oraz cyfrowe sieci społeczne (CSS) są trwałym elementem życia współczesnego człowieka. Ich obecność dostrzegamy na każdym kroku, a smartfon stał się najpopularniejszym urządzeniem cyfrowym. Należy założyć, że masowe używanie TC, przechodzące w nadużywanie, przyniesie wiele następstw psychozdrowotnych. Pierwsze wzmianki naukowe dotyczące zaburzającego wpływu nowych technologii pojawiły się 30 lat temu (Ivan Goldberg, Kimberly Young), a od ok. 20 lat mamy wysyp publikacji opisujących i diagnozujących to zjawisko. Określa się je jako cyberuzależnienia (Jarczyńska, Orzechowska, 2014; Andrzejewska; Augustynek; Bednarek) lub cyberzaburzenia (Jędrzejko, Kiełtyk-Zaborowska, Taper 2024; Jędrzejko, Kozłowski 2024). Ponieważ nadużywanie technologii ma wpływ na psychospołeczne funkcjonowanie człowieka, wywołuje wielopoziomowe zaburzenia (Mosiołek 2025; Spitzer 2021). Trwają poszukiwania optymalnych modeli ich diagnozowania oraz terapii. Od 2022 roku w Centrum Profilaktyki Społecznej wykorzystujemy do tych działań metodę logoterapii, łącząc ją z innymi formami wsparcia psychospołecznego. Wszystkie te działania prowadzone są z uwzględnieniem kluczowego dla logoterapii wyznacznika – sensu.

Cybertechnologie a uzależnienia i zaburzenia

Podstawowe wyjaśnienia silnego wpływu TC, TCM i CSS kierują uwagę na rolę odgrywaną przez neuroprzekaźniki przyjemności i nagrody (dopamina i serotonina). Dotychczasowe badania sugerują, że właśnie te neurotransmitery odgrywają kluczową rolę w rozwoju wszystkich uzależnień. Podkreślenia wymaga, że w przypadku młodszych użytkowników TC procesy uczenia się mózgu „lawin dopaminogennych” przebiegają szybko i prowadzą do zaburzeń społecznego funkcjonowania. Dorobek naukowy w tej dziedzinie wskazuje na kluczowe czynniki ryzyka prowadzące do pojawienia się zaburzeń:

• bodźcowanie małych dzieci obrazami ekranowymi, np. oglądanie bajek przez dzieci poniżej 3 r.ż., wykorzystywanie smartfonów jako zabawek i „nianiek”;

• używanie smartfonów i CSS przez dzieci poniżej 12 r.ż.;

• długotrwałe używanie TCM i CSS przez dzieci i młodzież (przekraczające 3 godziny na dobę – poza wykorzystaniem edukacyjnym);

• nieedukacyjne korzystanie z TC np. w trakcie nauki i posiłków;

• podwójne bodźcowanie cyfrowe (np. TV i smartfon);

• korzystanie z TCM w godzinach późnowieczornych i nocnych (powinno zakończyć się w godz. 20.00–21.00);

• wykorzystywanie CSS i TC jako substytutu osłabionych więzi społecznych w rodzinie i środowisku rówieśniczym oraz środka regulacji emocji i uczuć;

• częste oglądanie treści silnie pobudzających emocjonalnie oraz korzystanie z aplikacji i gier wymuszających długotrwałą aktywność (np. gry sieciowe).

Mechanizm powstawania cyberzaburzeń (podobnie jak uzależnień) jest silnie powiązany z potrzebą regulowania emocji i uczuć oraz – szczególnie u dzieci i młodzieży – potrzebą zauważenia i docenienia.

(…)

Mariusz Z. Jędrzejko – profesor w Instytucie Pomorskiej Szkoły Wyższej oraz przewodniczący Rady Programowej Fundacji Bonum Humanum. Pedagog specjalny i społeczny, logoterapeuta, antropolog współczesności

Więcej – w październikowym “Wychowawcy”: 

Artykuł Logoterapia w terapii cyberzaburzeń pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Pytanie o system wychowania jest zawsze pytaniem o człowieka. Gerald L. Gutek, zajmujący się antropologicznymi podstawami pedagogiki i edukacji, jednoznacznie podkreśla, że od tego, jaką wizję antropologiczną przyjmiemy, zależy jaka będzie pedagogika. Tym samym można stwierdzić, że nie istnieje pedagogika bez światopoglądu, gdyż to pogląd na świat i człowieka kształtuje, ukierunkowuje działanie ludzkie w odniesieniu do drugiego człowieka (Gutek 2003).

Profesor Jodłowska, która w swojej pracy naukowej i pedagogicznej nieustannie odnosi się do filozofii sokratejskiej, bardzo wyraźnie wskazuje, że to „pedagogiczne prowadzenie”, ma wydobywać najbardziej pierwotne doświadczenie dziecka, niejako od wewnątrz „oświetlać” je światłem myślenia i mowy właśnie po to, aby ujawniła się prawda – i to prawda o nim samym, o rzeczywistości, o świecie, o wartości i sensie życia (Jodłowska 2016).

W przestrzeni edukacji jest wiele propozycji pedagogicznych, ale wydaje się, że ciągle za mało takich, które podpowiadają działania wychowawcze w nurcie personalizmu. Propozycją, właśnie w nurcie personalizmu, do którego również w swojej logoterapii odwołuje się Viktor Frankl² jest program PERSONA, który przygotowało i realizuje od wielu lat Stowarzyszenie Przyjaciół Szkół Katolickich. Warto podkreślić, że ten autorski program, bazujący na logoterapii, stał się praktyczną odpowiedzią na zagrożenia opisane w przeprowadzonych badaniach uczniów ze szkół SPSK w sytuacji postpandemicznej, charakteryzującej się stanami okołodepresyjnymi, licznymi uzależnieniami, w tym szczególnie od Internetu, czy nawet myślami samobójczymi (Solecki, Hreciński 2021). Ponieważ sens życia jest jednym z czynników silnie chroniących ta personalistyczno-logoterapeutyczna metoda pracy wychowawczej stała się ważną pomocą i narzędziem w realizacji misji Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół Katolickich, jaką jest „integralny rozwój nauczyciela i ucznia”.

(…)

Więcej – w październikowym numerze “Wychowawcy” 

Artykuł Logoterapia w praktyce pedagogicznej w Stowarzyszeniu Przyjaciół Szkół Katolickich pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Logoterapia jako psychoterapia

Podejście Viktora Frankla (1905–1997) do problemów życia psychicznego jest szczególnie użyteczne dla osób, które tymi problemami zajmują się zawodowo – jako psycholodzy, psychoterapeuci, lekarze, ale też jako pielęgniarki, pracownicy socjalni czy doradcy. Jednak myślenie logoterapeutyczne może być też bardzo przydatne dla tych, którzy z rozmaitymi trudnościami życiowymi ludzi spotykają się jako wychowawcy, pedagodzy, katecheci czy duszpasterze (Szykuła 2022).

Spójrzmy jednak najpierw na logoterapię jako specjalistyczną metodę pomagania zaadresowaną do osób, które doświadczają dysfunkcji, zaburzeń i chorób w życiu psychicznym. Twórca logoterapii opisywał swoje podejście w odniesieniu do teorii dominujących w jego środowisku. Pracował i mieszkał w Wiedniu, dlatego polemizował z obecnymi tam kierunkami: psychoanalizą i psychologią indywidualną. Stąd logoterapia została nazwana III wiedeńską szkołą psychoterapii (po psychoanalizie Freuda i psychologii indywidualnej Adlera). Frankl nie zgadzał się, że dominującym dążeniem człowieka jest dążenie do przyjemności, jak chciał Freud, ani też dążenie do mocy, jak twierdził Adler. Według Frankla taką dominującą tendencją i potrzebą życia psychicznego człowieka jest dążenie do sensu (Frankl 1998, 2012). Połączenie greckich słów logos (słowo, sens, wyjaśnienie) i therapeo (troszczę się, leczę, dbam) streszcza istotę tej terapii jako: dbanie o sens i wyjaśnianie życia oraz leczenie poprzez pomoc w odnalezieniu sensu (Szczukiewicz P., Szczukiewicz A. 2018).

Wśród różnych szkół psychoterapii logoterapia może być rozumiana jako oryginalna metoda działań psychoterapeutycznych zarówno jeśli chodzi o założenia teoretyczne, jak też sposób, obszar problemów, cele terapii czy swoiste techniki terapeutyczne. W odróżnieniu od tych modeli terapeutycznych, które koncentrują się głównie na redukcji objawów, logoterapia kładzie nacisk na pomoc jednostce w odkrywaniu osobistego sensu – nawet w obliczu cierpienia, winy czy śmierci. Frankl (2010) utrzymywał, że człowiek jest istotą wolną i odpowiedzialną, zdolną do autotranscendencji – przekraczania samego siebie w kierunku wyższych wartości, ludzi czy celów – jak również do autodystansu, który pozwala mu przyjąć refleksyjną postawę wobec własnego istnienia. Egzystencjalna triada Frankla – wolność woli, wola sensu i sens życia – stanowi fundament jego filozofii terapeutycznej. W tym ujęciu wola sensu jest podstawową siłą motywacyjną, która prowadzi człowieka do znalezienia sensu życia nawet w najbardziej ekstremalnych warunkach, bowiem życie ma sens niezależnie od okoliczności.

(…)

Piotr Szczukiewicz – dr n. hum. w zakresie psychologii, nauczyciel akademicki, psychoterapeuta, logoterapeuta, superwizor

więcej: w październikowym numerze “Wychowawcy” –

Artykuł O sensie, który leczy – wprowadzenie do logoterapii i psychoterapii egzystencjalnej pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.

Około 40 tysięcy Polek było w latach 1939–1945 więźniarkami niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück. Wśród nich były dziewczęta, młode i dojrzałe kobiety, były też dzieci i dzieci rodziły się w tym obozie. Polki stanowiły największą grupę narodowościową spośród ok. 130 tysięcy więźniarek 30 narodowości i grup etnicznych [1–3]. Więźniarki polityczne, członkinie Polskiego Państwa Podziemnego (Związku Walki Zbrojnej – ZWZ, Armii Krajowej – AK) aresztowane przez gestapo za działalność konspiracyjną przeciw okupantowi niemieckiemu należały do elity narodu polskiego. Były patriotkami, nauczycielkami, lekarkami, artystkami, harcerkami, studentkami. W obozie, w warunkach terroru, nie poddały się, nie straciły sensu życia, walczyły o swoją godność. Jako formę ruchu oporu podjęły działalność edukacyjną na różnych poziomach nauczania dla młodych dziewcząt, uczennic, założyły dwie tajne drużyny harcerskie – „Szare Szeregi” i „Mury” – bo więźniarkami były hufcowe i drużynowe; zorganizowały życie artystyczne i religijne [4]. Pomoc dla współwięźniarek mimo zagrożenia karą bunkra (więzienie w obozie) czy nawet śmiercią jest godna podkreślenia i przekazywania kolejnym pokoleniom. Szczególnym przykładem wielkiego poświęcenia było pozostanie z chorymi (ok. 300 Polek), kiedy ostatnie transporty więźniarek opuściły obóz pod koniec kwietnia 1945 roku. Lekarka, Janina Węgierska, i pielęgniarki, Maria Kuszell i Izabela Sicińska, stanowiły polski personel medyczny. Do pomocy jako ochotniczki zostały z chorymi więźniarki: Anna Burdówna, Krystyna Iwańska, Kamilla Janowicz, Jolanta Krzyżanowska, Natalia Kuszell [5]. Zostały, chociaż na niektóre czekało miejsce w tzw. białych autobusach, czyli zorganizowanej przez hr. Folke Bernadotte’a charytatywnej akcji wywiezienia więźniów z niemieckich obozów koncentracyjnych w kwietniu 1945 roku m.in. z KL Ravensbrück. Po kilku latach więzienia pragnęły opuścić obóz, ale zostały jeszcze kilka tygodni – do lipca 1945 roku. Podjęły heroiczną decyzję, bo zostawały nielegalnie, za co groziła kara śmierci. O Nich nie można zapomnieć!

Jeżeli echo ich głosów zamilknie – zginiemy

Takie zawołanie do nas, następnych pokoleń, jako przestrogę, zamieściły więźniarki na tablicy upamiętniającej męczeństwo polskich kobiet. Tablica znajduje się obecnie na obozowym murze w Ravensbrück – niechaj odwiedzający to miejsce zatrzymają się, przeczytają, zapamiętają.

Mijały lata, odchodzili na Wieczną Wartę świadkowie. Przestawały działać w polskich miastach tzw. Kluby Ravensbrück, które tworzyły się po wojnie, skupiając byłe więźniarki. Do dzisiaj działa jeszcze Warszawski Klub Ravensbrück, którego przewodniczącą jest Hanna Nowakowska, wnuczka i córka byłych więźniarek tego obozu. Rodził się lęk u więźniarek, aby pamięci o Nich, dzielnych kobietach z KL Ravensbrück, i o okrucieństwach wojny nie zmiotły wichry współczesnego świata. Aby tak się nie stało, z inicjatywy żyjących więźniarek 23 sierpnia 2016 odbyło się w Jarosławiu zebranie założycielskie ogólnopolskiego stowarzyszenia „Rodzina Więźniarek Niemieckiego Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück”. Wśród 16 członków założycieli były więźniarki KL Ravensbrück, dzisiaj już nieżyjące – Stanisława Osiczko, Wanda Półtawska, Wanda Rosiewicz, Krystyna Zając. Pozostałymi członkami byli potomkowie (dzieci i wnuki) więźniarek oraz osoby zainteresowane historią tego obozu. W 2017 roku w Krajowym Rejestrze Sądowym stowarzyszenie zostało zarejestrowane i rozpoczęło działalność [6]. Statut stowarzyszenia, cele, aktualny skład zarządu, informacje o działalności znajdują się na stronie internetowej pod adresem: http://www.rodzinaravensbruck.pl/.

Doktor Wanda Półtawska (nr obozowy 7709) w Preambule do statutu stowarzyszenia zawarła ideę powołania stowarzyszenia: „…potrzeba stworzenia i wychowania pewnej elity społecznej. […] chodzi nie o to, żeby się mścić za to, co było, ale żeby przestrzec, by dramatyczna historia drugiej wojny światowej nie powtórzyła się. […]. Chodzi o to, żeby naród, który od wieków walczy o swego ducha, odzyskał świadomość swej własnej wartości, a obóz w Ravensbrück jest jak współczesne ogniwo w historii narodu”.

Stowarzyszenie z siedzibą w Krakowie stara się realizować dwa testamenty więźniarek: tzw. Testament Królików Ravensbruckich oraz tzw. Manifest z Neubrandenburga więźniarek politycznych różnych narodowości z podobozu Ravensbrück. Głównym przesłaniem tych testamentów jest dbałość o wychowanie młodzieży, aby postawą i działalnością nie dopuściła do wojny, do zbrodniczych eksperymentów, jakich dokonywano na ludziach, i aby prawo do godności osobistej, do życia, do wolności było najwyższą, nienaruszalną wartością [6].

Działania Stowarzyszenia skupiają się na:

1. Upamiętnianiu – uczestniczenie w wydarzeniach związanych z KL Ravensbrück w Polsce i w Niemczech, organizowanie/współorganizowanie wyjazdów na uroczystości rocznicowe oswobodzenia obozu, konkursów, koncertów, warsztatów, sympozjów, wystaw, audycji radiowych, filmów, tworzenie publikacji, archiwizowanie życiorysów więźniarek przekazywanych przez rodziny, kontynuowanie tradycji kwietniowych Mszy św. na Jasnej Górze w Częstochowie w intencji więźniarek, zapoczątkowanej w 1946 roku przez Józefę Kantor w podziękowaniu za przeżycie i powrót do Polski z obozu. Na 80. rocznicę oswobodzenia obozu w maju 2025 r. z inicjatywy Stowarzyszenia została poświęcona i odsłonięta na obozowym murze figurka Matki Boskiej z dzieciątkiem jako upamiętnienie kultu więźniarek dla Matki Boskiej i wiary w Jej pomoc w przeżyciu [7].

2. Wspomaganiu żyjących więźniarek – we współpracy z Fundacją „Wiarus” reprezentowaną przez mec. Andrzeja Sikorę udzielającą finansowej pomocy byłym kombatantom wspiera więźniarki w potrzebie.

3. Współpracy z krajowymi i zagranicznymi instytucjami – Instytutem Pamięci Narodowej, Urzędem do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, z urzędami marszałkowskimi, wojewódzkimi, z polskimi i zagranicznymi stowarzyszeniami i fundacjami, z Warszawskim Klubem Ravensbrück, Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem”, z Miejscem Pamięci i Przestrogi Ravensbrück, Arolsen Archives, Polskim Instytutem Źródłowym w Lund, z Międzynarodowym Komitetem Ravensbrück.

4. Edukacji historycznej – współpracuje ze szkołami podstawowymi, ponadpodstawowymi i drużynami harcerskimi, organizując tzw. żywe lekcje historii w szkołach i na terenie dawnego obozu w Ravensbrück, ogólnopolskie konkursy recytatorskie: „W kręgu poezji i prozy lagrowej więźniarek KL Ravensbrück” (objęte patronatem honorowym Pierwszej Damy RP, Agaty Kornhauser-Dudy; organizator: Maria Lorens, wiceprezes Stowarzyszenia, Katowicki oddział IPN), recytatorsko-krasomówczy „W kręgu poezji Grażyny Chrostowskiej, lubelskiej przedstawicielki pokolenia Kolumbów” (organizator: Barbara Oratowska, wiceprezes Stowarzyszenia), obejmuje patronatem konkursy: Historyczno-Literacki „Polskie Więźniarki w KL Ravensbrück”, „Tak jak ptaki na wolności – harcerze w obliczu II wojny światowej”, „W podziękowaniu za świadectwo życia bł. Natalii Tułasiewicz”, włącza uczniów i harcerzy w cykliczne, coroczne koncerty „Siła Miłości” w reżyserii Andrzeja Roga, krakowskiego artysty, oparte na poezji więźniarek KL Ravensbrück.

Wydarzenia, w których Stowarzyszenie uczestniczy jako partner, organizator, współorganizator są zarejestrowane na stronie Stowarzyszenia: http://www.rodzinaravensbruck.pl/.

Przekazywać prawdę historyczną młodzieży

Nasze doświadczenia ze spotkań z młodzieżą w czasie „żywych lekcji historii” w szkołach, podczas półfinałów i finałów konkursów recytatorskich, w czasie rocznicowych wyjazdów do Ravensbrück finalistów konkursu „W kręgu poezji i prozy lagrowej więźniarek KL Ravensbrück” wskazują, jak ważne jest „dotknięcie” miejsc, wysłuchanie czy raczej opowiedzenie historii przez pośrednich świadków, czyli nas, dzieci więźniarek.

Jak przekazywać młodemu pokoleniu historyczną wiedzę o niemieckim obozie koncentracyjnym dla kobiet Ravensbrück, aby nie zniechęcić, nie znudzić, nie wywołać traumy? Moje przemyślenia jako pedagoga, oparte na obserwacji zachowania uczniów-słuchaczy i na osobistych przeżyciach, kierują na opowieść, która powinna płynąć z różnym nasileniem. Jeden nurt – burzliwy jak spienione fale, w którym z nasilającymi się emocjami („ciemne tło”) – przedstawi się okrucieństwo oprawców w stosunku do ofiar: terror, niewolnicza praca, eksperymenty pseudomedyczne wykonywane przez niemieckich lekarzy na kobietach, egzekucje, głodzenie, psychiczne i fizyczne znęcanie się nad bezbronnymi więźniarkami. To pozwoli uświadomić młodzieży, że są ludzie-bestie – z równoczesnym podkreśleniem, że przecież nikt nie rodzi się bestią, oprawcą. Takim się staje, ale nie musi, bo ma wolną wolę. „Mądrości nie można kupić. Mądrość to jest zdolność wyboru. […] Ty sam piszesz swój życiorys […] nie ma takiego drugiego człowieka jak ty […] Naprawdę musisz wiedzieć, że nie jesteś byle kim…” – to słowa śp. dr Wandy Półtawskiej, więźniarki, która była tzw. królikiem doświadczalnym; na niej wykonano w obozie operację kostną dolnych kończyn. Wypowiedziała je w lutym 2023 roku po otrzymaniu nagrody 30-lecia „Gazety Polskiej”, na kilka miesięcy przed śmiercią.

Drugi nurt – spokojny jak łagodne fale obmywające piaszczysty brzeg morski („jasne tło”) – to opowieść o sile ducha tych więzionych kobiet, o ich walce o godność, niepoddawaniu się, odnajdywaniu sensu życia we wzajemnym wspieraniu się, organizowaniu nauczania dla najmłodszych, aby kiedy wyjdą na wolność, mogły dalej się uczyć. A te młode dziewczyny – przecież w wieku uczniów, do których kierowany jest ten przekaz – podejmowały ten niewyobrażalny trud nauki po męczącej, całodniowej ciężkiej pracy, mówiąc: „A ja przed śmiercią chcę wiedzieć jak najwięcej”. Te wykłady były dla nich takim „światłem” w „ciemności” obozowych dni i nocy. O wykładach Karoliny Lanckorońskiej z historii sztuki Wanda Wojtasik (po mężu Półtawska) pisała” „…porywała nas wszystkie wspaniałymi wykładami z historii sztuki. Jej wykłady były tak plastyczne, że pobudzały naszą wyobraźnię i zamiast szarych pasiaków miałyśmy przed oczami dzieła sztuki przez nią wyczarowane…” [8, 9]. Nauczycielki z pamięci „tworzyły” pomoce naukowe, poetki pisały wiersze, aktorki brały udział w organizowanych jasełkach, wieczorach recytatorskich, Zofia Pociłowska-Kann napisała sztukę Noc wigilijna. Harcerki miały swoje drużyny, zbiórki, składały przysięgi. Wiara, wieczorne modlitwy, niedzielne Msze św. „odprawiane” przez więźniarki, bo pamiętały wszystkie jej części (nie było księży w tym kobiecym obozie), dawały siłę przetrwania.

Dajemy do zrozumienia młodzieży w tym przekazie, że nic nie jest dane na zawsze: ani wolność, ani bezpieczeństwo, ani spokojne, beztroskie życie. Powinni mieć świadomość, że w nieokreślonej czasem przyszłości mogą być takimi nauczycielami w sytuacjach, kiedy nie będzie dostępu do „elektronicznych podpowiadaczy” tylko zdobyta i zapamiętana wiedza. Mamy nadzieję, że zrozumieją, jak ważna jest wola przetrwania, zachowanie godności, wzajemna pomoc we wspólnocie, która tworzy się w takich specyficznych warunkach. Może obudzi to w nich refleksję, że mądrości nie można kupić, że trzeba wybierać w natłoku medialnego szumu to, co ważne, nie „łapać” wiedzy od AI (sztucznej inteligencji), ale dokonywać własnych poszukiwań i pracować, opierając się na zasadach etyki.

Epilog

Antoine de Saint-Exupéry (zm. 11 lipca 1944 r.), autor książki Mały Książę, dobrze znanej młodzieży, którego humanizm przejawia się we wszystkich dziełach, widzi „…dwa zasadnicze niebezpieczeństwa we współczesnej cywilizacji technicznej (XX w., przyp. autora), oba rzutujące na sytuację psychiczną i życie duchowe jednostki. Przede wszystkim tempo zachodzących przemian, które utrudnia proces przystosowania do nowej sytuacji. […] Drugim niebezpieczeństwem jest nasze barbarzyńskie zafascynowanie maszyną, które sprawia, że zamiast środkiem do osiągnięcia określonego celu, maszyna staje się celem samym w sobie” [10].

Doktor Wanda Półtawska w 2017 roku w preambule dla stowarzyszenia napisała: „…Ostatnie dziesiątki lat pokazują degradację ludzkości, także Polski, oszałamiający rozwój techniki fascynuje młodzież i materia swoim rozwojem technicznym zasłania wartości ogólnoludzkie, duchowe. Człowiek współczesny, zafascynowany osiągnięciami techniki, nie zauważa etyki.”

Mo Gawdat (były dyrektor ds. biznesowych w Alphabet, Google) w 2025 roku przestrzega przed dramatycznymi konsekwencjami wykorzystania AI. „Sztuczna inteligencja pchnie świat w kierunku długotrwałej, dystopijnej, mrocznej przyszłości”.

Stworzenie i wychowanie elity społecznej przez działania edukacyjne we współpracy z nauczycielami i instytucjami państwowymi – tak rozumiem rolę stowarzyszenia.

Elżbieta Kuta – prezes stowarzyszenia, córka byłej więźniarki Jadwigi Kuty (nr obozowy 7273)

Literatura:

[1] Kiedrzyńska W., (1965), Ravensbrück. Kobiecy obóz koncentracyjny, Książka i Wiedza.

[2] Lorens M., Małachowska E., (2020) Idąc po ich śladach. Ścieżka edukacyjna po miejscu pamięci i przestrogi Ravensbrück, Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach.

[3] Stanuch Z., (2020), Ravensbrück. Historia nie do zapomnienia. Perspektywa Polska, Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Szczecinie.

[4] Lorens M., (2023), Konspiracyjna drużyna harcerska Mury, „Alma Mater” nr 245, s. 67–69,

[5] Oratowska B., Zachej A., Kufel K., (2025), W 80. rocznicę wyzwolenia KL Ravensbrück i zakończenia drugiej wojny światowej, Muzeum Narodowe w Lublinie.

[6] Kuta E., (2023), Stowarzyszenie Rodzina Ravennrsbrück, „Alma Mater” nr 245, s. 70–74.

[7] Pod Płaszczem Maryi. Drogi Krzyżowe i świadectwa więźniarek niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück, (2025), Wydawnictwo Życia Wewnętrznego „na Jej głowie”.

[8] Tajne nauczanie Polek w KL Ravensbrück, (2015), Muzeum w Stutthof w Sztutowie.

[9] Półtawska W., (2009), I Boję się snów, Edycja św. Pawła.

[10] Bukowska A., (1963), Saint-Exupéry czyli paradoksy humanizmu, PWN, s. 97–98.

Artykuł O nich nie można zapomnieć pochodzi z serwisu Miesięcznik Wychowawca.